Chính tả
Chín chắn hay chính chắn, mười một bộ từ điển ghi thế nào
Trong cặp chín chắn hay chính chắn, chỉ cách viết thứ nhất đúng chính tả. Phần lớn từ điển tiếng Việt ghi “chín chắn”, nghĩa là thận trọng, không nông nổi; “chính chắn” chỉ lọt vào hai bộ từ điển song ngữ.
Phiên âm quốc tế cho thấy hai cách đọc chỉ khác nhau ở âm cuối: /chin˧˦ chan˧˨˦/ so với /ciŋ˦˥ chan˧˨˦/. Tai người nghe khó phân biệt, tay người viết vì thế cũng dễ chép nhầm.
Trả lời thẳng thắc mắc chín chắn hay chính chắn từ nào đúng: viết “chín chắn”. Phần lớn từ điển tiếng Việt tra được ghi nhận từ này, còn “chính chắn” chỉ lọt vào hai bộ từ điển đối chiếu. Bài này giải nghĩa từ, chỉ ra chỗ nhầm, đưa ví dụ và mẹo nhớ để lần sau khỏi phải băn khoăn.
Chín chắn hay chính chắn, từ nào đúng?
Trước hết, chín chắn nghĩa là gì? Nghĩa được các bộ từ điển ghi thống nhất: thận trọng, không nông nổi, không bộp chộp. Người chín chắn thường bình tĩnh, hiểu đời, hiểu người, đưa ra quyết định kịp thời và dứt khoát. Đây là tính từ nói về bản chất một con người, bộc lộ qua suy nghĩ và hành động chứ không qua vẻ ngoài.
Ghép vào câu, từ này đứng được ở nhiều vị trí. Bảng ví dụ trong các bài tra cứu liệt kê bảy cách nói quen thuộc, từ giọng nói nghe chín chắn, cách hành xử chín chắn cho tới người đàn ông chín chắn trưởng thành. Cùng nhóm đó còn có dấu hiệu của người chín chắn, suy nghĩ của người chín chắn, biểu hiện của người chín chắn và việc rèn luyện để trở nên chín chắn. Trong công việc, cách nói “chín chắn trong công việc” dùng để khen người xử lý việc chắc chắn, không hấp tấp.
Chiều ngược lại, những câu sau đều sai và cần sửa: “Lời nói của cô ấy chính chắn hơn nhiều”, “Trải nghiệm cuộc sống giúp mọi người chính chắn hơn”. Những câu khác cũng hay bị viết nhầm là “Trông già dặn chính chắn”, “Chính chắn hơn so với tuổi tác”, “Chính chắn trong công việc”, “Đặc điểm của người chính chắn”. Câu đúng để đối chiếu: “Trải qua nhiều chuyện, anh ấy chín chắn và trưởng thành hơn”.
Trẻ con cũng dùng được từ này: “chín chắn” mô tả cả sự phát triển tinh thần của trẻ khi bắt đầu có suy nghĩ, hành vi giống người lớn. Đó là quá trình chuyển từ tính cách trẻ con sang giai đoạn trưởng thành hơn. Khen một đứa trẻ “chín chắn hơn các bạn cùng tuổi” là khen cách nghĩ, không phải khen dáng vẻ.
Báo chí dùng từ này khá rộng. Ca sĩ Bảo Thy từng nói “Tôi đang hạnh phúc bên mối tình chín chắn nhất của mình”. Báo Nhân dân mô tả album mới của Tùng Dương là “chín chắn, sáng tạo”. Chuyện tình cảm lẫn chuyện nghề nghiệp đều dùng được, miễn người viết muốn khen độ chững chạc.
Còn “chính chắn” thì sao? Chữ “chính” khi là tính từ nghĩa là quan trọng, ngay thẳng; khi là trợ từ thì nhấn mạnh sự việc. Ghép với “chắn” lại không tạo thành cụm có nghĩa. Cần nói rõ: không phải mọi nguồn đều phủ nhận cách viết này. SPDict và bộ Việt–Nga có ghi “chính chắn”, trong khi Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức và tám bộ khác chỉ ghi “chín chắn”; Wiktionary thì chuyển “chính chắn” về “chín chắn”. Nguồn ghi chưa đồng nhất như vậy, nên trang này chọn cách viết “chín chắn”.
