Kiêu sa hay kiêu xa và cách chọn từ cho đúng nghĩa

Chỉ lệch nhau một con chữ s hay x, mà “kiêu sa” là lời khen còn “kiêu xa” là lời chê. Cho đến nay chưa có tiếng nói cuối cùng từ một cơ quan chuẩn hóa nào, nên người viết cần biết cả hai để chọn cho đúng ý.

Trong bản in năm 2003 của Từ điển tiếng Việt do GS Hoàng Phê chủ biên (NXB Đà Nẵng - Trung tâm Từ điển học), “kiêu sa” là tính từ chỉ người phụ nữ đẹp và kiêu hãnh. Cùng cuốn sách ấy, “kiêu xa” là tính từ cũ, ít dùng, nghĩa kiêu căng và xa xỉ. Một cuốn ghi cả hai, mỗi từ một mục riêng.

Cái khó nằm ở chỗ hai cách viết gần như trùng nhau. Âm s và x lại là cặp mà nhiều người nói giọng Bắc đọc lẫn. Thành ra viết nhầm không hẳn vì lười, mà vì tai nghe đã quen.

Trong bài này, trang này viết “kiêu sa” khi nói về vẻ đẹp, và giữ “kiêu xa” cho nghĩa chê. Đó là lựa chọn theo ngữ cảnh, không phải tuyên bố một cách viết là sai.

Kiêu sa hay kiêu xa

Các nguồn không thống nhất, và đó là điều cần nói thẳng. Sách Hán Việt của NXB Trẻ (tr.2234) ghi cụm “kiêu xa dâm dật” và giảng là “xa hoa dâm dật”. Học giả An Chi cho rằng đúng chính tả phải là “kiêu xa”, gốc là hai chữ Hán đọc đúng ra cũng là “kiêu xa”. Còn Hán Việt Tân Từ Điển của Nguyễn Quốc Hùng giảng nghĩa từ này là “hợm mình và hoang phí”.

Ngược lại, cuốn của Hoàng Phê lại có hẳn mục “kiêu sa” với nghĩa “(người phụ nữ) đẹp và kiêu hãnh”, ví dụ “vẻ đẹp kiêu sa”. Một bộ từ điển song ngữ cũng ghi từ này. Nói cách khác, “kiêu sa” đã có chỗ đứng trong sách tra cứu, đâu phải lỗi gõ trên mạng.

Vậy kiêu sa hay kiêu xa đúng chính tả? Câu trả lời trung thực là: chưa có kết luận dứt khoát từ cơ quan chuẩn hóa như Viện Ngôn ngữ học, còn các từ điển thì ghi khác nhau. Người viết cần biết cả hai để chọn cho đúng ý.

Một dấu vết về tuổi của hai từ: Việt Nam từ điển do Hội Khai Trí Tiến Đức ấn hành năm 1931 chỉ ghi “kiêu xa”, không có mục “kiêu sa”.

Rõ ràng dạng viết có trước là “kiêu xa”.

Nhưng đời sống ngôn ngữ không dừng ở năm 1931. Báo chí hôm nay dùng “kiêu sa” dày đặc ở các bài về thời trang, sắc đẹp, sản phẩm cao cấp. Cách viết ấy đã tách ra một nghĩa riêng và đứng được một mình. Kiêu xa hay kiêu sa, do đó, không phải câu hỏi đúng sai đơn giản mà là câu hỏi chọn nghĩa.

Nghĩa và cách dùng kiêu sa

Kiêu sa nghĩa là gì? Kiêu sa là gì so với kiêu xa? Mở sách tra là có ngay: đó là vẻ đẹp của người phụ nữ vừa xinh, vừa tỏ ra kiêu hãnh, như thể sinh ra đã ở một tầng cao hơn.

Tách từng tiếng thì “kiêu” là tự cho mình hơn người, tự cao. Còn “sa” được phần lớn tài liệu giải thích là do “xa” lệch âm mà thành, vì bản thân chữ “sa” trong Hán ngữ chỉ tơ lụa hoặc cát, không dính gì tới kiêu ngạo.

Ví dụ trong từ điển: “Ngẩn ngơ trước vẻ đẹp kiêu sa của nữ minh tinh Hollywood”. Báo chí cũng viết theo lối ấy: “Cô gái ấy có vẻ đẹp kiêu sa, thu hút mọi ánh nhìn”.

Cách dùng quen thuộc nhất là tả thần thái và nhan sắc người thật. Á hậu Phương Nga mang “thần thái kiêu sa” trên đường theo đuổi nghề MC song ngữ. Nhà thiết kế Xuân Lê cũng chọn cô làm nàng thơ cho bộ sưu tập tôn vinh phụ nữ hiện đại bằng chất liệu vải tafta dệt tơ tằm.^{11 Á hậu Phương Nga thần thái kiêu sa (vietnamnet.vn)}

Sáng 8/6 giờ Việt Nam, Song Hye Kyo xuất hiện kiêu sa tại sự kiện của thương hiệu Chaumet trong vai đại sứ.

