Chính tả
Xử lý hay sử lý, từ nào đúng chính tả?
Nhiều người nghĩ sử lý chỉ là cách viết khác của xử lý, nhưng sử lý không có trong từ điển tiếng Việt và không có nghĩa. Cách viết đúng là xử lý, như từ điển tiếng Việt ghi; sử lý là cách viết sai.
Trong email công việc, câu “nhờ em sử lý giúp file này” thỉnh thoảng vẫn hiện ra, và người gửi thường phải mở lại sửa. Vậy xử lý hay sử lý mới đúng? Câu trả lời ngắn: cách viết đúng là xử lý, theo từ điển tiếng Việt; sử lý là cách viết sai, không có trong từ điển và hoàn toàn không có nghĩa.
Sở dĩ nhiều người băn khoăn là vì hai phụ âm đầu s và x khi nói nhanh nghe gần giống nhau. Điều này rõ hơn với người quen phát âm theo giọng địa phương. Chính tả tiếng Việt có hai tầng.2 Chính tả phổ thông do văn bản quy phạm pháp luật quy định và được dạy trong trường; chính tả thường nhật là cách viết theo thói quen vùng miền, được chấp nhận trong đời sống.2 Xử lý thuộc tầng thứ nhất; sử lý chỉ là thói quen viết sai, không nằm trong chuẩn nào.
Cơ sở pháp lý của chuẩn chính tả đã có từ lâu. Trước hết là quy định ngày 30/11/1980 của Bộ Giáo dục và Ủy ban Khoa học Xã hội.2 Sau đó là Quyết định năm 1984 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục về Quy định chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt.2 Những văn bản ấy đặt nền cho cách viết thống nhất trong trường học và giấy tờ. Một từ như xử lý nhờ vậy không có chỗ cho hai cách viết.
Muốn viết đúng, cần phân biệt nghĩa của “xử” và “sử” cùng vài mẹo về vần có âm đệm. Phần dưới đi vào từng điểm, kèm ví dụ để đối chiếu khi viết.
Xử lý nghĩa là gì
Xử lý nghĩa là gì? Đó là động từ chỉ hành động tác động đến một vấn đề trong cuộc sống để giải quyết nó. Từ này ghép từ hai tiếng đều có nghĩa. Xử là xem xét, hành động theo cách nào đó nhằm thể hiện thái độ với người khác trong một hoàn cảnh nhất định. Lý là những điều được nêu ra làm căn cứ để phân biệt đúng sai, phải trái.
Ghép lại, xử lý mang nghĩa giải quyết, tiến hành làm một công việc hay một vấn đề nào đó. Từ này gặp ở khắp nơi: xử lý thông tin, xử lý vấn đề, xử lý hồ sơ, xử lý công việc. Trong câu, nó thường đứng sau chủ thể hành động. Ví dụ: “Quá trình xử lý diễn ra nhanh chóng”, “Công việc thu thập và xử lý thông tin cần đòi hỏi nhiều thời gian”.
Còn sử lý thì khác hẳn. Tiếng sử (chỉ lịch sử, sử sách) và tiếng lý đều có nghĩa và dùng phổ biến. Nhưng ghép thành sử lý thì không tạo ra nghĩa gì. Điểm mấu chốt là ở đây: hai từ không đồng nghĩa với nhau; một bên có nghĩa, một bên chỉ là cách viết sai.
Viết đúng chính tả là chuyện của cả cộng đồng.2 Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Thái, không ít văn bản quảng cáo trên mạng xã hội sai chính tả, có chỗ còn viết tiếng Việt lẫn kiểu nước ngoài. Cách viết ấy gây phản cảm và khiến người đọc bớt tôn trọng tiếng mẹ đẻ.1 Luật Quảng cáo (sửa đổi) cũng dành riêng một yêu cầu cho ngôn ngữ: từ ngữ tiếng Việt trong quảng cáo phải giữ được sự trong sáng của tiếng Việt, đồng thời trung thực, dễ hiểu và phản ánh đúng điều muốn nói.1
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Toàn Thắng nhận xét quảng cáo lặp đi lặp lại mỗi ngày tạo môi trường tiếng Việt mà công chúng tiếp nhận thường xuyên.1 Điều đó định hình thói quen ngôn ngữ, kể cả trẻ em vô thức bắt chước cách phát âm.1 Một dòng quảng cáo viết sai, nhìn qua tưởng nhỏ, nhưng lặp hàng trăm lần thì thành thói quen khó bỏ.
Vì sao hay viết nhầm
Nguyên nhân đầu tiên khiến cặp xử lý hay sử lý hay lẫn vào nhau là phát âm vùng miền. Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ chính Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, khác nhau chủ yếu về ngữ âm.2 Sự khác biệt phát âm là nguyên nhân chính dẫn đến lỗi chính tả khi viết. Người Hà Nội không phân biệt tr/ch, s/x khi nói nên khi viết dễ nhầm. Người miền Trung không phân biệt thanh hỏi/ngã nên hay nhầm các thanh này.
