Trò chơi tập thể cho trẻ mầm non: 30+ trò vui kèm cách chơi

Vì sao trẻ mầm non nên học qua trò chơi tập thể

Ở lứa tuổi mầm non, chơi là hoạt động chủ đạo, nên trò chơi tập thể tự nhiên thành con đường trẻ tiếp nhận kiến thức. Trước khi chọn trò cụ thể, cô giáo và phụ huynh cần hiểu vì sao trẻ học tốt nhất khi được chơi cùng các bạn.

Một đứa trẻ ba tuổi chưa ngồi yên được lâu để nghe giảng, nhưng có thể chơi trò chạy tiếp sức cả buổi sáng mà không chán. Trong lúc chạy, nó học nghe hiệu lệnh, chờ đến lượt, biết mình thuộc đội nào. Cũng chính khoảng thời gian ấy, nếu bắt ngồi học chữ, đứa trẻ sẽ ngọ nguậy, còn trên sân chơi thì tiếp thu mà không cần ai nhắc. Sự khác biệt đó giải thích vì sao bài viết này bắt đầu từ giá trị của việc chơi, trước khi đi vào cách chơi.

Chơi là cách trẻ mầm non tiếp thu tự nhiên nhất

Trẻ giai đoạn mầm non lĩnh hội kiến thức và rèn kỹ năng chủ yếu qua việc chơi, chứ không qua bài giảng hay trang sách; vui chơi chính là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi này. Đó là đặc điểm phát triển đã được ghi nhận. Một trò đếm số trong lúc nhảy ô, một bài đồng dao khi xếp hàng, đều đưa kiến thức vào đầu trẻ bằng con đường trẻ dễ chấp nhận nhất.

Học qua chơi là phương pháp giúp trẻ tiếp thu kiến thức qua hoạt động vui chơi có mục đích giáo dục rõ ràng, không gượng ép. Trẻ học mà không cảm thấy bị học, quá trình diễn ra tự nhiên, chủ động, tò mò được kích thích và óc sáng tạo có đất diễn. Vì thế, cùng một nội dung như nhận biết con vật, nói trong giờ học có thể thành bài vở, nhưng giấu vào trò chơi đóng vai thì trẻ nhớ như nhớ món quà.

Tuy vậy, để trẻ chơi tự do chưa hẳn là học qua trò chơi. Cách làm này chỉ đúng khi có đủ ba yếu tố: trò chơi được thiết kế với mục đích giáo dục định hướng rõ ràng, và cách triển khai nắm đúng tâm lý lứa tuổi. Kiến thức cần được lồng ghép tự nhiên, không gượng ép. Cô cho trẻ đẩy xe chở hàng đua nhau để làm quen với đếm và xếp loại, khác hẳn việc mở nhạc cho trẻ chạy nhảy lung tung rồi gọi là giờ vận động. Người lớn cần biết mình muốn trẻ học gì qua từng trò, phần còn lại để trẻ tự trải nghiệm.

Vận động giúp trẻ khỏe mạnh và não bộ hoạt động tốt hơn

Kéo co, đua tiếp sức, nhảy ô: phần lớn các trò chơi tập thể cho trẻ đều có yếu tố vận động, và đây chính là phần lợi ích thể chất mà lớp học ngồi yên không thay thế được. Vận động đều đặn giúp trẻ tăng cường cơ bắp, xương khớp và hệ miễn dịch, nhờ đó giảm nguy cơ cảm cúm thông thường. Trẻ chơi ngoài sân mỗi ngày, chân tay khỏe hơn rõ rệt so với trẻ cả ngày ở trong nhà. Ngoài ra, khi vận động, cơ thể giải phóng chất khiến trẻ thư giãn, vui vẻ, giảm căng thẳng và lo âu. Trẻ vui thì ăn ngon, ngủ sâu, và buổi học sau đó cũng dễ chịu hơn.

Cái hay ít được chú ý nằm ở não bộ. Hoạt động thể chất làm tăng nồng độ oxy lên não và tăng chất dẫn truyền thần kinh, nhờ đó chức năng não được cải thiện. Hệ quả trực tiếp: khả năng tập trung, học hỏi, ghi nhớ và xử lý căng thẳng của trẻ đều tốt hơn. Giờ vận động ngoài sân chuẩn bị cho giờ học hiệu quả hơn.

Trò chơi dân gian Việt Nam cũng mang lợi ích tương tự khi tổ chức cho nhóm trẻ. Những trò này giúp trẻ phát triển thể lực, cơ bắp khỏe, máu lưu thông tốt, hơi thở đều và trao đổi chất hoạt động trơn tru. Ông bà ta chọn rồng rắn lên mây hay mèo đuổi chuột cho trẻ không ngẫu nhiên: vừa vui, vừa khỏe, vừa dạy trật tự.