Á hậu Tường San khoe vai trần kiêu sa với váy lông vũ.^{22 Á hậu Tường San khoe vai trần kiêu sa với váy lông vũ, Thuỳ Tiên đổi style cá tính ở trời tây (tienphong.vn)} Hoa hậu Đền Hùng Giáng My lộng lẫy với bộ trang phục tông đỏ.² Nghệ sĩ ưu tú Kim Tuyến có thần thái kiêu sa, quyến rũ trong bộ phụng bào màu vàng.

Người ta còn gán từ này cho cả đồ vật. Tiêu đề một bài viết gọi laptop HP Envy 13 là “kiêu sa cho doanh nhân khởi nghiệp”, nhấn vào thiết kế sang trọng. Nước xả vải Comfort có hẳn một dòng hương tên “Kiêu Sa”, nằm cạnh Quyến Rũ, Diệu Kỳ, Tinh Tế.

Cả giới tự nhiên cũng được gán từ này: “vẻ kiêu sa của những loài hoa đẹp nhất thế giới”, “chim thư ký - loài chim kiêu sa nhất thế giới”.

Nghe hơi lạ, nhưng đúng tinh thần mở rộng của từ.

Khi cần đổi giọng, có sẵn vài phương án gần nghĩa: sang trọng, quý phái, xinh đẹp, quyến rũ. Mỗi chữ ấy nghiêng một chút, nên chọn theo câu chứ đừng thay ào.

Kiêu xa là kiêu căng xa xỉ

Còn “kiêu xa” mang nghĩa ngược hẳn: kiêu ngạo, khoe khoang, xa xỉ. Đây là từ cũ, ít dùng trong văn nói hằng ngày, và khi dùng thì gần như luôn là lời chê.

Các cuốn sách tra cứu cũ giảng khá sát nhau. Việt Nam Tự Điển của Lê Văn Đức ghi “kiêu xa” là “kiêu căng xa xỉ”. Sách của NXB Trẻ (tr.2234) đưa cụm “kiêu xa dâm dật” và giảng là “xa hoa dâm dật”.

Đằng sau từ này là hai chữ Hán: chữ đọc là “kiêu” nghĩa ngạo mạn, tự cao; chữ đọc là “xa” nghĩa xa hoa, phung phí. Sách Hán Việt của NXB Trẻ (tr.2234) ghi đúng cặp chữ này.

Sắc thái thì rõ: gọi ai là “kẻ kiêu xa” là chê người đó kiêu căng và phung phí. Bản của Hoàng Phê cũng ghi đây là tính từ cũ, ít dùng.

Điều đáng lưu ý là từ này không dành riêng cho nữ. Câu mẫu “Được sinh ra là con nhà giàu nên anh ta rất kiêu xa” dùng cho cả nam. Một câu khác cùng nghĩa: “Những cô tiểu thư con nhà giàu thường kiêu xa”.

Nhóm từ đồng nghĩa với “kiêu xa” cũng nặng cân tương tự: chảnh chọe, kiêu căng, kiêu kỳ, tức làm ra vẻ hơn người một cách giả tạo. Còn “kiêu sa” thì nghiêng về khen.

Hai bên không thể hoán đổi cho nhau.

Đọc thêm: Son sắt hay son sắc: từ nào đúng chính tả và nghĩa là gì

Vì sao hay viết nhầm s và x

Muốn hiểu chỗ nhầm, phải soi từng tiếng. “Kiêu” có âm cổ là “cao”, đến nay một số người già miền Nam vẫn nói “thằng cao ngạo” thay cho “kiêu ngạo”. Còn “xa” trong Hán ngữ nghĩa là phung phí, đối lập với “kiệm”; “sa” thì chỉ tơ lụa hoặc cát. Ghép “kiêu” với “sa” thành ra một khối nghĩa không ổn.

Giả thuyết thứ nhất đi đúng theo hướng đó: “kiêu sa” do “kiêu xa” biến âm mà thành. An Chi và Mai Tiểu Sinh đều đứng về phía này. Mai Tiểu Sinh dẫn các cặp tương tự như “xán lạn” thành “sáng lạn”, “cổ xúy” thành “cổ súy”.

Giả thuyết thứ hai ngược lại. Tác giả Vũ Hạ, trong bài đăng ngày 16/1/2014, cho rằng “kiêu sa” bắt nguồn từ “cao sa”, một từ kép thuần Việt, hàm ý từ trên cao xuống, chỉ người phụ nữ đẹp kiểu quyền quý như tiên giáng trần. Theo cách lý giải này thì “sa” viết bằng s mới đúng.

