Xấp xỉ hay sấp sỉ: viết sao cho đúng?

Xấp xỉ hay sấp sỉ? Cách viết đúng chính tả là “xấp xỉ”, cả hai tiếng đều bắt đầu bằng chữ x. Từ điển tiếng Việt ghi “xấp xỉ” là tính từ chỉ mức gần bằng; “sấp sỉ” không có trong từ điển và không mang nghĩa nào.

Hai đứa trẻ cao xấp xỉ nhau, hai lớp có sĩ số xấp xỉ nhau, tiền điện tháng này xấp xỉ tháng trước, cùng một từ mà ghép được với đủ thứ. Còn “sấp sỉ” thì chỉ là chữ gõ trượt, đọc lên nghe quen tai nhưng không nói được điều gì.

Bài này giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao người viết hay nhầm, đặt tám cặp câu mà mỗi cặp một dòng đúng một dòng sai để tập đọc, rồi gom vào một bảng những từ cùng nhóm s/x hay trượt nhất.

Xấp xỉ hay sấp sỉ: từ nào đúng?

Hỏi xấp xỉ hay sấp sỉ đúng chính tả, đáp án là “xấp xỉ”. Từ điển tiếng Việt chỉ ghi nhận “xấp xỉ” là tính từ có nghĩa “gần như ngang bằng nhau, hơn kém nhau không đáng kể”. Không có mục từ nào tên “sấp sỉ”.

“Sấp sỉ” không xuất hiện trong từ điển nên không mang nghĩa cụ thể. Hai dạng khác thỉnh thoảng gặp trên mạng là “sấp xỉ” và “xấp sỉ”; cả hai cũng là cách viết trượt, sửa về “xấp xỉ”.

Văn học cũ đã dùng từ này từ lâu. Truyện Kiều của Nguyễn Du có câu thơ mang “xấp xỉ”, viết x ở cả hai tiếng; câu thơ ấy tiện làm mốc để nhớ, và sẽ được nói kỹ ở phần giải nghĩa bên dưới.

Mặt báo cũng đặt từ này ngay trước con số: “Thanh khoản sàn HoSE xấp xỉ 1 tỷ USD”, “Vốn hóa Vietcombank xấp xỉ nửa triệu tỷ đồng”, “Thế Giới Di Động lãi xấp xỉ 3.600 tỷ đồng”. Đọc ba câu là thấy từ đứng trước một mức để so, chứ không phải con số chính xác.

Cách dùng ấy có mặt khắp các bản tin. Lợi nhuận ROS năm 2017 có thể đạt mức xấp xỉ 950 tỷ đồng; nhập khẩu xăng dầu quý I tăng mạnh, xấp xỉ 4,59 tỷ USD. Thu ngân sách nhà nước đạt xấp xỉ 85% dự toán năm 2024; tỉ lệ đậu tốt nghiệp THPT được dự báo xấp xỉ 100%. Một mẫu ô tô điện về Đông Nam Á cũng được so giá xấp xỉ Honda CR-V hybrid ở Việt Nam.

Có một chỗ cần nói rõ để không ai bắt bẻ: hai chữ “xấp” và “sỉ” đứng cạnh nhau trong câu vẫn có thể đúng, khi mỗi chữ là một từ riêng. Chỉ lúc bạn muốn nói mức gần bằng mà viết “sấp sỉ” thì đó mới là lỗi chính tả.

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi này không phải do người viết lười. Nguyên nhân cốt lõi là nhiều người không phân biệt được âm “x” và âm “s” trong phát âm và viết. Tai nghe hai âm gần như một, nên tay gõ theo tiếng nói trong đầu là dễ chọn nhầm chữ.

Chính tả tiếng Việt phân biệt s với x, nhưng người Hà Nội phát âm hai phụ âm này như một, nên khi viết dễ trượt chữ đầu. Đọc “sấp” và “xấp” lên, người nghe khó chỉ ra chỗ khác nhau; thành ra đây là cặp trượt quen thuộc của người viết giọng Bắc.

Lỗi nhầm s/x thuộc nhóm lỗi phụ âm đầu thường gặp trong chính tả tiếng Việt. Thêm một lý do nữa: “sấp” vốn là một từ có thật trong tiếng Việt, nên khi gõ nhanh, tay dễ chọn chữ s quen thuộc.

