Sức khỏe
Não mô cầu là gì, lý do trường học dừng bán trú
Não mô cầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, vừa gây viêm màng não vừa gây nhiễm trùng huyết, có thể cướp mạng người khỏe mạnh trong 24-48 giờ. Một trường học tại TP.HCM đã phải dừng bán trú sau khi bốn học sinh mắc bệnh, một em tử vong.
Trả lời nhanh
Não mô cầu là gì?
Não mô cầu là bệnh nhiễm trùng huyết và viêm màng não do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây qua giọt bắn khi ở sát người mang khuẩn. Chính cách lây này khiến bệnh nguy hiểm trong môi trường trường học, nơi trẻ ăn, học và ở cạnh nhau nhiều giờ mỗi ngày.
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.
Não mô cầu là bệnh nhiễm trùng huyết và viêm màng não do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây qua giọt bắn khi ở sát người mang khuẩn. Chính cách lây này khiến bệnh nguy hiểm trong môi trường trường học, nơi trẻ ăn, học và ở cạnh nhau nhiều giờ mỗi ngày. Bệnh tiến triển đủ nhanh để giết chết một người khỏe mạnh trong vòng 24-48 giờ nếu không được điều trị kịp thời.5
Từ 5-25% người trong cộng đồng mang vi khuẩn này ở mũi họng mà không có triệu chứng gì, tỷ lệ còn cao hơn tại khu vực có ổ dịch.5 Không ai biết được người ngồi cạnh mình có mang mầm bệnh hay không.
Sự việc tại Trường trung học cơ sở Hai Bà Trưng ở TP.HCM minh họa rõ điều đó. Cơ sở này có khoảng 1.960 học sinh; đến chiều 17/10, nhà trường ghi nhận bốn em mắc não mô cầu nhóm B, trong đó một em đã tử vong. Trưa 19/10, thầy Võ Minh Tý, Hiệu trưởng, cho biết quyết định dừng bán trú căn cứ ý kiến của Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM.1 Sáng cùng ngày, Sở Y tế và Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM đã đến trường khảo sát.
Ngoài việc dừng bán trú, trường khử khuẩn toàn bộ khuôn viên và đo thân nhiệt học sinh. Các hoạt động khác vẫn diễn ra bình thường.1
Vi khuẩn ẩn ở mũi họng
Não mô cầu là tên gọi phổ biến của vi khuẩn Neisseria meningitidis, một loại vi khuẩn cư trú ở mũi và họng người. Vi khuẩn này có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó các chủng A, B, C, X, Y và W135 được ghi nhận.3 Ở đa số người mang khuẩn, nó chỉ nằm yên ở niêm mạc mũi họng như một vị khách im lặng, không gây ra dấu hiệu gì.
Bệnh bắt đầu khi vi khuẩn xâm nhập từ đường hô hấp vào máu.3 Tại đây, nó gây nhiễm trùng huyết, đồng thời vượt qua hàng rào máu não để tấn công màng não, lớp mạc bao bọc hệ thần kinh trung ương. Một số người bệnh mắc đồng thời cả hai thể, theo các báo cáo lâm sàng. Nhiễm khuẩn huyết khi đó diễn tiến nhanh đến sốc, suy đa cơ quan và tử vong.4
Vậy não mô cầu lây qua đường nào? Câu trả lời nằm ở những giọt bắn nhỏ li ti chứa vi khuẩn mà người mang khuẩn hay người bệnh phát ra khi ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Bệnh cũng lây qua việc dùng chung ly, cốc, thìa, đũa với người nhiễm, hoặc sống chung trong môi trường kín, khu tập thể đông người. Chính vì thế, bệnh thường bùng phát ở những nơi nhiều người sinh hoạt sát nhau: nhà trẻ, trường học, ký túc xá, doanh trại.5
Thử hình dung một học sinh trung học ở ký túc xá, mỗi tối dùng chung cốc nước với bạn cùng phòng. Bạn ấy trông khỏe mạnh, nhưng là một trong số 5-25% người mang vi khuẩn não mô cầu ở mũi họng mà không hề biết.5 Cái cốc dùng chung, giấc ngủ cạnh nhau qua nhiều đêm là đủ đường đi cho vi khuẩn. Người bị lây có thể là chính học sinh đó.
Khi đã phát bệnh, dấu hiệu thường bắt đầu bằng sốt cao đột ngột từ 39-40 độ C. Sau sốt một đến hai ngày, da xuất hiện ban xuất huyết hoại tử, màu đỏ thẫm, không nhô lên mặt da, thường ở vùng hông và chi dưới, hoặc lan ra toàn thân. Đây là dấu hiệu phân biệt quan trọng, bởi nhiều người nhầm nó với phát ban do sốt virus thông thường.
