Trở nên hay trở lên? Cách viết đúng và mẹo chọn từ theo ngữ cảnh

Trở nên hay trở lên là câu hỏi rất nhiều người gõ lên ô tìm kiếm sau khi bị ai đó nhắc rằng mình viết sai. Cả hai cụm đều đúng chính tả tiếng Việt, chỉ khác nghĩa và khác chỗ đứng trong câu. Chọn cụm nào phải căn cứ vào ngữ cảnh, không thể nói cứng một cách là sai.

Xét cấu tạo, “trở lên” là cụm gồm hai từ đơn “trở” và “lên”, biểu thị tính từ vị trí hoặc thời điểm đó lên trên. Còn “trở nên” gồm “trở” và “nên”, mang nghĩa thay đổi hoặc phát triển thành một trạng thái, tình huống mới khác với trạng thái ban đầu.

Hai cụm không thay thế cho nhau trong cùng một câu, vì một bên cần tính từ đi kèm còn một bên cần mốc đo. Vì thế câu hỏi trở nên hay trở lên không có đáp án duy nhất cho mọi câu: người viết chỉ cần nhìn từ đứng ngay sau cụm là biết mình đang cần cụm nào.

Trở nên hay trở lên: từ nào đúng?

Cả “trở nên” và “trở lên” đều có trong Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức và hai bộ từ điển song ngữ, tức là không có chuyện một cụm đúng còn cụm kia sai. Khác biệt nằm ở nghĩa: “trở nên” là hóa thành, còn “trở lên” là tính từ mức đó lên trên, đúng như từ điển giải thích.

Vì thế, khi thấy ai viết “từ 18 tuổi trở lên” mà vội sửa thành “trở nên” thì người sửa mới là người nhầm. Ngược lại, câu “công việc trở lên thuận lợi” mới là chỗ dùng sai, vì ở đây cần một trạng thái mới chứ không phải một ngưỡng.

Nền tảng Chúc Mừng Năm Mới chọn “trở nên” khi nói về sự thay đổi trạng thái, và dùng “trở lên” cho các mốc số liệu, tuổi tác, thời gian. Đó là lựa chọn cho rõ ràng trong bài, không phải tuyên bố chỉ có một cách viết duy nhất đúng.

Các nguồn từ điển cũng không khuyến nghị chọn cố định một cách viết cho mọi trường hợp, mà chỉ khẳng định hai cụm đều hợp lệ, dùng tùy ngữ cảnh. Người viết phải tự xét câu của mình đang nói về cái gì.

Trở nên nghĩa là gì

Trở nên là gì, nếu không tính chuyện chính tả? Cụm này mô tả một quá trình chuyển đổi: từ chỗ này sang chỗ khác, từ tính chất này sang tính chất khác. Trong câu, nó thường đứng ngay trước một tính từ hoặc một cụm từ chỉ trạng thái, ví dụ “Nam đang dần trở nên tiến bộ hơn”, “Công việc trở nên thuận lợi hơn rất nhiều”.

Nhìn vào hai ví dụ trên sẽ thấy một điểm chung: sau “trở nên” không hề có con số hay ngưỡng nào, chỉ có tính từ “tiến bộ”, “thuận lợi” và từ chỉ mức độ đi kèm.

Dấu hiệu dễ nhận nhất để phân biệt với cụm còn lại nằm ở đó.

Báo chí cũng dùng “trở nên” đúng theo nghĩa chuyển trạng thái. Có bài viết về loại thuốc nhuộm làm cho da chuột trở nên trong suốt, có bài hướng dẫn cách nấu để miếng nạc thăn khô cứng trở nên giòn và thơm, lại có bài nói về việc xây dựng Hải Phòng trở thành điểm đến du lịch xanh.

Trong cả ba trường hợp, cái được nhắc tới đều đổi từ trạng thái cũ sang trạng thái mới: từ đục sang trong, từ khô cứng sang giòn thơm, từ một địa phương bình thường sang một điểm đến được chọn. Đó chính là chỗ “trở nên” phát huy tác dụng.

Câu sai thường gặp là đem cụm này đặt trước một mốc đo, chẳng hạn viết “học sinh từ 15 tuổi trở nên được tham gia”. Ở đây người viết muốn nói tới ngưỡng tuổi, nên phải dùng “trở lên” mới đúng ý.

