Nhà & đời sống
Xe máy chuyên dụng là gì và gồm những loại xe nào?
Xe máy chuyên dụng là xe có động cơ làm việc đặc biệt, không dùng để chở người hay chở hàng theo luật định. Bài viết giúp bạn nhận diện từng nhóm xe, nắm điều kiện lưu hành và làm đúng thủ tục đăng ký, kiểm định.
Xe máy chuyên dùng là xe gì và khác xe máy thường ra sao
Thấy máy ủi, máy lu hay chiếc xe biển xanh của lực lượng công an chạy trên đường, nhiều người vẫn gọi chung là xe máy, nhưng luật xếp những phương tiện này vào một nhóm riêng, với giấy tờ, biển số và đường đi theo quy định khác hẳn. Vậy xe máy chuyên dụng là gì theo pháp luật hiện hành? Đó là những phương tiện có động cơ, được thiết kế và chế tạo đặc biệt để đảm nhận một nhiệm vụ xác định, chẳng hạn thi công xây dựng, sản xuất nông lâm nghiệp hay phục vụ quốc phòng, an ninh, chứ không phải để chở người hay chở hàng hóa như xe máy hằng ngày.
Câu trả lời nằm ở hai văn bản pháp lý mà người đi đường nên biết. Luật Giao thông đường bộ năm 2008, tại khoản 20 điều 3, liệt kê các loại xe thuộc nhóm này: xe máy thi công, xe máy nông nghiệp, lâm nghiệp và xe đặc chủng phục vụ quốc phòng, an ninh. Sau đó, Thông tư 31/2019/TT-BGTVT của Bộ Giao thông vận tải nêu tiếp tại khoản 4 điều 3: đây là những xe phục vụ thi công, nông nghiệp, lâm nghiệp, quốc phòng, an ninh có tham gia giao thông đường bộ. Như vậy, cùng một nhóm xe nhưng luật chia thành hai trường hợp: xe có hoạt động trên đường bộ và xe chỉ làm việc trong phạm vi khu vực riêng như công trường hay nhà máy. Nơi làm việc chính của nhóm xe này là công trường, nhà máy, trang trại, khu mỏ, những chỗ xe gắn máy thông thường ít khi lọt vào.
Định nghĩa theo luật: xe có động cơ làm công việc đặc biệt, không để chở người, chở hàng
Điểm mấu chốt của định nghĩa nằm ở chữ “đặc biệt”: chiếc xe sinh ra cho một nhiệm vụ xác định, và nhiệm vụ đó không phải vận chuyển. Máy ủi đẩy đất, máy lu đầm nền đường, máy kéo cày ruộng, xe tuần tra của lực lượng an ninh, mỗi loại gắn với một công việc riêng mà xe hai bánh chở người không thể thay thế.
Căn cứ pháp lý đầu tiên là Luật Giao thông đường bộ năm 2008.2 Tại khoản 20 điều 3, văn bản này chia nhóm xe thành hai nhánh: xe máy thi công cùng xe máy nông nghiệp, lâm nghiệp, và xe đặc chủng dùng cho quốc phòng, an ninh. Nhánh thứ hai dễ gây tranh cãi nhất, vì nhiều xe đặc chủng nhìn bề ngoài gần giống xe mô tô thường, chỉ khác ở biển số và cơ quan sử dụng.
Thông tư 31/2019/TT-BGTVT sau này nhấn mạnh thêm yếu tố “có tham gia giao thông đường bộ” tại khoản 4 điều 3. Cách chia này có ý nghĩa thực tế rất lớn. Một chiếc xe sản xuất bánh kẹo chạy trong nhà máy hay xe chuyển vật liệu trong khu vực sản xuất, nếu không tham gia giao thông đường bộ, thì không thuộc diện phải đăng ký, kiểm định như xe lưu thông trên đường. Ngược lại, máy lu di chuyển công trường qua quốc lộ thì phải tuân thủ đầy đủ quy định cho xe tham gia giao thông.
Vì thế, khi tự hỏi xe máy chuyên dụng là xe nào, người đọc nên nhìn vào ba dấu hiệu cùng lúc. Thứ nhất, xe có động cơ, tự chạy được chứ không phải máy móc cố định. Thứ hai, xe được thiết kế cho một công việc chuyên biệt, thường gắn thiết bị riêng như gầu, lưỡi ủi, trống lu. Thứ ba, công dụng của nó không phải chở người hay hàng hóa theo nghĩa thông thường. Đủ cả ba dấu hiệu, khả năng cao đó chính là xe máy chuyên dùng theo đúng nghĩa pháp lý.
Phân biệt với xe gắn máy và xe mô tô thông thường
Xe gắn máy là xe cơ giới hai hoặc ba bánh dùng để chở người, có dung tích xi lanh và trọng lượng trong ngưỡng luật định, khác hẳn xe máy chuyên dùng. Cụ thể, xe gắn máy có tốc độ thiết kế tối đa không quá 50 km/h và dung tích xi lanh dưới 50 cm3, gồm cả xe hai bánh lẫn xe ba bánh. Xe mô tô cũng là xe cơ giới hai hoặc ba bánh chở khách, nhưng dung tích xylanh từ 50 cm3 trở lên, xe hai bánh có trọng lượng dưới 400 kg, xe ba bánh có trọng lượng từ 350 đến 500 kg. Trong khi đó, xe gắn máy ba bánh theo cách phân loại cũ có trọng lượng từ 500 kg đến 3.350 kg. Ranh giới giữa các nhóm xe nằm ở thông số, chứ ngoại hình chưa nói lên điều gì.