Thêm vào đó là nói ngọng, tức cách phát âm lệch chuẩn ở một số địa phương, khiến người viết chép lại đúng cái âm mình nghe. Cộng với thói quen dùng từ sai mà không sửa và không nắm rõ nghĩa của từ, lỗi cứ thế lặp lại.
Một chữ sai trong email gửi đối tác đủ khiến người đọc nghi ngờ cả nội dung. Lỗi chính tả có thể làm lệch nghĩa câu và gây hiểu lầm khi trao đổi. Ngược lại, văn bản sạch lỗi tạo ấn tượng chuyên nghiệp và thuyết phục hơn. Trong công việc, một email sai chính tả khiến người viết mất uy tín hơn hẳn một email sạch lỗi.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Ba mẹo nhớ đơn giản
Mẹo thứ nhất dựa vào âm đệm. S không đi với các vần có âm đệm như oa, oe, chỉ X đi với các vần này. Ví dụ xoa tay, xoay xở, xuề xòa viết với X. Ngoại lệ gồm soát, soạn và các từ láy điệp âm đầu như suýt soát, sột soạt. Nhớ được điều này là loại trừ nhanh khi băn khoăn xử lý hay sử lý.
Mẹo thứ hai dựa vào khả năng láy âm: chỉ X láy âm được với các âm đầu khác, còn S không có khả năng này. Nhẩm lao xao, lộn xộn, lì xì đều viết với X, từ đó nhớ xử lý thuộc nhóm X. Quy tắc đầy đủ hơn nằm ở phần phân biệt s và x.
Mẹo thứ ba là mẹo từ vựng. Tên thức ăn và đồ dùng liên quan nấu nướng, ăn uống thường viết với X, như xôi, lạp xường, xúc xích, cái xoong, cái xiên. Phần lớn danh từ còn lại viết với S, như ông sư, cây sen, sợi dây, sông, suối. Ngoại lệ có chiếc xe, cái xuồng, cây xoài, trạm xá, xương, mùa xuân. Cách nhớ này không đúng tuyệt đối cho mọi từ, nhưng đủ để nghiêng về X khi thấy một từ quen thuộc trong nhà bếp.
Cùng nhóm phụ âm đầu còn vài mẹo khác, dùng khi soát lại cả đoạn văn. Với CH/TR, từ Hán Việt mang dấu nặng hoặc dấu huyền đều viết TR, như trị giá, trụ sở, truyền thống, trầm tích. CH có thể láy âm với nhiều phụ âm khác, TR thì gần như không, chỉ trừ bốn từ láy với L: trọc lóc, trụi lũi, trót lọt, trẹt lét. Một mẹo đồng nghĩa nữa: từ nào chưa rõ viết CH hay TR mà đồng nghĩa với một từ viết GI thì chọn TR, như các cặp tranh giành, trầu giầu, trời giời.
Hai mẹo từ vựng dễ nhớ nữa. Từ chỉ quan hệ thân thuộc viết với CH, như cha, chú, chị, chồng, cháu. Đồ dùng trong gia đình cũng viết với CH, như chạn, chum, chai, chiếu, ngoại lệ là cái tráp. Mẹo chính tả nói chung là những cách giản tiện, dễ nhớ do các nhà ngôn ngữ học đặt ra, giúp tìm ra cách viết đúng nhanh mà không cần tra từ điển. Riêng cặp xử lý hay sử lý, chỉ cần nhớ X thuộc nhóm từ chỉ hành động xem xét, giải quyết, còn S thường gắn với sử sách, lịch sử.
Đọc thêm: Sát sao hay xát xao? Từ nào đúng chính tả
Xử lý hay xử lí
Một câu hỏi liền kề thường gặp: viết xử lý hay xử lí? Hai cách viết phát âm giống nhau và đồng nghĩa, đều mang nghĩa giải quyết, tiến hành làm một công việc hay vấn đề nào đó. Chưa có kết luận thống nhất cho cách dùng i ngắn và y dài, nên cả hai cách đều được công nhận trong văn bản, giấy tờ.
Sự thiếu nhất quán này có lịch sử riêng. Cách viết chữ i và y là vấn đề thiếu nhất quán nhất trong lịch sử chính tả tiếng Việt.2 Quyết định 1989/2018/QĐ-BGDĐT yêu cầu viết lí luận, mĩ thuật, trong khi Nghị định 30/2020/NĐ-CP có ví dụ viết Triều Lý, kỷ niệm.2 Từ điển chính tả tiếng Việt năm 2020 của Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội từng phải thu hồi vì quan điểm tác giả trong một số mục từ chưa phù hợp với chính tả hiện hành.2
Các cặp tương tự cũng nằm trong tình trạng này: hy vọng/hi vọng, kỹ sư/kĩ sư, mỹ thuật/mĩ thuật. Vì thế, viết xử lí thay vì xử lý không phải lỗi chính tả nghiêm trọng.
