Giải trí
Bốn thử thách trong truyện cổ tích cậu bé thông minh và lối đối đáp gậy ông đập lưng ông
Trong SGK Tiếng Việt lớp 3 Tập 1, bài tập đọc mở đầu sách ở trang 4 chính là truyện cổ tích cậu bé thông minh, còn Ngữ văn lớp 6 Chân trời sáng tạo lại kể đủ bốn thử thách. Câu chuyện dân gian ấy mỗi bản kể một kiểu.
Ở trang 4 của sách Tiếng Việt lớp 3 Tập 1, bài tập đọc đầu tiên mà học sinh gặp khi mở sách ra chính là truyện cổ tích cậu bé thông minh. Câu chuyện ngắn, nhưng đã đủ để vua thấy lệnh của mình là vô lý. Sang lớp 6, bộ Chân trời sáng tạo kể lại bản dài hơn với bốn thử thách, mỗi thử thách khó hơn thử thách trước.
Một truyện, nhiều bản. Đó là chuyện thường của văn học dân gian, và cũng là điều khiến câu chuyện này sống qua bao thế hệ người kể.
Truyện dân gian không tác giả
Cậu bé thông minh là cổ tích dân gian Việt Nam, tức truyện do nhân dân sáng tạo và truyền miệng qua nhiều thế hệ trước khi được ghi chép lại thành văn bản, nên không ai biết tác giả là ai. Vì lưu truyền bằng miệng, truyện cũng không xác định được thời gian ra đời hay lần đầu được in ấn; mốc thời gian rõ ràng nhất chỉ nằm ở khâu sưu tầm, in thành sách của các nhà nghiên cứu sau này.
Vì thế, hai nhà cùng kể một truyện cho con nghe cũng có thể ra hai bản khác nhau. Một nhà kể cậu bé qua hai lần thử tài, nhà kia kể đủ bốn lần, và cả hai đều đúng, vì mỗi bản chỉ là một dị bản của cùng câu chuyện. Đặc điểm này không phải của riêng truyện: thể loại truyền miệng nói chung thường có nhiều dị bản, do điểm chung về văn hóa giữa các dân tộc và do người kể thêm thắt theo ý mình.4
Một bản khác cho thấy mức độ biến hóa của chuyện. Trong bản ấy, viên quan đi dò la người tài ra câu đố gà trống có đẻ được trứng không, cậu bé đáp nếu gà trống đẻ được trứng thì đó là gà mái rồi. Sau đó vua còn thử bằng các bài toán như bắt con kiến bò từ đầu này sang đầu kia tờ giấy, dệt vải không dùng khung cửi, và cuối cùng phong cậu làm trạng nguyên nhỏ tuổi nhất triều đình. Nhân vật vẫn thế, tinh thần vẫn thế, nhưng chi tiết đầu và chi tiết cuối đổi khác theo người kể.
Bốn thử thách tăng dần
Bản kể đầy đủ nhất, cũng là bản được đưa vào Ngữ văn lớp 6, mở đầu ở ngoài đồng. Nhà vua muốn tìm người tài giúp nước, sai một viên quan đi dò la khắp nơi.1 Gặp hai cha con đang cày, viên quan hỏi trêu: trâu của lão cày một ngày được mấy đường. Cậu bé chừng bảy, tám tuổi hỏi vặn lại: ngựa của ông đi một ngày được bao nhiêu bước, ông đếm được thì cậu mới kể trâu nhà mình cày một ngày được bao nhiêu đường. Viên quan nghe câu đáp liền tin làng có người tài.
Câu hỏi của viên quan chưa phải là thử thách thật. Thử thách đầu tiên đến bằng một sắc lệnh nghe đã vô lý từ đầu: vua ban cho làng ba thúng gạo nếp và ba con trâu đực, ra lệnh nuôi cho đẻ thành chín con, hẹn năm sau nộp đủ, nếu không cả làng chịu tội. Cậu bé khuyên dân làng giết hai trâu làm thịt, đồ hai thúng gạo nếp ăn mừng, còn một trâu và một thúng gạo làm phí tổn cho hai cha con trẩy kinh.
Đến kinh đô, cậu bé lẻn vào sân rồng khóc um lên, tâu rằng cha con không chịu đẻ em bé cho có bạn. Vua phán bố mày là giống đực, làm sao mà đẻ được. Cậu bé liền hỏi thế sao làng chúng con lại có lệnh trên bắt nuôi ba con trâu đực cho đẻ thành chín con.
Lệnh vô lý được hóa giải bằng chính câu của vua, và làng được tha tội.
Thử thách thứ ba khó hơn về vật chất: vua sai mang đến một con chim sẻ, bắt hai cha con dọn thành ba cỗ thức ăn. Con chim bé tí, thịt không đủ cho một mâm, nói gì ba cỗ. Cậu bé đưa sứ giả một cái kim may, nhờ tâu vua rèn thành một con dao để xẻ thịt chim. Vua nghe nói từ đó mới phục hẳn và ban thưởng hậu cho hai cha con.
