Sức khỏe
Não mô cầu nguy hiểm ra sao và những lưu ý khi tiêm vaccine tại VNVC
Vì sao bốn học sinh cùng một trường ở TP.HCM mắc não mô cầu khiến hàng nghìn phụ huynh cuống cuồng kiểm tra sổ tiêm chủng? Vì đây là bệnh nhiễm khuẩn tiến triển nhanh, đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ, trong khi vaccine phòng bệnh chưa nằm trong chương trình tiêm chủng mở rộng.
Ngày 16/10, gần 80 trung tâm VNVC tại TP.HCM ghi nhận lượt tư vấn và tiêm vaccine phòng não mô cầu tăng gấp 4 lần mức trung bình tháng. Sau hai ngày, số mũi tiêm tại hệ thống này tăng gấp 25 lần cùng kỳ tháng trước, phần lớn khách hàng là trẻ em với tỷ lệ hơn 70%.
Diễn tiến trong vài giờ
Não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra.8 Bệnh có thể gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết hoặc cả hai, và đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ.
Trên toàn thế giới, các nhóm huyết thanh A, B, C, W, X, Y gây phần lớn ca bệnh xâm lấn; tại Việt Nam đã ghi nhận sự xuất hiện của các nhóm A, B, C và W.4
Theo bác sĩ CK1 Đinh Văn Thới, Phó trưởng Phòng khám Đa khoa của Viện Pasteur TP.HCM, vi khuẩn cư trú ở vùng mũi họng của khoảng 10-20% dân số mà không gây một triệu chứng nào. Chính những người mang vi khuẩn lặng lẽ ấy vẫn lây cho người xung quanh qua dịch tiết đường hô hấp, khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài.1
Sau thời gian ủ bệnh trung bình 3-4 ngày, có khi chỉ 1 ngày hoặc kéo tới 10 ngày, bệnh khởi phát đột ngột. Người bệnh sốt cao 39-40 độ C, đau đầu dữ dội, nôn, đau mỏi cơ, buồn nôn. Giai đoạn đầu dễ bị nhầm với nhiễm virus thông thường.1 Tuy nhiên, khi tiến triển, người bệnh có thể sốc nhiễm khuẩn, máu khó đông, các cơ quan lần lượt suy yếu và tử vong chỉ sau ít giờ.
Diễn tiến nguy kịch có thể xảy ra trong vòng 24 giờ sau khi khởi phát, nên mỗi giờ chậm trễ đều đắt giá.
Vụ việc tại Trường THCS Hai Bà Trưng cho thấy tốc độ ấy rõ như thế nào. Ngành y tế TP.HCM ngày 16/10 cho biết ghi nhận các học sinh cùng trường mắc bệnh; một em 12 tuổi đã không qua khỏi vì sốc nhiễm trùng kèm suy đa cơ quan.9 Trường hợp thứ tư được xác định dương tính qua xét nghiệm PCR máu chiều cùng ngày, đang điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới với các chỉ số sinh hiệu ổn định.
Bệnh viện này đang điều trị nội trú 23 học sinh của trường có triệu chứng viêm hô hấp.1 Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM đã lấy 21 mẫu phết họng, mũi của học sinh có biểu hiện hô hấp. Trong đó, 12 mẫu dương tính với rhinovirus hoặc virus cúm mùa, phù hợp với bối cảnh dịch cúm gia tăng mà Sở Y tế đã cảnh báo từ tuần trước. Kháng sinh dự phòng đã được triển khai cho người tiếp xúc gần, trường học được khử khuẩn và những người liên quan tiếp tục được theo dõi sức khỏe.
Con số của CDC Hoa Kỳ nói lên mức độ nguy hiểm: khoảng 10-15% người mắc tử vong ngay cả khi được điều trị bằng kháng sinh. Khoảng 1/5 người sống sót mang di chứng lâu dài như giảm thính lực, tổn thương não, suy thận hoặc phải cắt cụt chi. Khi chậm điều trị hoặc không điều trị, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%.10 Bác sĩ Nguyễn Nguyên Huyền, Giám đốc Trung tâm Phòng, chống dịch của Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương, cảnh báo bệnh vẫn xảy ra ở người khỏe mạnh, cần lưu ý đặc biệt ở trẻ nhỏ và thanh thiếu niên.
Vì thế, khi thấy ai đó sốt cao 39-40 độ C kèm đau đầu dữ dội và nôn, đừng vội coi là cúm rồi chỉ uống thuốc hạ sốt. Nếu những nốt xuất huyết nhỏ bắt đầu nổi trên da, đó chính là lúc phải đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay, không chờ triệu chứng xuất hiện đầy đủ.