Khác biệt rõ nhất vẫn là công dụng. Xe gắn máy và xe mô tô sinh ra để vận chuyển hành khách, còn xe máy chuyên dùng phục vụ công việc sản xuất, thi công, bảo trì. Một chiếc Wave chở chủ nhà đi chợ, một chiếc Exciter chạy đường trường, cả hai đều là phương tiện đi lại. Còn chiếc xe xúc đất trong hẻm đang mở đường thì làm việc, không đi lại.
Thiết kế cũng nói lên điều đó. Xe máy chuyên dùng có cấu trúc mạnh mẽ, khả năng chịu tải cao, và phần thân xe thường được chế tạo quanh một thiết bị chuyên dụng như gầu đào, lưỡi đầm hay thùng chứa. Kích thước và trọng lượng của nhiều loại thuộc nhóm này lớn hơn hẳn xe hai bánh gia đình, nên nhìn vào là nhận ra ngay. Tuy vậy, vẫn có trường hợp dễ nhầm: xe đặc chủng của lực lượng an ninh dùng chung kiểu dáng xe mô tô, người ngoài nhìn vào khó phân biệt nếu không để ý biển số nền xanh và đơn vị chủ quản.
Môi trường hoạt động cũng khác nhau. Xe thông thường chạy trên đường công cộng hằng ngày, còn xe chuyên dùng phần lớn thời gian nằm ở công trường, trang trại, khu mỏ, chỉ thỉnh thoảng mới di chuyển trên đường bộ. Chính vì thế, quy định về đăng ký, kiểm định và người điều khiển của hai nhóm xe tách riêng, không áp chung một bộ giấy tờ.
Ví dụ đời thường để nhận diện nhanh
Ví dụ dễ gặp nhất là câu chuyện năm 2019, khi UBND TP Thuận An, tỉnh Bình Dương, mua 20 xe Yamaha Exciter gắn biển số xanh trang bị cho công an phường, xã để tuần tra, đảm bảo an ninh trật tự.1 Báo chí thời điểm đó gọi đây là xe máy chuyên dụng. Chiếc xe nhìn bề ngoài giống hệt xe mô tô bán trên thị trường, nhưng vì thuộc lực lượng công an, dùng cho nhiệm vụ an ninh và gắn biển số xanh, nó được xếp vào nhóm xe đặc chủng. Đây chính là lý do nhiều người băn khoăn xe máy chuyên dụng là xe nào khi thấy đoàn xe biển xanh chạy qua.
Nhóm còn lại thì dễ nhận hơn. Máy ủi, máy xúc lật, máy lu rung đứng giữa đường đang thi công, máy kéo trong ruộng lúa, xe chuyên chở gỗ trong khu lâm nghiệp, tất cả đều thuộc diện này. Đặc điểm chung là chúng làm việc tại công trường, nhà máy, trang trại, khu mỏ, và chỉ khi cần di chuyển giữa các công trình mới chạy ra đường.
Biển số cũng là manh mối nhanh. Biển số xe máy chuyên dùng thường có nền màu vàng, chữ số màu đen, khác hẳn biển trắng của xe cá nhân hay biển xanh của xe cơ quan. Thấy biển vàng gắn trên một chiếc xe lạ, gần như chắc chắn đó là xe chuyên dùng đang được đăng ký lưu hành hợp lệ.
Tuy vậy, đừng nhầm với những xe chạy trong nhà. Xe sản xuất bánh kẹo trong nhà máy hay xe chuyển vật liệu trong khu vực sản xuất không tham gia giao thông đường bộ, nên không thuộc diện phải đăng ký như xe lưu thông trên đường. Nhận diện nhanh hay chậm, hãy nhớ nguyên tắc: xe làm việc đặc biệt, không chở người chở hàng, và có mặt trên đường bộ hay không để biết nó chịu quy định nào.
Các nhóm xe máy chuyên dùng phổ biến hiện nay
Đứng trước cổng một công trình xây dựng, người ta dễ thấy cả một đội quân máy móc: xe lu lèn mặt đường, máy xúc gắp đất, xe trộn bê tông chở theo. Những phương tiện ấy đều có động cơ, đều chạy được, nhưng không chiếc nào mang biển số như xe máy nhà ai đó.
Lý do nằm ở công dụng. Toàn bộ số máy này thuộc nhóm xe máy chuyên dùng, được chia thành từng nhóm theo đúng công việc chúng đảm nhiệm, từ thi công, xếp dỡ, sản xuất nông lâm nghiệp cho đến phục vụ lực lượng vũ trang và các nhiệm vụ cứu nạn, cứu hỏa.