Trở lên nghĩa là gì

“Trở lên” chỉ mức từ một mốc nào đó trở đi, và mốc ấy luôn là thứ đo được: tuổi, thời gian, điểm số, phần trăm. Vài ví dụ quen thuộc là “đủ 18 tuổi trở lên”, “mười ngày trở lên”, “từ 9 điểm trở lên”. Thiếu mốc đo, cụm này không đứng nổi.

Trong tin tức, cách dùng ấy lặp lại rất đều. Quốc hội thông qua mục tiêu tăng trưởng GDP đạt 8% trở lên. Một chương trình khám mắt miễn phí dành cho người từ 50 tuổi trở lên ở xã Phù Ninh. Trên VOV, một bản tin dẫn số liệu gần 89% người dân Việt Nam từ 15 tuổi trở lên có tài khoản thanh toán.

Ba con số 8%, 50 tuổi và 15 tuổi có một điểm chung: đều là mốc để so sánh, không phải tính từ miêu tả trạng thái.

Nhờ vậy người đọc hiểu ngay: mọi mức cao hơn hoặc bằng mốc đó đều nằm trong phạm vi được nói tới.

Cũng vì gắn với mốc đo, “trở lên” thường xuất hiện trong văn bản hành chính, thông báo tuyển sinh, điều kiện dự thi, bảng lương, quy định tuổi kết hôn. Những loại giấy tờ này cần con số rõ ràng nên cụm từ đi kèm cũng phải rõ ràng theo.

Nếu đem “trở nên” thay vào chỗ ấy, câu sẽ mất nghĩa ngưỡng và thành ra vô lý. Viết “người từ 50 tuổi trở nên” là bỏ lửng câu, người đọc không biết người 50 tuổi trở nên thế nào.

Đọc thêm: Mông lung hay mung lung mới đúng chính tả?

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở cách phát âm. Nhiều vùng miền phát âm lẫn vần “n” và “l”, nên khi nói, “trở nên” và “trở lên” nghe gần như nhau; phát âm sai kéo theo viết sai. Người hay tra cụm “trở lên hay trở nên” trên công cụ tìm kiếm phần lớn cũng vì lỗi phát âm này. Thói quen viết theo tiếng nói khiến lỗi lặp lại ở tin nhắn, đơn từ, thậm chí cả bài đăng dài.

Nguyên nhân thứ hai là chưa hiểu rõ nghĩa của mỗi từ để dùng đúng trường hợp. Khi đã nắm được một bên là trạng thái, một bên là ngưỡng, người viết sẽ tự dừng lại kiểm tra trước khi gõ.

Có một chỗ tinh tế hơn mà nhiều bài giải đáp bỏ qua: không thể trả lời cứng nhắc rằng “nên” hay “lên” từ nào đúng từ nào sai, vì phải tùy ngữ cảnh. Chẳng hạn khi nói về việc một đứa trẻ lớn lên thành người tốt, cách viết đúng là “nên người”, còn “lên người” trong trường hợp ấy là sai.

Điều này trái với phản xạ thường gặp, vì thấy chữ “lên” là nghĩ ngay tới tăng lên, cao lên. Nhưng nghĩa “trở thành người tốt” lại đi với “nên”, đúng như cách “nên” mang nghĩa kết quả đã hình thành. Cùng hai chữ ấy, đổi nghĩa là đổi cách viết, nên tra nghĩa từng chữ đáng làm hơn là học thuộc một kết luận.

Tra nghĩa nên và lên

Từ điển tiếng Việt ghi “nên” là động từ biểu thị việc cần làm, mang ý khuyên bảo, như trong “nên dậy sớm”. Ở nghĩa này, “nên” đứng một mình hoặc đứng đầu mệnh đề, không đi sau “trở”.

“Nên” còn là liên từ dùng khi thành ra được một kết quả cuối cùng, như “làm nên nghiệp lớn”, “nên duyên vợ chồng”. Nghĩa này gần với “trở nên” ở chỗ cùng nói tới một kết cục đã hình thành, nhưng sắc thái là hoàn thành chứ không phải đang chuyển.

Ngoài ra, “nên” biểu thị quan hệ nguyên nhân, kết quả, như trong “vì lười học nên được điểm kém”. Nghĩa quen thuộc nhất với học sinh, sinh viên khi viết văn nghị luận lại là nghĩa này, và cũng là nghĩa dễ lẫn với “lên” nếu đọc không kỹ.