- Cứng gáy, lơ mơ
- Tay chân lạnh
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người tưởng bệnh chỉ gặp ở trẻ nhỏ.1 Trung tâm Kiểm soát bệnh tật cho biết thực tế bệnh gặp ở mọi lứa tuổi, kể cả thanh thiếu niên, người sống trong môi trường tập thể và người suy giảm miễn dịch. Người cắt lách, rối loạn hệ bổ thể hay nhiễm HIV còn có nguy cơ cao hơn người bình thường.
Cũng có người nghĩ tiếp xúc với người mắc là chắc bị lây.2 Nguy cơ thực ra phụ thuộc mức độ, thời gian tiếp xúc và tình trạng miễn dịch của từng người; không phải ai đứng gần cũng nhiễm bệnh. Ai ở gần ca bệnh nên sớm trình báo với cơ sở y tế để nhân viên y tế cân nhắc nguy cơ và chỉ định kháng sinh dự phòng khi thật sự cần, chứ không phải tự lo hay tự mua thuốc.
Bẫy đắt nhất nằm ở chỗ tiêm một loại vaccine là coi như đủ bảo vệ.
Các nhóm huyết thanh của vi khuẩn không cho miễn dịch chéo, nên đã tiêm nhóm B vẫn có thể nhiễm các nhóm A, C, Y, W-135 và cần tiêm thêm vaccine phòng những nhóm này. Tại Việt Nam hiện có vaccine phòng nhóm B, vaccine kết hợp nhóm B và C, cùng vaccine ACWY phòng bốn nhóm A, C, W, Y; tiêm một loại không đồng nghĩa được bảo vệ trước tất cả.1 Một phụ huynh ở TP.HCM từng tưởng con đã đủ mũi, đến khi bác sĩ xem lại sổ tiêm chủng mới biết con 9 tuổi đã tiêm ACWY nhưng chưa tiêm nhóm B.
Vì thế, đừng xem một mũi tiêm là tấm khiên vĩnh viễn: hiệu quả bảo vệ của vaccine giảm dần theo thời gian. Tùy loại vaccine, độ tuổi khi tiêm và nguy cơ mắc bệnh, một số trường hợp cần tiêm nhắc lại để duy trì khả năng bảo vệ.2
Lầm tưởng cuối cùng: mua kháng sinh về uống phòng bệnh cho cả nhà. Tuyệt đối không tự ý làm vậy, kháng sinh dự phòng chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định. Việc mỗi gia đình làm được ngay là hạn chế dùng chung chai nước, cốc, bàn chải đánh răng, vì vi khuẩn lây qua nước bọt, và đưa người có triệu chứng nghi ngờ đến cơ sở y tế sớm.
Hai nhóm vaccine tại VNVC
Vaccine não mô cầu nhóm B thế hệ mới Bexsero do GSK sản xuất tại Ý được ra mắt ngày 23/2, chỉ định cho trẻ từ 2 tháng tuổi đến người lớn 50 tuổi. Hiệu quả phòng bệnh do não mô cầu nhóm B của loại này lên đến 94%, và vaccine hiện có mặt tại nhiều trung tâm VNVC trên toàn quốc. Trẻ từ 2 tháng đến dưới 2 tuổi tiêm 2 mũi cơ bản và 1 mũi nhắc lại, còn người từ 2 tuổi đến 50 tuổi chỉ cần tiêm 2 mũi. Loại này tiêm được cùng lúc với các mũi phòng bạch hầu, ho gà vô bào, uốn ván, thủy đậu.3
Vaccine Menactra do Sanofi sản xuất tại Mỹ phòng bốn nhóm huyết thanh A, C, Y, W-135.5 Loại này được triển khai từ ngày 5/7 cho trẻ từ 12 tháng tuổi và người lớn không giới hạn độ tuổi, dự kiến mở rộng chỉ định cho trẻ từ 6 tuần tuổi. Đây là lần đầu tiên tại Việt Nam người từ 56 tuổi trở lên được tiêm, khác với loại trước đây chỉ giới hạn đến 55 tuổi.
Lịch tiêm Menactra chia theo tuổi: trẻ từ 9 đến 23 tháng tiêm 2 liều cách nhau 3 tháng, người từ 24 tháng đến 55 tuổi tiêm 1 liều duy nhất. Nhóm 15-55 tuổi có nguy cơ mắc bệnh cao được tiêm nhắc lại cách liều trước ít nhất 4 năm.8
Hai nhóm vaccine B và ACYW tiêm được trong cùng một buổi tại hai vị trí khác nhau trên cơ thể mà không làm thay đổi đáp ứng miễn dịch hay tăng phản ứng sau tiêm.9
Về chi phí, phụ huynh có thể ước lượng cho cả hai nhóm vaccine. Giá Bexsero tại VNVC là 1.788.000 đồng mỗi mũi và có thể thay đổi theo thời điểm.5 Ở hệ thống tiêm chủng tư nhân, các vaccine ACYW có giá tham khảo gồm Menactra (Mỹ) 1.360.000 đồng, Nimenrix (Bỉ) 1.750.000 đồng, MenQuadfi (Mỹ) 1.840.000 đồng mỗi liều, cũng thay đổi theo thời điểm. Trong đợt nhu cầu tăng đột biến, VNVC cam kết cung ứng đầy đủ cho khách hàng.