Máy móc trên công trường xây dựng
Nhóm thi công là bộ phận đông đảo nhất trong số xe chuyên dụng, xuất hiện ở hầu hết công trường xây dựng. Các máy tiêu biểu gồm máy đào, máy ủi, xe lu, máy san, xe trộn bê tông và máy làm đường. Mỗi chiếc đảm nhiệm một khâu riêng, phối hợp với nhau thành chuỗi công việc từ san lấp đến hoàn thiện mặt đường.
Máy xúc là chiếc mở đầu gần như mọi công trình. Nó dùng để đào đất, đào đá và san lấp mặt bằng trước khi thi công xây dựng. Cần dài gắn gầu lớn cho phép máy xúc bốc khối đất nặng chỉ trong một nhịp, việc mà sức người làm nhiều ngày vẫn chưa xong.
Sau đó, máy ủi tiếp quản mặt bằng. Nhiệm vụ của máy ủi là ủi đất, san gạt cho nền công trình phẳng và đạt độ cao thiết kế. Máy ủi còn chia theo kiểu bánh: máy ủi bánh xích bám đất tốt, hợp với địa hình khó như dốc, đất lầy; máy ủi bánh lốp chạy nhanh và tiện dùng trên mặt bằng phẳng.
Xe lu là hình ảnh quen thuộc nhất với người đi đường. Chiếc xe này có bánh thép lớn và nặng, lăn qua lăn lại trên mặt đường để lèn chặt đất, đá hay lớp bê tông. Nói cách khác, mặt đường phẳng mà xe cộ chạy êm hôm nay chính là thành quả của những vòng lèn chặt ấy. Không có công đoạn này, nền đường sẽ lún, mặt đường nhanh hỏng.
Bên cạnh ba loại chính, công trường còn có xe nâng chuyển vật liệu lên cao, xe trộn bê tông vận chuyển hỗn hợp tươi đến nơi đổ. Trên các dự án đường bộ, máy làm đường rải và hoàn thiện mặt asphalt. Tất cả đều làm việc theo trình tự: đào, ủi, lu lèn, rồi rải mặt. Thiếu một khâu, chất lượng công trình chịu ảnh hưởng ngay.
Xe máy xếp dỡ hàng hóa
Ở kho bãi, cảng biển và nhà xe container, một nhóm máy khác đảm nhiệm việc bốc dỡ. Nhóm xếp dỡ gồm máy xúc, máy xúc ủi, xe nâng hàng, cần trục bánh lốp và cần trục bánh xích.
Máy xúc ủi làm được cùng lúc hai việc: gắp hàng nặng và san gạt mặt bãi. Xe nâng hàng chuyên chở pallet, thùng hàng vào sâu trong kho, chỗ nào xe tải không vào được. Cần trục đảm nhiệm phần nặng nhất: hạ container và máy móc lớn từ sàn xe tải xuống bãi, hoặc nâng ngược trở lại. Cần trục bánh lốp di chuyển linh hoạt, còn loại bánh xích đứng vững trên nền đất yếu. Nhóm xếp dỡ là một nhóm riêng, thường được xếp song song với nhóm thi công trong phân loại chi tiết.
Xe máy nông nghiệp và lâm nghiệp
Ra khỏi thành phố, hình ảnh xe chuyên dụng gắn liền với đồng ruộng và rừng trồng. Nhóm phục vụ nông nghiệp và lâm nghiệp gồm máy cày, máy bừa, máy kéo, máy gặt đập liên hợp, máy phun thuốc trừ sâu, cùng các máy khai thác và vận chuyển gỗ.
Máy kéo là trung tâm của nhóm này. Nhiệm vụ của nó là kéo các loại nông cụ theo sau, từ cày, bừa đến rơ moóc chở lúa. Máy kéo chia theo kiểu bánh xe: máy kéo bánh lốp chạy tốt trên đường làng, đồng ruộng khô; máy kéo bánh xích bám đất chắc, hợp ruộng trũng, đất bùn sâu. Xét về động cơ, máy kéo nông nghiệp chia thành loại chạy diesel và loại máy kéo điện.
Máy cày và máy bừa làm đất, biến thửa ruộng sau vụ thu hoạch thành bùn nhuyễn sẵn sàng cho vụ cấy mới. Công đoạn này quyết định bộ rễ lúa ăn sâu hay cạn, nên người làm nông chọn máy và độ sâu cày rất kỹ.
Đến vụ gặt, máy gặt đập liên hợp đảm nhận trọn gói: cắt lúa, đập lấy hạt, thổi rơm ra sau. Máy gặt giúp thu hoạch nhanh chóng và hiệu quả các loại cây trồng, rút ngắn thời gian mà trước kia cả gia đình phải làm nhiều ngày dưới nắng. Với vùng lúa lớn, vài ngày chênh lệch có thể quyết định hạt lúa rụng hay nằm trong kho.
Nhóm lâm nghiệp ít gặp hơn nhưng vai trò không nhỏ. Máy khai thác cây cắt, chặt gỗ từ rừng trồng; máy vận chuyển gỗ kéo khúc gỗ to từ trong rừng ra điểm tập kết. Dù vậy, những máy này thường hoạt động ở địa hình dốc, đất trượt, nên việc vận hành đòi hỏi người lái có kinh nghiệm và tuân thủ nghiêm quy định về khai thác rừng.