Vì sao hay viết nhầm
Nguyên nhân đầu tiên nằm ở phát âm. Người miền Nam thường đọc “chín chắn” thành “chính chắn” với chất giọng hơi ngang, dễ gây nhầm chính tả. Âm cuối /n/ của “chín” và /nh/ của “chính” bị xóa nhòa khi nói nhanh, nên người nghe chép lại thành chữ cũng dễ chép sai.
Nguyên nhân thứ hai là hiểu nhầm nghĩa. Chữ “chính” gợi nghĩa quan trọng, trọng tâm, khiến nhiều người tưởng “chính chắn” mới là cách viết chuẩn. Thực ra “chắn” trong “chín chắn” chỉ là tiếng láy đi kèm, lặp phụ âm đầu ch giống như trong vuông vắn hay tròn trặn. Nó không mang nghĩa “ngăn lại” như chữ chắn trong ngăn chắn. Tiếng “chín” mới là tiếng gốc, mang nghĩa bóng là suy nghĩ đã kỹ, đã đến độ như quả chín.
Đặt trong bức tranh chung, lỗi phát âm vùng miền là chuyện phổ biến của chính tả tiếng Việt. Ba vùng phương ngữ chính là Bắc, Trung, Nam, mỗi vùng phát âm một khác; viết theo tiếng nói nên dễ lẫn ch/tr, s/x, r/d/gi, l/n. Cặp “chín/chính” thuộc nhóm lỗi âm cuối, do người đọc không phân biệt /n/ và /nh/. Nhóm lỗi phụ âm đầu như ch/tr hay s/x thì khác hẳn về cách chữa.
Thói quen viết theo cảm tính cũng góp phần. Người viết nghe sao viết vậy theo tiếng mẹ đẻ, không tra lại. Trên mạng, một bài viết sai được sao chép nhiều lần thì cái sai cứ thế lan ra; người sau đọc thấy quen mắt nên tưởng là đúng. Vì thế, khi gặp một cách viết lạ, cách chắc nhất vẫn là mở từ điển tra.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Bảng so sánh hai từ
Ai còn phân vân chính chắn hay chín chắn chỉ cần nhìn hai ô phiên âm cạnh nhau là thấy phần đầu khác nhau: một bên kết thúc bằng /n/, một bên bằng /ŋ/. “Chín chắn” được phần lớn từ điển ghi nhận, là tính từ mô tả tính cách người trưởng thành về tư duy. “Chính chắn” chỉ xuất hiện trong hai bộ từ điển hai thứ tiếng, đa số bộ khác không ghi, và bị coi là sai cấu tạo từ.
Cách giải nghĩa chữ “chín” cũng chưa thống nhất: có nguồn giải “chín” là danh từ hoặc tính từ chỉ số tự nhiên hay trạng thái món ăn, có nguồn giải theo nghĩa bóng “trưởng thành như quả chín”. Một nguồn khác lại tách “chín” là ẩn dụ về sự trưởng thành như trái cây chín đạt độ hoàn thiện, còn “chắn” mang ý ổn định, vững vàng. Dù giải theo cách nào, điểm chung vẫn là “chín chắn” được ghi nhận là từ đúng.
| Tiêu chí | Chín chắn | Chính chắn |
|---|---|---|
| Phiên âm | /chin˧˦ chan˧˨˦/ | /ciŋ˦˥ chan˧˨˦/ |
| Từ điển tiếng Việt | Đa số ghi nhận | 2 bộ từ điển đối chiếu có ghi |
| Cấu tạo từ | Đúng quy tắc | Bị coi là sai cấu tạo |
| Nghĩa | Thận trọng, không nông nổi | Không có nghĩa riêng |
Đọc thêm: Giày vò hay dày vò đúng chính tả? Từ điển chỉ ghi một cách
Mẹo nhớ quả chín
Mẹo dễ nhớ nhất là liên tưởng “chín” như quả chín: đã hoàn thiện, đã đến độ, trưởng thành. Người chín chắn cũng vậy, suy nghĩ đã kỹ, hành động đã chắc. Cứ hình dung một quả chín mọng trên cành là nhớ ra chữ “chín” đứng đầu từ.
Bốn cách ghi nhớ khác cũng dùng được. Thứ nhất là theo ngữ cảnh: chỉ dùng từ này khi mô tả người trưởng thành về tư duy. Thứ hai là so sánh từ gốc: liên tưởng tới quả chín. Thứ ba là tra từ điển chính thống khi nghi ngờ. Thứ tư là mẹo âm vị: “chín” kết thúc bằng /n/, “chính” kết thúc bằng /nh/.