Thói quen giữ lỗi lại lâu hơn. Nhiều người vẫn dùng “sấp sỉ” vì nhầm lẫn do thói quen, thấy người khác viết vậy trên mạng rồi viết theo, lâu dần thành phản xạ. Sửa một chữ trong câu thì nhanh, sửa phản xạ thì phải để ý vài lần.

Chuyện chuẩn hóa chính tả cũng từng được nêu ra: có ý kiến đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Với người viết hằng ngày, chờ một chuẩn chung thì lâu, trong khi tra từ điển một lần là biết ngay nên viết chữ nào.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Xấp xỉ nghĩa là gì

Vậy xấp xỉ nghĩa là gì? Đó là tính từ chỉ mức gần bằng, hai bên hơn kém nhau không đáng kể.

Nói dễ hiểu, hai thứ xấp xỉ nhau là hai thứ tầm tầm ngang nhau, không chính xác bằng nhau như dấu bằng nhưng tương đương như vậy. Từ này đồng nghĩa với “suýt soát”, nên khi câu cần đổi giọng, thay bằng “suýt soát” là được.

Nó dùng để so sánh sự vật, con người, sự việc với nhau. Ba câu ở phần đầu bài đều làm đúng việc ấy: so chiều cao, so tuổi, so khả năng tiếp thu. Cùng một từ mà ghép được với nhiều thứ đến vậy, vì nghĩa của nó chỉ nói mức độ, không nói lĩnh vực.

Câu thơ trong Truyện Kiều mở ra một cách dùng khác: “Phong lưu rất mực hồng quần / Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê”. “Tuần cập kê” là tuổi cài trâm, mốc đánh dấu người con gái đã đến tuổi trưởng thành; “xấp xỉ tới” nghĩa là sắp tới, gần tới, chưa qua hẳn. Đọc lên là thấy từ này tả được độ chênh mong manh của tuổi tác, chứ không đi liền mỗi con số khô khan.

Tách từng tiếng: “xấp” một mình là từ quen, chỉ nhiều vật xếp lên nhau; “xỉ” đứng riêng ít gặp hơn. Ghép lại thành “xấp xỉ”, từ không còn nghĩa xếp chồng mà chuyển sang nói mức độ gần bằng. Cả hai tiếng đều viết x, đó là điều cần nhớ.

Đọc thêm: Dùng dằng hay vùng vằng: viết sao cho đúng?

Đúng sai đặt cạnh nhau

Cách tập nhanh nhất là đặt câu đúng và câu sai liền nhau, rồi đọc thành tiếng hai lần. Tám cặp dưới đây là câu đời thường; vế sau là chính câu ấy bị thay sai một chữ.

Tháng này tiền điện xấp xỉ tháng trước, viết “sấp sỉ tháng trước” là sai. Hai chị em cao xấp xỉ nhau, viết “sấp sỉ nhau” là sai. Lớp học có xấp xỉ bốn mươi học sinh, viết “sấp sỉ bốn mươi” là sai. Cửa hàng bán được xấp xỉ hai trăm chiếc quạt trong tháng nóng, viết “sấp sỉ hai trăm” là sai.

Mâm cỗ ngày Tết ở nhiều gia đình có xấp xỉ chục món, viết “sấp sỉ chục món” là sai. Hai đứa cùng tuổi, sức học xấp xỉ nhau, viết “sấp sỉ nhau” là sai. Quãng đường từ nhà tới chợ xấp xỉ hai cây số, viết “sấp sỉ hai cây số” là sai. Giá chiếc xe đạp mới xấp xỉ chiếc cũ, viết “sấp sỉ chiếc cũ” là sai.

Có một câu về giá cả rất gần với chuyện tính toán của nhiều nhà: “Tiền mua đất, xây nhà ở quê xấp xỉ chung cư thành phố”. Từ này đứng được cả trong câu so hai khoản tiền lớn, miễn là hai bên chênh nhau không đáng kể.

Báo chí cũng đặt từ này trước số liệu theo đúng lối ấy: “Thu ngân sách nhà nước đạt xấp xỉ 85% dự toán năm 2024”, “Nhập khẩu xăng dầu quý I tăng mạnh, xấp xỉ 4,59 tỷ USD”. Sau “xấp xỉ” thường là một con số hoặc một mốc để so sánh, đó là dấu hiệu nghĩa “gần bằng” đang được dùng đúng.

Đọc lại tám cặp trên, để ý chỗ hay trượt: người viết đổi chữ đầu của tiếng thứ nhất, còn tiếng thứ hai vẫn giữ nguyên. Nắm được chỗ ấy, bạn soát câu nhanh hơn nhiều.

Mẹo phân biệt s và x

Vài mẹo chung về s/x dùng được cho nhiều từ khác, không riêng gì “xấp xỉ”. Chữ S không đứng trước các vần oa, oe; những vần ấy chỉ đi với X. Gặp một từ có vần như thế, bạn biết chắc phải viết x, khỏi phải đoán.

Chỉ X mới láy âm với các âm đầu khác, còn S không có khả năng này. Một mẹo nữa: tên các thức ăn và đồ dùng liên quan đến nấu nướng, ăn uống thường viết với X; hầu hết các danh từ còn lại viết với S. Ba mẹo này xử lý được khá nhiều từ cùng nhóm.

Riêng “xấp xỉ”, các mẹo trên không áp dụng thẳng, vì từ này chẳng thuộc nhóm vần oa, oe, cũng không phải tên món ăn. Cách nhớ gọn hơn: hai tiếng cùng một chữ đầu, và chữ ấy là x; viết một lần lên giấy nhớ rồi dùng lại.

Câu thơ Kiều “Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê” cũng là một chỗ tựa: nhớ câu thơ là nhớ luôn chữ x. Thêm nữa, “xấp” trong “xấp giấy”, “xấp vải” cũng viết x, nên “xấp xỉ” giữ nguyên chữ ấy.

Đọc thêm: Lan truyền hay lan chuyền? Từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì

Các cặp s/x dễ nhầm

Nhóm s/x còn nhiều cặp khác dễ trượt, không riêng gì “xấp xỉ”. Sáu cặp dưới đây có cách viết đúng đã chốt.

Nhìn bảng sẽ thấy không có quy luật nào theo nghĩa để đoán chắc: “kẹt sỉ”, “mưu sĩ”, “liêm sỉ” viết s; “xúc xỉ”, “xỉ than”, “dương xỉ” viết x. Cách chắc nhất là nhớ mặt từng từ, hoặc tra khi viết câu quan trọng như đơn xin việc, tin nhắn bán hàng, bài kiểm tra.

Cùng nhóm này còn những cặp dễ nhầm như “xỉ nhục hay sỉ nhục”, “sỉ vả hay xỉ vả”, “xa xỉ hay sa sỉ”. Với những cặp ấy, nên mở từ điển tra trước khi dùng, nhất là khi câu sẽ được người khác đọc.

Kiểm tra chính tả nhanh

Khi cần kiểm tra nhanh, gõ từ vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới rồi xem kết quả. Ngoài ra, có các công cụ tra cứu tổng hợp hơn 1000 cặp từ dễ nhầm, hữu ích khi bạn phải viết đơn, viết tin nhắn bán hàng hay soạn bài cho lớp. Gặp từ khó, tra một lần rồi ghi lại vào sổ tay riêng; vài tháng là bạn có danh sách những từ mình hay trượt, soát nhanh hơn nhiều so với đọc lại cả bài.

Chuyên mục Chính tả của trang gom các bài giải đáp cùng kiểu. Muốn đi sâu vào quy tắc, xem thêm phân biệt s và x.

Việc làm được ngay: trước khi bấm gửi, đưa mắt qua những chỗ có con số, chỗ có “khoảng”, “gần”. Nếu chỗ đó đang là “sấp sỉ”, sửa lại một chữ là câu sạch, và người đọc không phải dừng lại giữa dòng để đoán.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Sấp sỉ có nghĩa là gì?

Không có nghĩa nào. Trên mạng thỉnh thoảng vẫn gặp dạng này, nhưng đó là lỗi chính tả thuộc nhóm nhầm s/x, từ điển không ghi nhận. Muốn nói mức gần bằng thì chỉ có “xấp xỉ”.

Xấp xỉ đồng nghĩa với từ nào?

“Suýt soát”. Tùy câu, có thể thay bằng “khoảng” hay “gần” cho tự nhiên.

Viết “sấp xỉ” có được không?

Không. Dạng này thỉnh thoảng gặp trên mạng nhưng cũng là cách viết trượt; “xấp sỉ” ít gặp hơn nữa. Muốn đúng, cả hai tiếng đều bắt đầu bằng x.