Điều cần phân biệt rõ: xử lý và xử lí đều đúng; sử lý thì sai ở phụ âm đầu, dù đuôi viết theo cách nào. Khi ai đó hỏi xử lý hay sử lý đúng chính tả là từ nào, câu trả lời là xử lý hoặc xử lí, không phải sử lý.
Ví dụ câu đúng và câu sai
Cách nhanh nhất để nhớ là nhìn câu đúng bên cạnh câu sai. Dưới đây là tám cặp câu đời thường, để đối chiếu khi phân vân xử lý hay sử lý.
Công việc: “Công việc thu thập và xử lý thông tin cần đòi hỏi nhiều thời gian” là câu đúng; “Công việc thu thập và sử lý thông tin cần đòi hỏi nhiều thời gian” là câu sai.
Pháp luật: “Cơ quan chức năng xử lý nghiêm và công khai các vi phạm về ngôn ngữ trong quảng cáo” là câu đúng; viết sử lý thay cho xử lý trong câu này là sai.1
Gia đình: “Máy giặt đang xử lý mẻ đồ cuối ngày” đúng; “Máy giặt đang sử lý mẻ đồ cuối ngày” sai.
Công ty: “Bộ phận kỹ thuật đã xử lý xong sự cố mạng buổi sáng” đúng; “Bộ phận kỹ thuật đã sử lý xong sự cố mạng buổi sáng” sai.
Ngày Tết: “Cả nhà chia nhau xử lý đống bánh chưng còn lại sau Tết” đúng; “Cả nhà chia nhau sử lý đống bánh chưng còn lại sau Tết” sai.
Trường lớp: “Nhóm trưởng xử lý phần số liệu trước khi nộp bài” đúng; “Nhóm trưởng sử lý phần số liệu trước khi nộp bài” sai.
Mua sắm: “Shop xử lý đơn hàng trong vòng một ngày” đúng; “Shop sử lý đơn hàng trong vòng một ngày” sai.
Giao thông: “Lực lượng chức năng xử lý điểm ùn tắc ở ngã tư” đúng; “Lực lượng chức năng sử lý điểm ùn tắc ở ngã tư” sai.
Ngoài đời, sẽ gặp những câu như “chế tài xử lý đủ sức răn đe” trong văn bản pháp luật và báo chí.1 Đây là những chỗ từ xử lý xuất hiện đúng chính tả, có thể lấy làm mẫu khi viết.
Đọc thêm: Che giấu hay che dấu? Từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì
Kiểm tra chính tả bằng công cụ
Khi viết nhiều, có thể nhờ công cụ soát lỗi. Với Word, mặc định chương trình dùng từ điển tiếng Anh nên không kiểm tra được lỗi chính tả tiếng Việt. Muốn bật, cần cài bộ từ điển tiếng Việt (file Vietnamese.dic) vào thư mục UProof và thêm vào Custom Dictionaries.
Sau khi cài, mở tab Review, nhóm Proofing, nhấp Spelling & Grammar. Có thể dùng phím tắt F7 để mở nhanh hộp thoại này. Công cụ sẽ lần lượt chỉ ra những từ nó không nhận diện được, trong đó có sử lý nếu gõ nhầm.
Ngoài Word, có các phần mềm kiểm tra lỗi chính tả tiếng Việt miễn phí. Tummo Spell 2017 của tác giả Nguyễn Hiếu Văn chạy trên Word 2007 trở lên; Vspell là trang web online; và VcatSpell. Thử một trong số chúng để soát nhanh văn bản dài trước khi gửi đi.
Trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có ô Kiểm tra chính tả để dán đoạn văn và xem gợi ý sửa. Công cụ không thay được việc hiểu nghĩa từ, nhưng giúp bắt lỗi nhanh. Muốn xem thêm các cặp từ hay nhầm, ghé Chuyên mục Chính tả.
Các cặp cùng nhóm dễ nhầm
Cặp xử lý hay sử lý thuộc nhóm phụ âm đầu s và x, và có những cặp khác cùng lối sai. Câu hỏi sử hay xử cũng hay gặp, câu trả lời vẫn là xử. Những nguyên nhân trên cũng khiến nhiều người viết nhầm các cặp s/x khác.
Cách khắc phục chung là tập thói quen sửa ngay khi dùng sai, tra từ điển khi băn khoăn, hoặc tạm dùng một từ đồng nghĩa với xử lý mà chắc chắn viết đúng. Chưa chắc thì viết “giải quyết”.
- Sử hay xử: viết xử khi nói về hành động giải quyết, viết sử khi nói về lịch sử, sử sách.
- Soát, soạn: ngoại lệ của quy tắc âm đệm, vẫn viết với S.
Ghi nhớ một câu
Nhớ gọn: xử lý là cách viết đúng, sử lý là sai, còn xử lí cũng được chấp nhận như một biến thể của đuôi i/y. Lần sau còn vướng xử lý hay sử lý, dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng rồi đọc lại từng câu một.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.