Nhóm xe đồng ruộng không chạy trên đường bộ như xe máy thường. Chúng làm việc chủ yếu trong ruộng, bãi, rừng, di chuyển giữa các điểm bằng đường nội bộ hoặc được chở bằng xe tải. Vì vậy hình ảnh một chiếc máy kéo đi trên quốc lộ hiếm khi thấy, và khi thấy thì thường là trường hợp di chuyển ngắn giữa hai thửa ruộng sát nhau.
Xe đặc chủng phục vụ quốc phòng, an ninh và ứng cứu
Xe đặc chủng là nhóm xe được trang bị thiết bị đặc biệt phục vụ lực lượng vũ trang hoặc công tác cứu nạn, cứu hỏa, cứu thương. Đây là nhóm dễ nhận biết nhất, bởi chiếc xe nào cũng gắn với một nhiệm vụ mà người dân nhìn thấy là hiểu ngay nó đang làm gì.
Trong nhóm này, các xe phục vụ ứng cứu chiếm phần lớn mặt đường. Xe cứu hỏa chở nước, bọt chữa cháy và thang cao đến hiện trường cháy nổ. Xe cứu thương đưa người bệnh, người bị nạn đến bệnh viện với thiết bị y tế trên xe. Xe cứu hộ đường cao tốc kéo xe hỏng, xe gặp nạn ra khỏi làn đường để thông thoáng luồng xe. Xe cứu nạn thiên tai và xe y tế lưu động bổ sung cho các tình huống lũ lụt, sạt lở hay trạm y tế dã chiến ở vùng sâu.
Phần còn lại thuộc lực lượng công an và quân sự. Nhóm xe công an, quân sự gồm xe phân khối lớn của cảnh sát giao thông, cảnh sát cơ động dùng để thi hành nhiệm vụ. Nhóm an ninh, quốc phòng còn có xe bọc thép và các xe chuyên dụng phân khối lớn. Những xe quân sự, công an được thiết kế vận hành tốt trong điều kiện khắc nghiệt, trang bị thiết bị đặc biệt mà xe dân dụng không có.
Dù vậy, việc nhận diện nhóm này không khó nhờ màu sơn. Một số xe chuyên dùng thuộc lực lượng vũ trang được sơn màu riêng để người dân phân biệt ngay: màu sơn của xe cứu hỏa, xe cảnh sát hay xe quân sự đều khác xe thường, và biển số cũng theo quy chế riêng của từng lực lượng.
Thi công, nông lâm nghiệp và đặc chủng là ba nhóm chính, phủ gần hết các loại xe máy chuyên dụng đang lưu hành ở Việt Nam. Khi gặp một phương tiện có động cơ mà không chở người, không chở hàng theo nghĩa thông thường, người đọc chỉ cần hỏi nó phục vụ công việc gì: xây dựng, sản xuất nông lâm hay cứu hộ, an ninh, là gọi đúng tên được nhóm của nó.
Điều kiện để xe và người lái được phép lưu hành
Một chiếc xe đạt chuẩn kỹ thuật mà người lái thiếu giấy tờ vẫn bị xử phạt; ngược lại, người đủ chứng chỉ mà điều khiển chiếc xe chưa kiểm định cũng không thể ra đường. Quy định dành cho xe và dành cho người lái gắn chặt với nhau như hai mắt xích.
Do đó, trước khi đưa xe máy chuyên dụng ra công trường hay đường công cộng, chủ xe và người điều khiển cần đối chiếu ba việc: xe phải đạt chuẩn an toàn kỹ thuật cùng môi trường, bộ giấy tờ bắt buộc phải đầy đủ trên xe, và bản thân người lái phải đủ tuổi, đủ sức khỏe cùng bằng hoặc chứng chỉ hợp lệ.
Xe phải đạt chuẩn gì trước khi ra đường
Điều 57 Luật Giao thông đường bộ 2008 nêu rõ điều kiện lưu hành của loại xe này: hệ thống hãm phải hiệu quả, cơ cấu chuyển hướng phải chính xác, đèn chiếu sáng đủ dùng và người lái phải có tầm nhìn bao quát tốt khi vận hành. Với những chiếc máy làm việc trong bụi, bùn hay trời mưa, đèn và gương dễ bám bẩn. Tầm nhìn vì vậy không phải chuyện tự nhiên mà có, nó cần được kiểm tra trước mỗi ca làm.
Xe máy chuyên dùng còn phải tuân thủ quy chuẩn về khí thải và tiếng ồn theo quy định về môi trường. Máy xúc mini, máy rải hay xe tải thùng xếp dỡ chạy bằng động cơ đốt trong đều phát ra khói và tiếng ồn; nếu xe quá ồn hoặc xả khói đen bất thường, đó là dấu hiệu cần sửa chữa, vừa vì luật, vừa vì sức khỏe người ngồi trên xe và những người làm cạnh nó.