Hai giả thuyết mâu thuẫn nhau và đến nay chưa có kết luận nào phân xử. Ngay cả năm in cuốn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, các nguồn cũng ghi lệch: có chỗ ghi 2003, có chỗ ghi 2007.

Về mặt cấu tạo, tiếng Việt chia từ ghép và từ láy. Từ ghép là ghép những tiếng đều có nghĩa, còn từ láy là phối hợp những tiếng giống nhau về âm đầu hoặc vần. Cặp “kiêu sa” và “kiêu xa” thuộc nhóm từ ghép hai tiếng, mỗi tiếng mang một nghĩa riêng, nên không thể coi đây là biến thể tùy tiện của một từ láy.

Sự nhầm lẫn còn có mồi lửa văn hoá. Câu mở đầu nhạc phẩm “Giáng Ngọc” của Ngô Thụy Miên có câu “Bàn tay năm ngón em vẫn kiêu sa…”, nghe êm tai và in sâu vào trí nhớ người nghe nhạc.

Chọn từ theo ngữ cảnh

Nguyên tắc gọn nhất: đang khen thì dùng “kiêu sa”, đang chê thì dùng “kiêu xa”. Hai từ không thay thế lẫn nhau vì nghĩa đã tách xa.

Một phép thử nhanh: nếu định viết về váy áo, thần thái, thiết kế đẹp, hãy chọn “kiêu sa”. Nếu định nói ai đó khoe của, sống phung phí, hãy chọn “kiêu xa”.

Muốn chê nhẹ mà vẫn rõ, có thể dùng chảnh chọe, kiêu căng, kiêu kỳ thay cho “kiêu xa”.

Bảng dưới đây gom vài cặp câu để đối chiếu nhanh trước khi gửi bài.

Đọc thêm: Chà đạp hay trà đạp mới đúng chính tả tiếng Việt

Mẹo nhớ và tự kiểm tra

Ba mẹo nhớ nhanh. Thứ nhất, “sa” giống “sang” → sang trọng, đẹp mắt, dùng khi khen. Thứ hai, “xa” gợi “xa hoa, xa xỉ” → phung phí, kiêu căng, dùng khi chê. Thứ ba, khi chưa chắc, hỏi bản thân: từ này mang nghĩa khen hay chê? Trả lời xong là biết chọn chữ nào.

Hiện tượng s thay x từng xảy ra với các từ mượn Hán Việt khác: “xán lạn” thành “sáng lạn”, “cổ xúy” thành “cổ súy”. Mai Tiểu Sinh nêu hai cặp này làm ví dụ cho việc âm x dần trôi thành s theo thời gian. Gặp cặp nào chưa rõ, nên tra từ điển trước khi viết.

Bốn việc giữ cho bài viết sạch lỗi. Thứ nhất, đọc nhiều và đọc đúng để tai quen với cách viết chuẩn. Thứ hai, tra từ điển tiếng Việt khi không chắc. Thứ ba, tự đọc lại bài sau khi viết và dùng công cụ kiểm tra chính tả. Thứ tư, ghi chép lại những lỗi mình hay mắc để lần sau nhớ.

Vì sao phải bận tâm? Lỗi chính tả có thể gây hiểu lầm, làm giảm giá trị thông tin và ảnh hưởng uy tín người viết. Với cặp từ này, viết nhầm một chữ là câu khen hóa thành câu chê.

Trước khi gửi một bài về thời trang hay sắc đẹp, bạn có thể tra nhanh qua ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới. Khi cần phân biệt những cặp từ cùng kiểu, chuyên mục Chính tả có sẵn các bài tham khảo. Quy tắc chung cho nhóm từ cùng tồn tại nằm ở phần hai cách viết cùng tồn tại.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Viết “kiêu xa” có bị coi là sai chính tả không?

Không. “Kiêu xa” có trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê với nghĩa kiêu căng, xa xỉ, và từng được ghi từ năm 1931. Điều cần cân nhắc là sắc thái chê của nó khi đặt vào câu.

Kiêu sa có thể dùng cho vật, sản phẩm không?

Có. “Kiêu sa” đã xuất hiện trong tiêu đề quảng cáo laptop HP Envy 13 và trong tên hương nước xả Comfort, biểu thị sự sang trọng, đẳng cấp của vật phẩm.

Nếu muốn tránh nhầm lẫn, nên dùng từ nào trong văn viết chính thức?

Trong văn viết chính thức, nên tra từ điển và dựa vào ngữ cảnh: dùng “kiêu sa” khi muốn khen vẻ đẹp, dùng “kiêu xa” khi muốn chê sự kiêu căng, xa xỉ. Khi không chắc, tra từ điển Hoàng Phê hoặc dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng.