Phong tục
Lưu ý khi cúng rằm Trung Thu và cách bày mâm ngũ quả
Nhiều người cứ đến rằm tháng 8 lại lo sắm lễ cầu kỳ như rằm tháng Giêng hay tháng Bảy, nhưng lưu ý khi cúng rằm Trung Thu quan trọng nhất là hai mâm cỗ đúng vai trò và lòng thành của gia chủ, lễ vật không cần phức tạp.
Cách đây vài năm, báo Sức khỏe & Đời sống đăng câu chuyện của chị Nguyễn Thị Duyên ở Hà Nội, lần đầu tự lo cỗ Trung thu ở nhà chồng trong đợt giãn cách xã hội. Chị loay hoay giữa bao lời khuyên trên mạng, cứ ngỡ mâm cỗ phải đầy đặn, bày biện theo kiểu nào đó mới được nhiều lộc nhiều phúc. Đến khi mẹ chồng nhắc một câu rằng Trung thu là Tết của trẻ em, cúng đơn giản như các rằm khác là được, chị mới nhẹ nhõm.
Câu chuyện ấy đúng tâm trạng của rất nhiều người trẻ lần đầu trông cột nhà, nhất là khi ở nhà chồng, nhà vợ mang nếp khác quê mình.
Những lưu ý khi cúng rằm Trung Thu dưới đây dựa trên sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam, sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính và ghi chép thực địa tại Hội An. Mục đích để ai đang bỡ ngỡ cũng biết mình cần chuẩn bị gì, phần nào nên giữ và phần nào giản lược được.
Hai mâm cỗ của đêm rằm
Ngày rằm tháng 8, các gia đình thường chuẩn bị hai mâm cỗ chính.1 Mâm thứ nhất dâng tổ tiên và thần linh trên bàn thờ. Mâm thứ hai là cỗ trông trăng bày ngoài trời khi đêm về.3 Hiểu rõ vai trò khác nhau của hai mâm là lưu ý khi cúng rằm Trung Thu cơ bản nhất, giúp gia chủ không bối rối khi sắm lễ.
Mâm cúng gia tiên gồm những lễ vật cơ bản: hoa tươi, bánh trung thu, xôi, mâm ngũ quả, trầu cau, rượu, trà, nước sạch, gạo, muối, tiền vàng mã cùng hương, đèn, nến. Hoa thường chọn cúc vàng, huệ hoặc sen. Xôi thì tùy điều kiện nhà, xôi gấc, xôi đỗ xanh hay xôi cốm đều được.
Riêng phần bánh trái, sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam nêu rất rõ những phẩm vật cần có: mâm dâng gia tiên dịp Trung thu, ngoài hương, hoa, đèn nến theo lệ thường, cần thêm bánh nướng, bánh dẻo, cốm, chuối, na, hồng, bưởi.3 Danh mục này đáng tin để đối chiếu khi đi sắm, tránh thiếu một phẩm vật mà người lớn trong nhà coi là bắt buộc.
Về bánh, dân gian quan niệm bánh nướng tượng trưng cho đất, bánh dẻo tượng trưng cho trời, nên dịp này nhà nào cũng đặt cả hai loại lên mâm. Cỗ ngày rằm tháng 8 làm mặn hay chay đều được, tùy phong tục vùng miền và tập quán từng gia đình.1 Nhà làm mặn thì gà luộc, thịt ba chỉ luộc, chả nem hoặc món theo mùa. Nhà ăn chay thì đậu hũ, nấm xào, canh rau củ.
Khi chọn mua, người sắm lễ nên để ý kỹ càng. Quả bày cỗ cần tươi ngon, không dập nát, còn nguyên cuống và lá.5 Bánh trung thu thì chọn thương hiệu uy tín, bao bì nguyên vẹn, hạn sử dụng rõ ràng. Món nào cũng nên chế biến từ nguyên liệu tươi mới, vì sự sạch sẽ, chỉnh tề của mâm lễ chính là lòng thành của gia chủ.
Trong Việt Nam phong tục, cụ Phan Kế Bính chép rằng Tết Trung thu thế kỷ 19 có hai phần rõ rệt: ban ngày nhà nhà làm cỗ dâng gia tiên, tối đến bày cỗ thưởng trăng.3 Đầu cỗ là bánh mặt trăng, kèm bao nhiêu thứ bánh trái hoa quả nhuộm xanh, đỏ, trắng, vàng rực rỡ.3 Các cô gái ở phố thì thi nhau gọt đu đủ thành hình hoa, nặn bột làm con tôm, con cá voi.3
Như vậy cỗ trông trăng vốn là phần vui của đêm rằm, không phải mâm lễ trang nghiêm.
Mâm cỗ trông trăng ngày nay thường dồn về những thứ ngọt và sáng màu: chuối, bưởi, lựu, hồng xiêm, dưa hấu, cam, quýt, thêm bánh kẹo, có thể kèm trà hoặc các loại đồ uống khác.1 Bên cạnh đó là những món đồ chơi gắn với tuổi thơ: đèn ông sao, đèn kéo quân, đầu sư tử, trống, mặt nạ. Mâm này chỉ cần đặt trên một chiếc bàn rộng, thuận tiện để cả nhà cùng thưởng thức dưới ánh trăng, không cần bày biện trang trọng như mâm cúng gia tiên.1
Cũng cần phân biệt đâu là phong tục, đâu là quan niệm và đâu là phần giản lược được. Việc làm cỗ dâng tổ tiên, tối đi bày cỗ thưởng trăng là phong tục đã lưu truyền qua bao đời. Còn chuyện quả xanh quả chín phải đủ ba màu vàng, xanh, đỏ hoặc đủ ngũ hành để mang nghĩa âm dương hòa hợp chỉ là quan niệm dân gian, ai tin theo thì làm, không ai ép buộc. Vì thế lời mẹ chồng chị Duyên khuyên cúng đơn giản như các rằm khác vẫn trọn đạo.
Theo lời ông Hà Thanh của Viện Nghiên cứu Ứng dụng Tiềm năng con người, mâm cỗ trông trăng ngoài trời có gì thì cúng thứ đó, không bắt buộc.3 Chỉ riêng bánh nướng, bánh dẻo là phẩm vật đặc trưng của dịp này, ghi nhận cả trong thực địa tại Hội An.2
Lưu ý khi cúng rằm Trung Thu: chọn ngày và giờ
Lễ cúng Trung thu đúng truyền thống tiến hành vào ngày 15/8 âm lịch, khi trăng tròn nhất năm.1 Nếu gia đình bận rộn không sắp xếp được, nên cúng sớm vào ngày 14/8 âm lịch. Còn cúng muộn sau rằm thì theo quan niệm dân gian không còn ý nghĩa, nên tránh.1
Để tra đúng ngày, người đọc nên đối chiếu lịch vạn niên của năm hiện hành. Chẳng hạn theo lịch vạn niên, Trung thu năm 2026 rơi vào thứ Sáu, ngày 25/9 dương lịch, tức ngày 15/8 âm lịch.1 Các năm sau lệch nhau khá xa trên dương lịch, nên mỗi năm đều phải tra lại.
Giờ cúng cũng có quy tắc dễ nhớ. Nếu cúng buổi sáng, gia đình nên hoàn thành trước khoảng 9h-10h.1 Nếu cúng buổi chiều, nên hoàn tất trước 18h-19h để kịp chuẩn bị phá cỗ và ngắm trăng khi đêm về.1 Người bận rộn chỉ cần dâng một mâm trái cây, bánh kẹo đơn giản vào sáng ngày rằm thay vì cỗ thịnh soạn, vì cái tâm và lòng thành mới là điều quan trọng.1
Giờ hoàng đạo cúng rằm có thể thay đổi theo năm, vì vậy nên tra lịch vạn niên của năm hiện hành để biết giờ tốt, thay vì áp theo giờ tốt của năm trước. Chẳng hạn theo sách Lịch âm dương cát tường năm Bính Ngọ của tác giả Cao Minh, ngày 14/8 âm lịch có giờ tốt gồm Dần, Mão, Tỵ, Thân, Tuất, Hợi.1 Ngày 15/8 âm lịch có giờ tốt gồm Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất.1 Dân gian cho rằng cúng vào giờ hoàng đạo giúp mọi việc thêm hanh thông, nhưng đây là quan niệm, không phải quy định bắt buộc.1
Trước ngày rằm, gia chủ nên xem ngày tốt hoặc tra Lịch vạn niên để chọn giờ hợp với việc nhà mình định làm. Ai không tiện tra thì cứ cúng vào khoảng giờ đã nêu ở trên, vẫn đúng nếp. Đây là một trong những lưu ý khi cúng rằm Trung Thu mà nhiều người hay bỏ qua, cứ lấy giờ tốt của năm cũ áp vào năm mới.
Bày mâm ngũ quả Bắc Nam
Mâm ngũ quả bày số năm, tượng trưng cho ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ và sự hòa hợp trời đất. Cách xếp lại khác nhau rõ rệt giữa hai miền, và đây chính là chỗ khiến nhiều dâu rể mới về nhà chồng, nhà vợ khác vùng bối rối nhất.
Miền Bắc chọn hồng đỏ, nải chuối chín, na xanh, bưởi, lựu đỏ. Nải chuối được đặt dưới cùng, hướng cong lên trên như cánh tay ôm trọn các quả khác.5 Bưởi đặt ở chính giữa mâm. Các quả nhỏ như hồng, na, lựu xếp xen kẽ xung quanh, điểm thêm hoa nhỏ hoặc ớt đỏ cho mâm thêm sắc.5
Miền Nam thường chọn sung, mãng cầu, dừa, xoài, đu đủ; trong đó đu đủ được coi là biểu tượng giàu sang, phú quý. Người Nam bày mâm theo lối thực dụng hơn: dùng ba quả dứa làm chân đế, xếp quả lớn, quả nặng lên trước để tạo nền vững, rồi mới đặt các loại quả khác lên trên.
Dù xếp kiểu nào, điều chung là chọn quả tươi ngon, còn nguyên cuống và lá, không dập nát. Các loại quả được coi là hợp với mâm cúng rằm tháng 8 gồm chuối, bưởi, lựu, táo, cam quýt, đu đủ, hồng. Mỗi loại mang một ý nghĩa riêng: bưởi tròn trịa tượng trưng viên mãn, lựu nhiều hạt cầu sinh sôi. Mâm cỗ trông trăng ít khi vắng bưởi, vì quả tròn đầy như vầng trăng rằm.1
Nhà có tay nghề thì thêm chút vui cho trẻ nhỏ: tỉa bưởi, dưa hấu thành hình con thỏ, con cá. Chú chó làm từ bưởi cũng không khó. Lấy quả dài làm thân, quả tròn làm đầu, rồi ghim từng múi bưởi phủ kín thân bằng tăm để tạo lông.
Trình tự khấn và hóa vàng
Văn khấn cúng rằm tháng 8 không nên tự soạn. Bài khấn chuẩn có sẵn trong sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam do Thượng tọa Thích Thanh Duệ thẩm định, NXB Văn hóa Thông tin xuất bản năm 2007, và bố cục của bài này rất rõ.
Theo đó, người cúng kính lạy và mời các vị Tôn thần trước: Bản cảnh Thành hoàng, Bản xứ Thổ địa, Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long mạch, Tài thần. Sau đó mới kính mời gia tiên nội ngoại, tức ông bà, tổ tiên hai họ. Cuối cùng kính mời các vị tiền chủ, hậu chủ ngụ tại nhà này, đất này. Nhớ đúng thứ tự mời thần rồi mời gia tiên là đủ, dù đọc bài khấn in trong sách hay đọc theo nhịp ấy bằng lời của mình.
Mâm cỗ trông trăng bày ngoài trời có bài khấn riêng trong sách: tín chủ sắm lễ hương hoa trà quả, kính mời Hoàng thiên hậu Thổ cùng chư vị Tôn thần, Bản cảnh Thành Hoàng, Bản xứ Thổ Địa, Bản gia Táo Quân và Bản gia Tiền Chủ giáng lâm chứng giám, thụ hưởng lễ vật. Ai muốn đọc đúng bài này có thể tìm trong sách hoặc các nguồn in lại nguyên văn.
Trình tự cả buổi lễ cũng gọn: chuẩn bị lễ vật và bài văn khấn, bày lễ ra bàn, thắp nhang đèn, đọc khấn, chờ hương tàn thì mang giấy tiền đi hóa vàng để tạ lễ. Ngoài mâm cúng gia tiên, nhiều gia đình còn cúng cô hồn trong ngày rằm tháng 8 như các dịp rằm lớn khác. Ngoài chùa, đình miếu, lệ này còn phổ biến ngay tại tư gia.
Với lễ cúng chúng sinh, sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam liệt kê lễ vật gồm cơm canh cháo nẻ, trầu cau, tiền vàng, quần áo đủ màu đỏ xanh, gạo muối, quả thực, hoa đăng. Sau khi cúng xong, tín chủ thiêu hóa kim ngân cùng quần áo.
Phần nên giữ, phần giản lược
So với rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy, rằm Trung thu không đòi hỏi mâm cúng cầu kỳ. Vị trí bày lễ cũng đơn giản: gia chủ bày tại bàn thờ gia tiên, bàn thờ thần linh hoặc phía dưới bàn thờ. Miễn không gian gọn gàng, trang trọng là lòng thành kính đã thấy rõ.
Với nhà phố, chung cư hay người xa quê không về được, nếp vẫn giữ được bằng cách giản lược hợp lý: một mâm trái cây, bánh trung thu đặt trên bàn thờ vào sáng ngày rằm, buổi tối cả nhà quây quần phá cỗ ở ban công hay sân thượng.
Trung thu là Tết của trẻ em, người lớn không nhất thiết bày vẽ mua sắm nhiều hay gắn phong thủy, tài lộc vào dịp này.
Cách giản lược mà vẫn giữ nếp có sẵn ở chính các nếp cũ. Tại Hội An, theo điều tra thực địa, đa số người dân cúng sóc - vọng trước vào ngày 30 và 14 âm lịch. Lễ vật rất đơn giản như hoa quả, xôi chè, vàng bạc, gạo muối, trầu cau, và rất ít người cúng mặn. Một mâm nhẹ nhàng như thế vẫn được coi là đủ lễ, đủ tình.
Lưu ý khi cúng rằm Trung Thu ở phần này chỉ gọn trong một câu: giữ đúng hai mâm cỗ và lòng thành, còn lại tùy điều kiện từng nhà.
Điều mang theo sau đêm rằm
Sau tất cả những lưu ý khi cúng rằm Trung Thu, phần cốt lõi nên giữ chỉ có hai. Một là lòng thành khi dâng mâm cỗ lên tổ tiên. Hai là buổi tối cả nhà cùng phá cỗ trông trăng dưới ánh trăng rằm. Hai điều ấy không mất đi dù mâm lễ giản hay đầy.
Với các cặp vợ chồng mới cưới mang nếp hai quê, cách xử lý cũng không khó. Thống nhất một mâm trái cây, bánh trung thu giản dị, thêm mỗi bên một loại quả quen thuộc của nhà mình. Rồi hỏi thẳng mẹ chồng hay bà ngoại rằng nhà mình ngày rằm tháng 8 hay cúng thế nào. Người lớn thường sẵn lòng kể, và câu hỏi ấy chính là cách giữ nếp mà không làm ai phải bỏ nếp của mình.
Còn một việc nhỏ dễ quên: nhân Trung thu, người ta biếu ông bà, cha mẹ, người thân bánh, cốm, chuối, hồng để tỏ lòng biết ơn. Một gói cốm làng, vài quả hồng chín đưa tay, đôi khi ý nghĩa hơn cả hộp bánh đắt tiền.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Những lưu ý khi cúng rằm Trung thu 2026 (vtcnews.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k ↩l ↩m ↩n
- Tết Trung Thu ở Hội An (hoianheritage.danang.gov.vn) ↩
- Nỗi lo bày mâm cúng rằm Trung thu sao cho được nhiều lộc nhiều phúc của nàng dâu (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Bài cúng Rằm tháng 8 theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam (vietnamnet.vn)
- Mâm cỗ trông trăng đêm Trung thu gồm những gì? (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Văn khấn cúng cô hồn rằm tháng 7 chuẩn nhất (vtcnews.vn)