Chính vì thế, kiểm tra an toàn kỹ thuật định kỳ trở thành điều kiện bắt buộc. Theo Thông tư 89/2015/TT-BGTVT của Bộ Giao thông vận tải, xe máy chuyên dùng trong khai thác sử dụng phải được kiểm định và cấp Giấy chứng nhận kiểm tra an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường (Giấy xác nhận xe đã đạt chuẩn an toàn kỹ thuật và môi trường, kèm tem kiểm tra cho phép xe lưu hành trong thời hạn ghi trên tem). Tem kiểm tra dán trên xe chính là bằng chứng hợp lệ; hết hạn ghi trên tem, xe không được tiếp tục lưu hành cho đến khi kiểm định lại.
Căn cứ kiểm định cũng có gốc rõ ràng. Điều 3 Thông tư 89/2015/TT-BGTVT, có hiệu lực từ 01/7/2016, xác định danh mục xe máy chuyên dùng gồm các loại xe nêu trong tiêu chuẩn TCVN 7772:2007 về xe, máy và thiết bị thi công di động, cùng các loại xe tại Phụ lục II của Thông tư 13/2015/TT-BGTVT về hàng hóa nhập khẩu thuộc diện quản lý chuyên ngành của Bộ Giao thông vận tải. Nhờ căn cứ này, trung tâm kiểm định biết chính xác loại xe nào thuộc diện phải kiểm tra, còn chủ xe biết chiếc xe của mình có bắt buộc kiểm định hay không.
Trên thực tế, nhiều chủ xe chỉ phát hiện xe chưa đạt chuẩn khi bị lực lượng chức năng kiểm tra. Cách tránh rắc rối đơn giản hơn: kiểm tra phanh, gương, đèn và tiếng máy trước mỗi đợt xe ra đường dày đặc, đưa xe kiểm định đúng hạn ghi trên tem, và giữ giấy chứng nhận ở nơi dễ lấy khi cần xuất trình.
Bộ giấy tờ bắt buộc mang theo trên xe
Khi tham gia giao thông, người điều khiển xe máy chuyên dùng phải mang theo đủ bốn loại giấy tờ: giấy đăng ký xe, chứng chỉ bồi dưỡng kiến thức pháp luật giao thông hoặc bằng cùng chứng chỉ điều khiển xe chuyên dùng, và giấy kiểm định an toàn kỹ thuật cùng môi trường còn hạn. Thiếu một trong các loại này, xe vẫn có thể lưu hành nhưng người lái dễ bị xử phạt khi bị kiểm tra.
Giấy đăng ký xe chứng minh nguồn gốc xe, gắn với số khung và số máy ghi trong hồ sơ.2 Giấy kiểm định kèm tem kiểm tra chứng minh xe đã đạt chuẩn kỹ thuật trong thời hạn hợp lệ. Ngược lại, chứng chỉ hoặc bằng điều khiển chứng minh phần người lái; đây là loại giấy tờ dễ bị bỏ quên nhất vì nhiều người cất ở nhà hay trong phòng điều hành thay vì mang theo trên xe.
Một thói quen nên có: cất cả bộ giấy tờ trong túi đựng riêng, đặt cố định ở xe hoặc trong balo người lái, và chụp ảnh lưu trữ để đối chiếu khi giấy tờ bị mất. Với những xe làm việc ở nhiều công trình khác nhau, người lái thay đổi theo đợt, chủ xe nên lập danh sách kiểm tra giấy tờ trước khi bàn giao xe cho ca làm việc mới; việc này mất vài phút nhưng tránh được phiền phức khi bị kiểm tra giữa đường.
Người điều khiển cần đủ tuổi, sức khỏe và chứng chỉ nào
Điều kiện dành cho người lái quy định tại Điều 62 Luật Giao thông đường bộ 2008, gồm ba nội dung chính: đủ độ tuổi theo luật, có sức khỏe phù hợp với công việc điều khiển, và có chứng chỉ bồi dưỡng kiến thức pháp luật giao thông cùng bằng hoặc chứng chỉ điều khiển xe chuyên dùng. Ba điều này thiếu một điều, phần còn lại mất giá trị.
Về độ tuổi, người lái phải đủ tuổi tối thiểu theo quy định của luật giao thông đường bộ. Về sức khỏe, điều kiện không khó nhưng thực tế: tay chân linh hoạt, mắt, tai bình thường, đủ sức làm việc với máy móc trong thời gian dài. Người có bệnh lý ảnh hưởng đến khả năng phản xạ nên đi khám trước khi nhận công việc điều khiển máy; đây là việc bảo vệ chính mình trước hết, phần giấy tờ chỉ đi sau.
Về phần đào tạo, người vận hành xe chuyên dụng cần được huấn luyện và cấp chứng chỉ. Chứng chỉ bồi dưỡng kiến thức pháp luật giao thông đường bộ là loại phổ biến nhất, cấp cho người đã qua khóa bồi dưỡng ngắn hạn. Tùy loại máy, người điều khiển thường phải có thêm giấy phép lái xe hạng G hoặc bằng cùng chứng chỉ điều khiển loại xe tương ứng; máy càng lớn, càng phức tạp thì yêu cầu về bằng cấp càng chặt.