Đọc thêm: Lợi ích tiêm vaccine COVID-19 và cách chuẩn bị an toàn trước khi tiêm
Lưu ý khi tiêm tại VNVC
Trước khi tiêm, khách hàng được khám sàng lọc sức khỏe và cần khai báo đầy đủ cho bác sĩ về bệnh nền, thuốc đang dùng và tiền sử dị ứng. Người có bệnh nền như đái tháo đường, tim mạch, bệnh phổi mạn vốn có nguy cơ mắc bệnh và gặp biến chứng nặng cao hơn. Vaccine não mô cầu là vaccine bất hoạt nên an toàn cho nhóm này, nhưng vẫn nên hỏi bác sĩ điều trị trước. Chỉ tiêm khi bệnh nền ổn định, và hoãn nếu đang có đợt cấp, sốt hoặc nhiễm trùng cấp tính.
Sau tiêm, người lớn và trẻ nhỏ cần ở lại cơ sở ít nhất 30 phút để theo dõi phản ứng sớm, rồi tiếp tục quan sát sức khỏe tại nhà trong 24-48 giờ.9 Đau, sưng tại vị trí tiêm, sốt nhẹ, người mệt thường tự đỡ sau 1-2 ngày; khi sốt từ 38,5 độ C trở lên, phụ huynh dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ.
Việc đặt lịch tại VNVC không bắt buộc, nhưng nên hẹn trước qua hotline 028.7102.6595 hoặc chuyên mục Đặt lịch tiêm trên website để tránh chờ lâu, nhất là những ngày nhu cầu tăng cao. Đến trễ hơn 30 phút so với lịch hẹn thì theo sự sắp xếp của nhân viên tại cơ sở.6 Các trung tâm thường làm việc từ 7h30-17h00, một số nơi chia hai buổi sáng và chiều; độc giả ngoài TP.HCM tra cứu trung tâm gần nhất trên website vnvc.vn.
Về chi phí, vaccine não mô cầu không nằm trong phạm vi chi trả của Bảo hiểm y tế theo quy định trong Luật BHYT. VNVC có chính sách trả chi phí sau khi tiêm, cùng nhiều chương trình ưu đãi khi tiêm lẻ hoặc tiêm gói vaccine. Toàn bộ vaccine được bảo quản trong kho lạnh đạt chuẩn GSP ở nhiệt độ 2-8 độ C.
Theo bác sĩ Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC, vaccine não mô cầu chưa có trong chương trình tiêm chủng mở rộng nên tỷ lệ bao phủ ở nước ta còn thấp, chưa tạo được miễn dịch cộng đồng.3 Cho đến khi điều đó thay đổi, việc lật cuốn sổ tiêm chủng ra xem con đã được bảo vệ trước nhóm huyết thanh nào vẫn là việc làm đơn giản mà đáng giá nhất một gia đình tự thực hiện được.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Căn bệnh diễn biến nhanh đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- 5 hiểu lầm thường gặp về bệnh não mô cầu (vtv.vn) ↩a ↩b
- Việt Nam triển khai vaccine não mô cầu mới từ 2 tháng tuổi (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b
- Nhu cầu tiêm vaccine não mô cầu tăng mạnh (daidoanket.vn) ↩
- Vacxin viêm màng não mô cầu nhóm B giá bao nhiêu? Tiêm ở đâu? (vnvc.vn) ↩a ↩b
- Có phải đặt lịch khi đến tiêm chủng tại VNVC? (vnvc.vn) ↩
- Ưu đãi “giờ vàng” tại VNVC Quy Nhơn, An Nhơn, Hoài Nhơn, Buôn Ma Thuột, Tam Kỳ, Nha Trang (vnvc.vn)
- Vắc-xin MENACTRA phòng bệnh vi khuẩn não mô cầu tuýp A,C,Y,W (vnvc.vn) ↩a ↩b
- Tiêm vaccine não mô cầu phòng nhóm ACYW cùng nhóm B được không? (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c
- Số người tiêm vaccine não mô cầu tăng đột biến (vnexpress.net) ↩
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.