Tốc độ tiến triển mới là điều khiến bác sĩ luôn cảnh báo. Người bệnh tử vong chỉ sau vài giờ khởi phát cũng từng xảy ra, thường do sốc nhiễm trùng hoặc tổn thương não cấp tính. Theo tài liệu của Cục Y tế dự phòng, thể nhiễm khuẩn huyết tối cấp có tỷ lệ tử vong 60-70%. Thể viêm màng não mủ để lại tỷ lệ 30-40% nếu điều trị không kịp thời.6 Tỷ lệ tử vong chung của bệnh dao động khoảng 8-15% theo các báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới và các nghiên cứu quốc tế.
Người sống sót sau nhiễm trùng huyết nặng có thể bị cắt bỏ chi hoặc ngón tay, ngón chân do hoại tử, ngoài các di chứng giảm thính lực, tổn thương não, suy thận. Cục Y tế dự phòng cũng ghi nhận bệnh để lại di chứng nặng như chậm phát triển tinh thần, điếc, liệt ở khoảng 10-20% số ca.6
Một hiểu lầm phổ biến là não mô cầu chỉ tấn công trẻ nhỏ.4 Thực ra trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thuộc nhóm dễ nhiễm nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, nhưng bệnh gặp ở mọi lứa tuổi,. Thanh thiếu niên, người sống trong môi trường tập thể và người suy giảm miễn dịch cũng có nguy cơ.4
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng cứ chạm mặt người mắc bệnh là chắc chắn bị lây. Theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật, nguy cơ phụ thuộc mức độ và thời gian ở gần người bệnh, cùng tình trạng miễn dịch của từng người. Những người này sẽ được nhân viên y tế đánh giá để chỉ định dự phòng nếu cần.4
Ở Việt Nam, bệnh não mô cầu thường được ghi nhận nhiều hơn vào mùa thu, đông và xuân, khi thời tiết thay đổi khiến sức đề kháng của trẻ suy giảm. Mỗi năm học mới, các trường học tập trung đông học sinh, phụ huynh cần để ý hơn đến sức khỏe của con.
Chính tỷ lệ người mang khuẩn không triệu chứng mới là điều khiến bệnh khó kiểm soát trong một tập thể. Không thể nhìn mặt để biết ai đang mang mầm bệnh. Người khỏe mạnh vẫn có thể vừa lây cho người khác, vừa tự mắc bệnh.
Dừng bán trú ở trường học, thuốc dự phòng
Chuỗi sự việc tại TP.HCM bắt đầu từ ngày 14/10, khi một học sinh sinh năm 2014 nhiễm não mô cầu thể tối cấp, sốc nhiễm trùng, suy đa cơ quan và tử vong trong chính ngày đó. Ba trường hợp mới được phát hiện sau đó qua điều tra dịch tễ và nhập viện kịp thời. Riêng bệnh nhi thứ tư có tiền sử ở sát ca bệnh đầu tiên, sốt ngày 15/10 và nhập viện chiều cùng ngày. Xét nghiệm xác định em mắc não mô cầu nhóm B, đồng thời nhiễm cúm B. Tính đến sáng 19/10, thành phố ghi nhận tổng cộng bốn trường hợp, trong đó ba em đang điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới với sức khỏe ổn định.2
Ngành y tế phản ứng theo hai lớp.
Lớp thứ nhất nhắm vào những người từng ở gần người mắc bệnh: toàn bộ 177 người, gồm 163 học sinh và 14 người sống cùng nơi cư trú với các ca bệnh, được uống kháng sinh dự phòng và giám sát sức khỏe hàng ngày. Trạm Y tế xã Hiệp Phước theo dõi nhóm này đến hết ngày 25/10. Từ 17/10 đến sáng 19/10 chưa phát hiện ca mới nào trong nhóm.2
Lớp thứ hai mở rộng ra toàn trường học. Để cắt đứt chuỗi lây trong môi trường học đường, kháng sinh dự phòng được cho toàn thể học sinh, giáo viên và nhân viên, tổng cộng 2.031 người.
Kháng sinh dự phòng là gì? Đó là việc người chưa có triệu chứng nhưng đã ở gần ca bệnh được uống thuốc để diệt vi khuẩn đang ẩn náu trong mũi họng, trước khi kịp phát bệnh. Thuốc dự phòng cho não mô cầu thường là kháng sinh uống một liều duy nhất hoặc dùng trong vài ngày, tùy loại.
Điều quan trọng phụ huynh cần nhớ: thuốc này phải do nhân viên y tế đánh giá và chỉ định, tuyệt đối không tự mua về uống cho con hay cho cả nhà. Liều lượng và loại thuốc tùy thuộc tuổi, cân nặng và tình trạng từng người.
Tại trường, bên cạnh việc dừng bán trú theo ý kiến của cơ quan y tế, lực lượng y tế phối hợp nhà trường tổng vệ sinh, khử khuẩn toàn bộ khuôn viên. Học sinh được nhắc đeo khẩu trang, đo thân nhiệt và sát khuẩn tay trước khi vào lớp.1 Trong lúc điều tra, ngành y còn phát hiện nhiều học sinh của trường nhiễm cúm A, cúm B và rhinovirus, đúng lúc cúm mùa đang gia tăng.