Một mẹo nữa là nhìn từ ghép đi kèm. Từ ghép với “chín” thường nói về độ chững chạc, ví dụ “chín mùi”; từ ghép với “chính” thường nói về trọng tâm, ví dụ “chính thức”. Khi viết mà thấy mình đang muốn nói tới sự trưởng thành thì chọn “chín”, còn muốn nói tới cái chính thì chọn “chính”.
Kiểm chứng qua báo chí cũng là cách nhanh. Gõ “chín chắn” trên trang Tuổi trẻ Online cho nhiều tít như “22 tuổi đã đủ chín chắn để yêu?”, “Nồng nàn hay chín chắn, kết hôn độ tuổi nào có lợi nhất?”, “Tôi sợ mình thiếu chín chắn”. Gõ “chính chắn” thì không có tít báo nào dùng. Cách này không thay được từ điển nhưng cho thấy ngay cách viết nào đang được dùng trong thực tế.
Từ đồng nghĩa và trái nghĩa
Từ đồng nghĩa hoặc sát nghĩa với “chín chắn” gồm thận trọng, trưởng thành, chắc chắn, cẩn thận. Từ trái nghĩa là nông nổi, bộp chộp, bồng bột. Khi viết, có thể đổi chỗ các từ này cho nhau để câu khỏi lặp, miễn giữ đúng sắc thái.
Khái niệm này còn bước vào lĩnh vực nghiên cứu nhân cách.1 Giáo sư Orpothe, cố Giáo sư Đại học Harvard, chuyên gia nghiên cứu nhân cách, cho rằng đàn ông thành đạt cần “Chuẩn mực nhân cách chín chắn” gồm 10 yếu tố.1 Trong 10 yếu tố ấy có mở rộng ý thức bản ngã, độ chín với cộng đồng, ổn định tình cảm, ứng xử trước hiện thực và đánh giá bản thân khách quan. Theo cách nhìn này, chữ “chín chắn” gắn với cách sống chứ không dừng ở chuyện chữ nghĩa.
Vùng Nghệ Tĩnh có cách nói riêng để chê người thiếu chín chắn, con nít là “trớp trớp”, “láu táu”. Tiếng Việt vì thế có nhiều cách diễn tả cùng một tính cách, nhưng khi viết văn bản vẫn nên dùng từ toàn dân.
Đọc thêm: Du dương hay ru dương? Từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì
Các cặp dễ nhầm khác
Ngoài “chín chắn”, nhiều cặp từ khác cũng hay bị viết nhầm tương tự. “Xán lạn” viết bằng x, “xuất sắc” viết bằng xuất, “chung thủy” viết bằng chung, “trau chuốt” viết bằng tr: đó là bốn cách viết đúng thường bị thay bằng chữ khác cùng âm. Điểm chung của nhóm này là người viết nghe âm rồi đoán chữ, không tra lại.
Cách xử lý cũng giống nhau: nhớ nghĩa gốc của từng tiếng, tra từ điển khi cần, đọc lại câu sau khi viết. Những cặp cùng kiểu như giẻ rách hay rẻ rách cũng nằm trong nhóm này. Khi nghi ngờ, bạn mở ô Kiểm tra chính tả trong mục Chính tả của trang để tra nhanh một từ trước khi gửi bài.
Riêng quy tắc phân biệt âm cuối n và nh, trang có bài viết riêng đi sâu vào cách phát âm từng vùng. Những lỗi này không làm người đọc hiểu sai nghĩa câu, nhưng để lại cảm giác người viết cẩu thả. Một câu “anh ấy rất chín chắn” viết đúng chỉ mất thêm vài giây soát lại, trong khi câu viết sai thì người đọc phải dừng lại đoán ý. Với những cặp từ đã biết là hay nhầm, thói quen soát lại trước khi đăng là cách rẻ nhất.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Người ít tuổi có được gọi là chín chắn không?
Được, nếu cách nghĩ và hành động cho thấy sự thận trọng, vì từ này nói về tư duy chứ không về tuổi tác hay vẻ ngoài. Báo chí còn đặt câu hỏi “22 tuổi đã đủ chín chắn để yêu?” , tức độ chín được đo bằng cách nghĩ. Trẻ em khi bắt đầu có suy nghĩ, hành vi giống người lớn cũng được mô tả là đã bước qua ngưỡng trưởng thành.