Về phía “lên”, từ điển ghi đây là động từ chỉ việc di chuyển đến vị trí phía trên, hoặc đạt mức cao hơn ban đầu, như “lên giá”, “lên chức”. Cách dùng này gắn với không gian và thứ bậc, khá xa với nghĩa khuyên bảo của “nên”.

“Lên” còn là giới từ biểu thị hướng phát triển từ ít đến nhiều, từ không đến có, như trong “tăng lên”, “lớn lên”. Chính nghĩa giới từ này giải thích vì sao “trở lên” luôn cần một mốc phía trước để chỉ mức tăng.

Đặt hai chữ cạnh nhau sẽ thấy rõ: “nên” nghiêng về ý khuyên, ý kết quả, ý nguyên nhân; còn “lên” nghiêng về hướng, vị trí, mức tăng.

Ghép với “trở”, mỗi chữ lại kéo cụm từ về một phía khác nhau, và đó chính là gốc của mọi khác biệt về sau.

Đọc thêm: Trêu hay chêu? Từ nào đúng chính tả và vì sao bao người viết nhầm

Cặp từ cùng nhóm dễ nhầm

Ngoài cặp từ chính, vài cặp khác cũng hay bị đặt sai chỗ vì cùng chứa “nên” hoặc “lên”. “Tạo nên” đúng khi mang nghĩa tạo ra, xây dựng nên, ví dụ “kiến thức tạo nên sự quyến rũ”. Viết “tạo lên” trong trường hợp này là sai.

Với “xây dựng”, từ điển phân biệt khá rõ hai lối viết. “Xây dựng nên” dùng cho sự vật trừu tượng hoặc một quá trình, như “xây dựng nên nền nghệ thuật cải lương”. Còn “xây dựng lên” dùng cho sự vật cụ thể, cảm nhận được bằng giác quan, như “xây dựng lên cái nhà này”.

Khi không chắc, có thể tránh hẳn từ dễ nhầm bằng cách diễn đạt khác. Chỉ dùng “xây dựng” mà bỏ “nên” hay “lên” là một cách, ví dụ câu “cây cầu Rồng này được xây dựng bởi một phần công sức của ba tôi”. Câu vẫn đủ nghĩa mà không phải chọn giữa hai chữ.

Bảng dưới đây gom các trường hợp vừa nêu để tiện đối chiếu khi viết.

Mẹo chọn từ nhanh

Cách kiểm tra nhanh nhất là nhìn vào từ đứng ngay sau cụm. Nếu đó là tính từ hoặc cụm chỉ trạng thái, chọn “trở nên”: “bầu trời trở nên trong xanh”, “món ăn trở nên đậm đà”. Nếu đó là con số, tuổi, thời gian, điểm số, chọn “trở lên”: “từ 9 điểm trở lên”, “mười ngày trở lên”.

Mẹo thứ hai là đọc và phát âm chuẩn từng chữ cái của cụm từ để phân biệt “nên” với “lên”, rồi hiểu rõ nghĩa từng từ trước khi viết. Cách này chậm nhưng chắc, và hợp với người hay viết văn bản quan trọng như đơn xin việc, hợp đồng, thông báo lớp học.

Cần nhớ giới hạn: các nguồn chỉ khẳng định hai cụm đều hợp lệ và dùng tùy ngữ cảnh, không khuyến nghị chọn cố định một cách viết. Vì vậy đừng áp đặt cho người khác một khuôn duy nhất mà hãy xét câu cụ thể của họ đang nói gì.

Khi vẫn lưỡng lự, cách an toàn là viết lại câu cho khỏi phải chọn, chẳng hạn đổi “công việc trở nên thuận lợi” thành “công việc thuận lợi hơn hẳn”. Với văn bản gửi đi, có thể dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát lại lần cuối.

Cặp l và n là gốc của phần lớn lỗi nhầm khi phân biệt trở nên hay trở lên, nên bảng quy tắc đáng mở ra khi cần tra nhanh. Xem thêm quy tắc phân biệt l và n tại Quy tắc phân biệt l và n.

Điều đáng nhớ nhất sau khi đọc hết: chữ “lên” đứng sau “trở” chưa chắc đã sai. Đọc cả câu, tìm xem có mốc đo nào phía trước không, câu trả lời sẽ tự rõ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.