Trường không chuyển sang học trực tuyến.1 PGS.TS.BS Tăng Chí Thượng, Giám đốc Sở Y tế TP.HCM, xác nhận chuỗi lây tại trường đã được kiểm soát tốt. Sở Y tế cùng Sở Giáo dục và Đào tạo thống nhất cho học sinh tiếp tục đến trường bình thường.
Nhiều phụ huynh dễ nhầm hai biện pháp đang được nói đến là một. Kháng sinh dự phòng là thuốc uống cho người đã ở gần ca bệnh, nhằm diệt khuẩn đang ẩn náu trong mũi họng của họ trước khi kịp phát bệnh; biện pháp này chỉ có ý nghĩa trong đợt dịch cụ thể, với nhóm người cụ thể. Vaccine não mô cầu thì khác. Đó là việc chủ động đưa kháng nguyên vào cơ thể để hệ miễn dịch tự tạo kháng thể và ghi nhớ mầm bệnh, bảo vệ lâu dài trước khi có bất kỳ ca bệnh nào xuất hiện. Một bên là xử lý khẩn cấp sau tiếp xúc, một bên là phòng bệnh từ trước, và hai biện pháp không thay thế nhau.
Sự lo lắng của phụ huynh thể hiện ngay tại các điểm tiêm chủng. Trong khoảng ba ngày cuối tuần đến 19/10, số người đến tiêm vaccine não mô cầu tại phòng khám của Viện Pasteur TP.HCM tăng khoảng 7-8 lần so với ngày thường, từ mức trước đây 15-20 lượt mỗi ngày.
Gia đình nào có con học tại trường học gần khu vực có ca bệnh thì việc cần làm đầu tiên là mang sổ hoặc hồ sơ tiêm chủng của trẻ đến cơ sở tiêm chủng. Bác sĩ sẽ tra cứu lịch sử tiêm, đối chiếu độ tuổi và tư vấn mũi phù hợp hoặc mũi nhắc kịp thời.2
Dấu hiệu phải đi khám
Ngành y tế khuyến cáo rất rõ: trẻ sốt cao kèm đau đầu dữ dội, nôn ói, cứng cổ, lơ mơ, hoặc có chấm xuất huyết, phát ban trên da cần được đưa đến cơ sở y tế ngay.4 Đây là những giờ quyết định giữa điều trị kịp thời và diễn tiến nặng không cứu được.
Về phòng bệnh lâu dài, tin tốt là nhóm B, nhóm vi khuẩn gây ra chùm ca tại TP.HCM, đã có vaccine mới tại Việt Nam từ đầu năm 2024, với hiệu quả được công bố lên đến 94% cho người từ hai tháng tuổi đến 50 tuổi. Trên thị trường còn có vaccine Meningo phòng chủng A và C, loại đã được dùng ở Việt Nam, và Menveo dự phòng bốn chủng A, C, Y, W135.
Tuy nhiên, các nhóm huyết thanh của vi khuẩn không bảo vệ chéo cho nhau: trẻ đã tiêm nhóm B vẫn có thể nhiễm nhóm A, C, Y hoặc W, nên cần tiêm đủ vaccine cho các nhóm này.8 Cũng theo Trung tâm Kiểm soát bệnh tật, hiệu quả bảo vệ của vaccine giảm dần theo thời gian và một số trường hợp cần tiêm nhắc lại. Không nên tin rằng một mũi bảo vệ suốt đời.4
Ngoài tiêm chủng, các biện pháp phòng bệnh cơ bản theo hướng dẫn của Bộ Y tế đều nằm trong tầm tay mỗi gia đình: rửa tay bằng xà phòng, giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống thông thoáng, ăn uống đủ chất, và đưa trẻ đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường. Những người cần cẩn thận hơn cả gồm trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người sống trong môi trường tập thể như ký túc xá, doanh trại, và người suy giảm miễn dịch.4
BS.CKI Đinh Văn Thới của Viện Pasteur TP.HCM khẳng định tiêm vaccine là biện pháp chủ động và hiệu quả nhất để phòng bệnh. Lời khuyên của ông cho các gia đình vẫn là mang sổ tiêm chủng đến cơ sở tiêm chủng để được tư vấn đúng mũi, đúng thời điểm.2
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Trường dừng bán trú sau 4 ca não mô cầu (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Số người tiêm vaccine phòng não mô cầu tại TPHCM tăng (laodong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Nhiễm khuẩn huyết não mô cầu: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị (vinmec.com) ↩a ↩b
- 5 hiểu lầm thường gặp về bệnh não mô cầu (vtv.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Người phụ nữ TP HCM tử vong do não mô cầu (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d
- 4 khuyến cáo phòng chống bệnh viêm màng não do mô cầu (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b
- Trường nội trú (Wikipedia)
- Việt Nam có vaccine thế hệ mới phòng viêm màng não do vi khuẩn não mô cầu nhóm B (nhandan.vn) ↩
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.