Nhiều người đọc thắc mắc bằng lái ô tô hay mô tô sẵn có có thay được chứng chỉ bồi dưỡng hay không. Câu trả lời có trong văn bản: Điều 8 Thông tư 09/2009/TT-BGTVT, ngày 24/06/2009, cho phép giấy phép lái xe ô tô thay cho chứng chỉ bồi dưỡng kiến thức pháp luật giao thông đường bộ. Tương tự, người có giấy phép lái xe mô tô cũng có thể dùng nó thay chứng chỉ bồi dưỡng khi lái xe máy chuyên dùng. Ngược lại, bằng hoặc chứng chỉ điều khiển loại xe chuyên dùng tương ứng thì không loại giấy nào thay được; người muốn điều khiển máy xúc, máy rải hay xe tải thùng xếp dỡ phải học khóa riêng cho loại máy đó.
Trên công trường, chuyện người lái xe tải thùng bình thường bị điều sang điều khiển máy xếp dỡ trong vài ngày cao điểm xảy ra thường xuyên. Cách làm đúng: chủ xe kiểm tra bằng cùng chứng chỉ của từng người trước khi phân công, bố trí người có giấy tờ hợp lệ vào vị trí điều khiển máy, và cho những người chưa có chứng chỉ học bồi dưỡng thay vì cho làm thử. Một khóa huấn luyện tốn vài ngày, nhưng một tai nạn do người chưa được đào tạo điều khiển máy có thể tốn cả mạng người cùng trách nhiệm pháp lý của chủ xe.
Xe máy chuyên dùng có được đi đường cao tốc không
Câu trả lời ngắn: hầu hết không được. Điều 26 Luật Giao thông đường bộ 2008 quy định xe có tốc độ thiết kế dưới 70km/h không được đi vào đường cao tốc, và phần lớn xe máy chuyên dùng thuộc nhóm này vì chúng vốn được thiết kế để làm việc với tốc độ chậm, không để chạy đường trường.
Có ngoại lệ rõ ràng: những xe phục vụ công tác quản lý cùng bảo trì đường cao tốc được phép vào, vì chính công việc của chúng là chăm sóc con đường này. Ngoài nhóm xe bảo trì ra, mọi xe chuyên dùng khác dưới 70km/h đều bị cấm, kể cả khi chỉ cần đi qua một đoạn ngắn để về công trình gần đó.
Mức xử phạt cho trường hợp vi phạm cũng nêu rõ: người điều khiển xe chuyên dùng đi vào đường cao tốc sai quy định bị phạt từ 5 đến 7 triệu đồng. Hình thức tước giấy phép lái xe cùng chứng chỉ bồi dưỡng pháp luật giao thông từ 1 đến 3 tháng cũng có thể áp dụng; trong quãng thời gian đó, người bị tước giấy tờ không thể nhận bất kỳ công việc điều khiển xe nào, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập.
Trên đường công cộng thông thường, xe máy chuyên dùng vẫn được lưu hành nhưng bị giới hạn. Người lái phải tuân thủ hạn chế tốc độ dành cho xe của mình và đi đúng phân khu lưu hành theo quy định; những xe di chuyển chậm, cồng kềnh như máy rải hay xe tải chở vật liệu cần đi sát lề đường hợp lệ, tránh dàn hàng ngang làm cản trở xe khác.
Trước khi lên kế hoạch đưa xe qua tuyến đường dài, chủ xe nên kiểm tra hai điều: tốc độ thiết kế ghi trong hồ sơ xe có đạt 70km/h hay không, và tuyến đường dự định đi có đoạn nào là cao tốc hay không. Nếu xe dưới chuẩn mà công trình nằm sau trạm thu phí, cách làm hợp lệ là vận chuyển xe bằng xe tải chuyên chở thay vì cho xe tự di chuyển; chi phí vận chuyển thấp hơn nhiều so với mức phạt vài triệu đồng cùng nguy cơ tai nạn khi chạy xe chậm trên đường dành cho xe chạy nhanh.
Đọc thêm: Sáu bước trả lời nên mua loại xe máy nào, từ nhu cầu tới biển số
Đăng ký, kiểm định và những lưu ý khi sử dụng
Một chiếc máy xúc nhỏ hay xe trộn bê tông dù mới tinh vẫn chưa được phép lăn bánh ra đường nếu chưa có giấy chứng nhận đăng ký và biển số. Việc làm giấy tờ cho xe máy chuyên dùng khác xe gắn máy ở chỗ phải qua bước kiểm tra thực tế tại Sở Giao thông vận tải, và sau đó còn phải kiểm định định kỳ suốt tuổi đời xe.
Nhiều chủ xe, nhất là người mua máy cũ qua hợp đồng tay, từng vướng vì thiếu hóa đơn gốc hoặc để quá hạn kiểm định, dẫn đến xe nằm im tại công trường dù máy vẫn chạy tốt. Các bước dưới đây giúp tránh những rắc rối kiểu đó.
Đăng ký xe máy chuyên dùng: hồ sơ, nơi nộp và thời hạn
Hồ sơ đăng ký gồm ba phần chính: tờ khai đăng ký xe, bản chính giấy tờ chứng minh quyền sở hữu và bản chính giấy tờ xác định nguồn gốc xe.2 Giấy tờ về quyền sở hữu theo Điều 3 Thông tư 22/2019/TT-BGTVT khá đa dạng, không dừng ở hợp đồng mua bán. Chẳng hạn, xe được tặng cho thì nộp văn bản tặng cho, xe thừa kế thì nộp văn bản thừa kế, xe mua bằng hóa đơn thì nộp hóa đơn bán hàng theo quy định của Bộ Tài chính. Riêng xe của doanh nghiệp hay đơn vị sự nghiệp còn có thể nộp văn bản thanh lý, văn bản cho thuê tài chính, quyết định tiếp nhận viện trợ hoặc quyết định xuất bán hàng dự trữ quốc gia. Nói cách khác, dù xe đến tay chủ sở hữu bằng cách nào, luật cũng đã có loại giấy tờ tương ứng.
Về nơi nộp, chủ sở hữu làm thủ tục trực tiếp tại Sở Giao thông vận tải nơi có trụ sở chính hoặc nơi đăng ký thường trú.2 Cơ quan đăng ký tiếp nhận hồ sơ, kiểm tra tính hợp lệ; nếu thiếu giấy tờ thì hướng dẫn hoàn thiện, nếu đủ thì hẹn ngày kiểm tra xe và thu lệ phí. Bước kế tiếp là kiểm tra thực tế: nhân viên đăng kiểm đối chiếu số khung, số máy và tình trạng xe với tờ khai, sau đó tổng hợp kết quả và viết giấy hẹn trả kết quả.
Thời hạn được quy định khá rõ. Theo Thông tư 22/2019/TT-BGTVT, sau khi nhận hồ sơ đầy đủ, Sở Giao thông vận tải viết Giấy hẹn kiểm tra. Việc kiểm tra xe không quá 5 ngày kể từ ngày viết giấy hẹn; nếu xe đạt yêu cầu, trong 3 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc kiểm tra, Sở cấp giấy chứng nhận đăng ký và biển số.2 Như vậy, tính từ lúc nộp hồ sơ hợp lệ, chủ xe có thể dự kiến khoảng hơn một tuần là có giấy tờ đầy đủ, miễn là xe thực sự qua được vòng kiểm tra thực tế.
Có điều không phải xe nào cũng chờ đến lúc đăng ký chính thức mới được di chuyển. Xe chưa đăng ký mà cần di chuyển trên đường bộ, ví dụ để đưa từ nơi mua về xưởng hoặc giữa hai công trình, phải làm đăng ký tạm thời. Giấy tờ tạm này có thời hạn 20 ngày kể từ ngày cấp; hết hạn mà chưa đăng ký chính thức thì xe không được tiếp tục lưu thông.2 Chủ xe nên tính lịch sao cho quãng đường di chuyển gói gọn trong thời hạn này, tránh tình trạng giấy tạm đã hết mà xe còn dở thủ tục.
Một lưu ý thực tế: Thông tư 22/2019/TT-BGTVT ngày 12/6/2019, có hiệu lực từ 1/8/2019, thay thế Thông tư 20/2010/TT-BGTVT và Thông tư 59/2011/TT-BGTVT, đồng thời quy định cả danh mục các loại xe thuộc diện phải làm thủ tục này. Ai còn giữ giấy tờ theo thông tư cũ nên kiểm tra lại xem xe của mình có nằm trong danh mục mới hay không. Danh mục thay đổi có thể khiến một số loại máy trước đây không phải đăng ký nay lại thuộc diện đăng ký.
Kiểm định định kỳ và bảo dưỡng để xe luôn hợp pháp, an toàn
Đăng kiểm là việc kiểm tra an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường định kỳ do cơ quan có thẩm quyền thực hiện trước khi cho xe lưu hành. Với xe máy chuyên dùng, hai nội dung này luôn đi cùng nhau: bên cạnh an toàn kỹ thuật là đo lượng khí thải. Cụ thể, người kiểm tra sẽ soi vào hệ thống phanh, đèn tín hiệu và động cơ. Xe đạt yêu cầu mới được cấp Giấy chứng nhận kiểm tra an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường, thứ giấy tờ này phải luôn còn hiệu lực thì xe mới hợp pháp trên đường.
Việc kiểm định không phải làm một lần rồi xong. Chủ xe và người điều khiển xe chịu trách nhiệm duy trì tình trạng kỹ thuật của máy và đưa xe đi kiểm định đúng kỳ hạn theo quy định. Đưa xe kiểm định trễ khiến giấy chứng nhận hết hiệu lực, mà còn tiềm ẩn rủi ro thật: phanh mòn, đèn hỏng hay động cơ rồ ga trên máy xúc, xe nâng đều có thể dẫn đến tai nạn tại công trường, nơi người và máy luôn ở cạnh nhau.
Bên cạnh việc kiểm định, bảo dưỡng thường xuyên mới là thứ giữ cho xe chạy ổn giữa các kỳ đăng kiểm. Một lịch bảo dưỡng tham khảo phổ biến là sau 500 giờ hoạt động hoặc 6 tháng, tùy điều kiện nào đến trước. Với máy làm việc nặng tại công trường, nhiều đơn vị chọn theo số giờ hoạt động vì máy chạy cả ngày thì 6 tháng có thể vượt xa mốc 500 giờ. Công việc bảo dưỡng cơ bản gồm kiểm tra dầu nhớt, phanh, hệ thống điện và thay thế kịp thời các phụ tùng bị hỏng.
Bảo dưỡng đúng lịch mang lại lợi ích kép: kéo dài tuổi thọ xe và giữ an toàn cho người lái. Máy được chăm sóc thường xuyên ít gặp sự cố đột ngột, giảm nguy cơ tai nạn do hỏng hóc giữa lúc làm việc. Đổi lại, xe bỏ bê bảo dưỡng thường phát sinh chi phí sửa lớn hơn nhiều so với tiền bảo dưỡng định kỳ, chưa kể ngày máy nằm im thì cả đội thi công cũng dừng theo. Ghi lịch bảo dưỡng cùng ngày hẹn đăng kiểm vào một sổ theo dõi xe là cách nhiều đơn vị làm để không bỏ sót mốc nào.
An toàn khi vận hành tại công trường và trên đường
Trang bị bảo hộ là điều kiện tối thiểu trước khi ngồi lên máy. Người vận hành xe máy chuyên dùng bắt buộc đội mũ bảo hiểm, nên mang thêm găng tay, áo phản quang và giày bảo hộ. Áo phản quang đặc biệt cần thiết khi máy phải làm việc gần đường ô tô hoặc trong công trường nhiều xe ra vào. Trong môi trường đó, tài xế xe tải nhìn thấy người lái sớm hơn một giây cũng là khác nhau rất lớn.
Trước mỗi lần khởi động, cần kiểm tra hệ thống phanh, đèn chiếu sáng và hệ thống lái. Cách làm bài bản là dùng bảng checklist kiểm tra xe trước mỗi ca vận hành, đánh dấu từng mục để không bỏ sót. Máy chuyên dùng khác xe gắn máy ở chỗ nhiều thao tác gắn với cần nâng, gầu đào hay bồn trộn; những bộ phận này hỏng âm thầm nên chỉ phát hiện được khi kiểm tra có hệ thống.
Khi máy đang chạy, có vài điều tuyệt đối tránh: không dùng điện thoại khi lái, không uống rượu bia trước khi vận hành. Tại công trường, người lái cần tránh xa dây điện và hố sâu, đồng thời đi chậm ở nơi đông công nhân. Mặt khác, máy thi công đòi hỏi kỹ năng riêng; ai chưa qua huấn luyện không nên tự vận hành, vì mỗi loại máy có quy trình thao tác và giới hạn tải riêng mà chỉ học mới nắm được.
Hiểu lầm hay gặp và trách nhiệm pháp lý của chủ xe
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng xe chuyên dụng chỉ dành cho thi công xây dựng. Thực tế nhóm này còn gồm máy phục vụ sản xuất nông nghiệp, khai thác rừng và cả xe đặc chủng cho an ninh, quốc phòng, ứng cứu khẩn cấp. Vì thế, người mua máy nông nghiệp đôi khi tưởng xe của mình không thuộc diện đăng ký, kiểm định, để rồi bị xử lý khi đưa ra đường. Cách kiểm tra đơn giản là đối chiếu loại máy với danh mục xe phải đăng ký do Bộ Giao thông vận tải ban hành.
Trách nhiệm pháp lý của chủ xe xoay quanh ba điều: hồ sơ đăng ký đầy đủ, gắn biển số đúng quy định và xác định rõ phạm vi hoạt động. Xe máy chuyên dùng bắt buộc phải đăng ký mới được lưu thông hợp pháp; chạy xe không đăng ký có thể bị phạt tiền hoặc tịch thu xe tùy mức vi phạm. Ngoài ra, việc dùng xe sai mục đích hay vượt khỏi phạm vi lưu thông được phép cũng là lý do bị xử lý, ví dụ máy chỉ phục vụ trong công trình lại đưa ra đường công cộng ngoài giờ được cấp phép.
Khi mua bán hay chuyển nhượng, hai việc không được bỏ: công chứng hợp đồng và làm thủ tục sang tên. Hợp đồng tay giữa hai bên chưa đủ để người mua trở thành chủ sở hữu hợp pháp trước cơ quan đăng ký. Nếu xe gây sự cố trong khi vẫn đứng tên người bán, cả hai bên đều có thể vướng vào rắc rối giấy tờ kéo dài. Người mua nên yêu cầu thấy bản gốc đăng ký xe, giấy chứng nhận kiểm định còn hiệu lực và hóa đơn, hợp đồng nguồn gốc xe trước khi đặt cọc.
Một dấu hiệu để người đọc tự nhận diện xe của mình có thuộc diện quy định này hay không: nếu máy không nhằm chở người, chở hàng mà làm công việc đặc biệt như đào, nâng, trộn, ép thì gần như chắc chắn là xe máy chuyên dùng và phải đi đủ thủ tục từ đăng ký đến kiểm định. Việc làm giấy tờ sớm tốn ít công hơn nhiều so với việc giải thích với lực lượng chức năng khi xe đã bị tạm giữ tại công trường.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Trộm đột nhập lấy 2 xe máy chuyên dụng trong trụ sở công an (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩
- Thông tư 22/2019/TT-BGTVT về đăng ký xe máy chuyên dùng (luatvietnam.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f