Thử thách cuối cùng không còn là chuyện trong nước. Nước láng giềng lăm le chiếm bờ cõi, sai sứ đưa sang một cái vỏ ốc vặn rất dài, rỗng hai đầu, yêu cầu xâu sợi chỉ mảnh xuyên qua đường ruột ốc. Các đại thần dùng miệng hút, bôi sáp vào chỉ đều vô hiệu, triều đình đành mời em bé. Em hát câu kiến càng, rồi làm theo lời hát, và con kiến càng xâu được sợi chỉ qua đường ruột ốc ngay trước mắt sứ giả nước láng giềng, khiến vị sứ này thán phục. Bốn lần, mỗi lần khó hơn lần trước: từ câu hỏi ngoài đồng, đến lệnh trong nước, rồi đến câu đố mang tính dòm ngó của nước ngoài.
Kết bản đầy đủ cũng là phần con trẻ thích nhất: vua phong em bé làm Trạng nguyên và sai xây dinh thự ở một bên hoàng cung cho em ở, để tiện hỏi han. Một đứa trẻ chừng bảy, tám tuổi từ làng quê đi lên, cuối cùng được ở cạnh vua, và vua còn muốn hỏi han nó thường xuyên. Cách kết ấy nói thay tất cả sự công nhận mà người xưa dành cho trí thông minh.
Gậy ông đập lưng ông
Điều làm nên dấu ấn của truyện không nằm ở số thử thách, mà ở lối đối đáp. Cậu bé không cãi, không van xin, mà lấy chính câu vô lý của đối phương để hóa giải câu vô lý ấy. Vua bảo đàn ông không đẻ được, cậu bé liền hỏi vậy sao bắt làng nuôi trâu đực cho đẻ con. Vua bắt làm ba cỗ từ một con chim sẻ, cậu bé xin rèn chiếc kim thành dao sắc để xẻ thịt. Mỗi câu đáp đều dùng đúng chất liệu của người ra đề.
Cách xâu chỉ qua ốc là ví dụ rõ nhất cho lối nghĩ này: buộc sợi chỉ ngang lưng con kiến càng, một đầu ốc bôi mỡ, một đầu lấy giấy bưng, con kiến sẽ bò theo mùi mỡ và kéo chỉ xuyên qua đường ruột ốc. Không cần công cụ gì ngoài một con kiến, một ít mỡ và tờ giấy. Người lớn hơn, có học hơn vẫn bế tắc, vì họ dùng sức và dụng cụ, còn cậu bé dùng thói quen của con vật.
Cách đáp này trong văn bản lớp 3 được gọi đúng bằng thành ngữ gậy ông đập lưng ông: lấy chính cái người ta đưa ra để đánh lại người ta. Chủ đề của truyện theo sách Ngữ văn lớp 6 là đề cao trí thông minh dân gian, thứ trí thông minh được đúc rút từ hiện thực cuộc sống chứ không phải từ sách vở.
Đọc thêm: Bộ truyện cổ tích Việt Nam chọn lọc nên có những truyện nào
Hai bản của truyện cổ tích cậu bé thông minh trong sách giáo khoa
Sách giáo khoa đang dùng hai bản khác nhau của truyện, và người lớn dạy con ở nhà nên biết rõ chỗ khác nhau ấy. Bản lớp 3 gọn, chỉ có hai lần thử tài, kết thúc bằng việc vua trọng thưởng cho cậu bé và gửi cậu vào trường học để luyện thành tài. Bản Ngữ văn lớp 6 Chân trời sáng tạo dài, có bốn thử thách với độ khó tăng dần. Bảng dưới đây đặt hai bản cạnh nhau.
Bản lớp 3 có một chi tiết rất sống: cậu bé đến trước cung khóc om sòm, kể rằng bố mới đẻ em bé nên cậu đi xin sữa; vua quát đàn ông không đẻ được, cậu liền hỏi vậy sao bắt làng nộp gà trống biết đẻ trứng. Còn bản lớp 6 có chi tiết em bé hát lên một câu trước khi giải bài toán con kiến càng: em hồn nhiên, không hề sợ hãi trước khó khăn. Hai chi tiết ấy đều khắc họa một đứa trẻ bình tĩnh, tự tin, dũng cảm.
Khi dạy con theo sách lớp 3, phụ huynh nên giải thích sẵn ba từ. Kinh đô là nơi vua và triều đình đóng; om sòm chỉ âm thanh ầm ĩ gây náo động; trọng thưởng là tặng cho phần thưởng lớn. Hiểu được ba từ này thì con đọc trôi cả bài, và cũng là dịp để nói cho con biết người xưa nói chuyện vua chúa, làng xóm bằng những từ như thế nào.
- Câu hỏi bài Em bé thông minh nằm ở trang 42-46 sách Ngữ văn lớp 6 Tập 1.
Kho tàng của Nguyễn Đổng Chi
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi là người đầu tiên xâu chuỗi các motif cổ tích Việt Nam với cổ tích của nhiều nước, và bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của ông được đánh giá là công trình nghiên cứu folklore đã trở thành cổ điển. Bộ gồm 5 tập, 201 truyện, biên soạn và in trong 25 năm, từ năm 1957 in tập 1 đến năm 1982 công bố trọn vẹn 5 tập. Truyện Em bé thông minh thuộc nhóm Thông minh tài trí, nằm ở Tập 2, cùng phần tiếp Sự tích các câu ví.
Mỗi truyện chính trong bộ đều kèm các dị bản và phần Khảo dị, so sánh với hàng trăm truyện cổ dân gian Đông Tây khác. Lần in thứ 10 được con trai tác giả là Giáo sư Nguyễn Huệ Chi chỉnh lý kỹ lưỡng, chuyển tên riêng nước ngoài về tên nguyên gốc và bổ sung minh họa của hai họa sĩ Phạm Ngọc Tuấn và Phạm Ngọc Tân. Ai muốn đọc bản đầy đủ của truyện cổ tích cậu bé thông minh cùng các dị bản, bộ của Nguyễn Đổng Chi là nơi đáng tìm đến nhất, và có thể bắt đầu từ danh sách truyện cổ tích Việt Nam chọn lọc để chọn bộ phù hợp với con.
Một dị bản được sưu tầm có kết thúc khác hẳn: cậu bé vượt qua các thử thách trong nước, lại còn trả lời được câu hỏi của vua láng giềng, giúp đất nước tránh chiến tranh; vua xây dinh thự cho cậu cạnh hoàng cung và phong làm Trạng nguyên. Đặt cạnh bản đầy đủ kể ở trên, thấy rõ mỗi vùng quê thêm thắt cho câu chuyện một cái kết theo cách mình muốn tôn vinh người nhỏ tuổi.
Ca khúc và những thứ theo sau
Truyện còn đi vào âm nhạc. Nhạc sĩ Khắc Dũng chuyển thể truyện thành ca khúc trong loạt phim Cổ tích Việt Nam của Hãng phim Phương Nam, loạt phim dựa trên tuyển tập Kho tàng cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi.3 Truyện thuộc loại truyện cổ tích sinh hoạt về người thông minh, xếp cạnh các truyện như Quan án xử kiện, Cái chết của bốn ông sư, Nói dối như Cuội.2
Thử hình dung một tối cuối tuần cả nhà mở loạt phim Cổ tích Việt Nam, đến bài hát của truyện này, đứa trẻ đã thuộc câu chuyện từ sách giáo khoa sẽ nhận ra ngay chuyện gì sắp xảy ra. Cảm giác nhận ra mình biết trước, với trẻ con, là một niềm vui riêng.
Kể cho con nghe thế nào
Truyện này hợp để đọc cho con trước giờ ngủ.1 Trẻ 1-3 tuổi là giai đoạn trí não phát triển mạnh, trời đất gì cũng lạ với bé, và bé hay bắt chước lời ăn tiếng nói, cử chỉ của người lớn; trẻ được cha mẹ đọc truyện thường nhanh biết nói và phát âm rõ ràng hơn. Nghe truyện còn giúp trẻ phát triển tư duy logic, kỹ năng lắng nghe, đoán sự việc, sắp xếp theo trình tự và tăng khả năng ghi nhớ, ngoài ra hỗ trợ kỹ năng giao tiếp và vốn ngôn ngữ.
Về ý nghĩa, văn bản lớp 3 khẳng định truyện ca ngợi sự thông minh, can đảm và tài trí ứng xử của cậu bé; qua các tình huống, cậu bé bộc lộ phẩm chất thông minh, sắc sảo, bình tĩnh, tự tin, dũng cảm. Đây là những phẩm chất cha mẹ có thể chỉ thẳng cho con trong lúc kể, bằng chính các đoạn con kiến càng hay chiếc kim may.
Bản ngắn hai thử thách hợp với trẻ nhỏ, bản bốn thử thách hợp khi con đã đọc được hoặc thích hỏi vặn vẹo. Đọc đến đoạn con kiến càng, nhiều bé tự dưng nghĩ ra câu hỏi riêng. Sau khi nghe chuyện con kiến càng buộc chỉ, có bé hỏi ngược lại vì sao vua lại ra lệnh trâu đực phải đẻ con. Câu hỏi ấy chính là bài học của truyện: không phải xuất thân hay hoàn cảnh, mà tài năng và sự nỗ lực mới làm nên giá trị con người.
- Thiết lập quan hệ gần gũi giữa cha mẹ và con.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Top 30 bộ truyện cổ tích Việt Nam mới hay nhất mọi thời đại (lehongphonghn.edu.vn) ↩a ↩b
- Truyện cổ tích Việt Nam (Wikipedia) ↩
- Cổ tích Việt Nam (Wikipedia) ↩
- Truyện cổ tích (Wikipedia) ↩