Trò chơi nhóm dạy trẻ kỹ năng không sách vở nào có

Có những bài học không giáo án nào mô phỏng được. Qua các trò chơi nhóm, trẻ học cách giao tiếp với bạn, hợp tác để đạt mục tiêu chung và giải quyết xung đột khi có bất đồng. Ba kỹ năng xã hội này phải có mặt bạn khác để xung đột thật sự xảy ra và được hóa giải. Trong trò cướp cờ, hai đội cùng muốn lá cờ, trẻ phải tự thương lượng ai canh, ai chạy, ai đánh lạc hướng. Đó là bài học quản lý đầu đời của trẻ.

Chơi cùng nhóm còn giúp trí nhớ hoạt động khác hẳn việc nghe thụ động. Khi trực tiếp trải nghiệm, não bộ ghi nhớ sâu hơn so với chỉ nghe hoặc đọc. Trẻ tự làm thí nghiệm nhớ lâu hơn xem video, trẻ đóng vai nhân vật thì hiểu câu chuyện tốt hơn. Trong khi đó, một đứa trẻ đóng vai mẹ gà trong trò chơi nhập vai sẽ không bao giờ quên câu chuyện mình đã sống trong đó.

Một số phẩm chất cá nhân cũng hình thành qua thua thắng trên sân chơi. Trò chơi dân gian giúp trẻ có lòng dũng cảm, tính trung thực, tính kỷ luật và ý chí quyết thắng. Trẻ nhận lỗi khi bị phát hiện gian lận trong trò bịt mắt bắt dê, trẻ dám bước ra giữa vòng dù ban đầu rụt rè. Riêng các trò chơi có yếu tố ngoại ngữ còn giúp trẻ nhút nhát tự tin hơn, tương tác với bạn bè nhiều hơn và phản xạ nhanh hơn. Những trò này đồng thời tạo động lực học, ôn luyện từ vựng hiệu quả hơn là ngồi chép sách vở. Khi chọn trò chơi tập thể cho trẻ, những giá trị vô hình này đáng được cân nhắc ngang với phần vui.

Trò chơi tập thể là gì và có những dạng nào

Cách tổ chức quyết định phần lớn những giá trị ấy. Cùng một bãi cỏ, một nhóm trẻ có thể chạy đua tiếp sức, nhóm khác ngồi vòng tròn chơi đồng dao, nhóm nữa đóng vai bác sĩ khám bệnh. Cả ba đều gọi chung là vui chơi theo nhóm, nhưng bản chất và mục đích của từng loại khác nhau. Gọi đúng tên từng dạng giúp cô giáo và phụ huynh chọn nhanh thứ mình cần: hôm nào muốn trẻ chạy nhảy, hôm nào muốn trẻ ngồi tư duy, hôm nào muốn giữ nếp văn hóa qua đồng dao.

Định nghĩa và mục đích của trò chơi tập thể

Trò chơi tập thể là hoạt động vui chơi có nhóm người tham gia, thường xuất hiện trong các buổi sinh hoạt đoàn thể, họp lớp hay đơn giản là tụ tập bạn bè ở sân nhà, sân trường. Bản chất của nó nằm ở việc có nhiều người cùng nhập cuộc, cùng tuân theo một luật chung và cùng hướng tới một kết quả chung, dù đó là đội thắng cuộc hay chỉ là tiếng cười rộ lên giữa vòng tròn.

Mục đích của loại hình này không dừng lại ở việc giải trí. Khi tổ chức cho trẻ, người lớn thường hướng tới ba điều: rèn sức khỏe qua vận động, giải tỏa căng thẳng sau giờ học, và nâng cao tinh thần đoàn kết. Một đứa trẻ vốn hay đứng ngoài rìa, sau vài lần được giao vai cụ thể trong đội, dần dần biết chờ đến lượt mình, biết cổ vũ cho bạn, biết nhận lỗi khi làm hỏng việc chung.

Nói cách khác, đây vừa là hoạt động giải trí, vừa là phương tiện giáo dục trẻ toàn diện về trí tuệ, đạo đức và thể chất. Trẻ chạy, trẻ đếm, trẻ nhận hiệu lệnh, trẻ nhường nhịn, tất cả diễn ra trong một buổi chơi mà trẻ không hề thấy mình đang được dạy. Đây chính là lý do các trường mầm non đưa nó vào chương trình hằng ngày thay vì chỉ coi là hoạt động phụ.

Các dạng trò chơi vận động và hình thức học qua chơi

Nếu nhìn theo cách di chuyển và yêu cầu kỹ năng, trò chơi vận động có thể chia thành nhiều dạng: mô phỏng, làm theo quy ước giả định có đối kháng, tiếp sức, vượt chướng ngại vật, phán đoán tìm kiếm, và có hỗ trợ phương tiện kỹ thuật. Mỗi dạng đòi hỏi ở trẻ một khả năng khác nhau. Vì vậy, khi chọn cho lớp mình, cô giáo có thể so ngay với mục tiêu của tiết học: muốn rèn tốc độ thì chọn tiếp sức, muốn rèn sự khéo léo và tính toán thì chọn vượt chướng ngại vật hay phán đoán tìm kiếm.

Bên cạnh cách phân theo vận động, còn có cách nhìn theo hình thức học qua chơi, vốn quen thuộc hơn với phụ huynh. Trò chơi vận động như nhảy dây, chạy tiếp sức hay các trò ngoài trời giúp trẻ phát triển thể chất và phản xạ. Trò chơi trí tuệ như xếp hình, ghép tranh, câu đố suy luận giúp trẻ phát triển tư duy và khả năng tập trung. Còn trò chơi đóng vai, khi trẻ làm bác sĩ, làm giáo viên hay người bán hàng, giúp trẻ phát triển ngôn ngữ và giao tiếp.

Dù vậy, hai cách phân loại này không loại trừ nhau. Trò rồng rắn lên mây chẳng hạn, vừa là vận động, vừa có phân vai và quy ước giả định rõ ràng. Hiểu được sự giao thoa này, người lớn dễ dàng phối hợp các dạng trong cùng một buổi chơi. Nhờ đó trẻ vừa chạy nhảy đủ sức, vừa được tư duy và giao tiếp, thay vì chỉ rèn riêng một khía cạnh.

Kho trò chơi dân gian - nguồn chất liệu sẵn có của người Việt

Trò chơi dân gian là trò chơi do nhân dân sáng tạo, lưu truyền tự nhiên trong cộng đồng, vừa giải trí vừa mang ý nghĩa giáo dục. Đây là nhóm trò chơi truyền thống được lưu truyền rộng rãi qua nhiều thế hệ, từ những vần đồng dao mẹ hát cho con, đến những cuộc đua rết, kéo co ở sân làng mỗi dịp hội hè.

Giá trị của kho trò chơi này nằm ở chỗ nó đã được bao thế hệ trẻ em Việt Nam thử qua và giữ lại. Vần ca gắn với từng trò giúp trẻ học tiếng, học nhịp điệu mà không cần giáo trình; luật chơi đơn giản đến mức một cô lớn có thể dẫn cả đám nhỏ chơi ngay mà không cần chuẩn bị gì. Chi phí gần như bằng không, vì sân chơi chỉ cần một khoảng đất trống, đồ dùng thường là sợi dây, viên sỏi hay chính đôi tay của trẻ.

Với người muốn tổ chức trò chơi tập thể cho trẻ mầm non, kho dân gian là chỗ bắt đầu thuận lợi nhất: vừa quen thuộc với trẻ, vừa mang nếp văn hóa Việt, lại dễ lồng vào chủ đề học bất kỳ. Trong chuyên mục Giải trí của tạp chí, nhiều bài về các trò truyền thống đều nhấn cùng một điểm: trò gì giữ được qua nhiều đời là trò đã qua thử thách của chính trẻ em. Việc của người lớn chỉ là học luật và dẫn dắt cho đúng.

Đọc thêm: Trò chơi vận động cho trẻ mầm non dễ tổ chức trong lớp

Chọn trò chơi tập thể phù hợp theo từng độ tuổi

Dân gian hay hiện đại thì cũng chỉ có giá trị khi trò vừa sức trẻ. Một trò hay với đứa trẻ năm tuổi có thể là bài toán khó với đứa trẻ ba tuổi, và ngược lại, trò quá dễ khiến trẻ lớn ngồi thở dài. Cách chọn phải dựa trên chân tay trẻ làm được gì, đầu óc trẻ hiểu được đến đâu. Người lớn nắm được mốc này thì buổi chơi vui, trẻ vừa sức, không ai bị bỏ lại bên cạnh.

Mỗi lứa tuổi mầm non có một cột mốc vận động riêng. Trẻ ba tuổi mới tập đứng bằng một chân, còn trẻ cuối năm bốn tuổi đã nhảy dây, đá cầu được. Đặt trò vào đúng cột mốc đó là việc đầu tiên trước khi chuẩn bị sân chơi.

Trẻ 3-4 tuổi cần trò đơn giản, ngắn, luật dễ hiểu

Trẻ mẫu giáo bé ba, bốn tuổi mới bước vào nhóm lần đầu, tay chân còn vụng và sự chú ý rất ngắn. Ở lứa này trẻ đi bằng mũi chân, đứng được bằng một chân, đi xe đạp ba bánh, xếp được sáu đến chín khối chồng lên nhau, bắt được bóng và thích leo trèo. Đến cuối năm bốn tuổi, nhiều trẻ đã làm được các động tác toàn thân phức tạp hơn như nhảy dây hay đá cầu. Nhờ vậy, trò chơi mầm non cho nhóm nhỏ nhất nên bám đúng những việc trẻ vừa làm được, không đòi hỏi hơn.

Tiêu chí chọn trò ở độ tuổi này khá rõ. Trò phải đơn giản, ngắn, luật dễ hiểu ngay sau một lần làm mẫu. Đồ dùng phục vụ trò chơi phải dễ tìm, đỡ mất công chuẩn bị mà trẻ lại quen mặt. Trò cần giúp củng cố và phát triển kỹ năng vận động trẻ đang có, đồng thời đủ hấp dẫn để kéo cả nhóm, cả lớp vào chơi, chứ không phải chỉ vài đứa.

Kho trò chơi dân gian có sẵn nhiều trò đúng chuẩn này. Dung dăng dung dẻ, Chi chi chành chành, Lộn cầu vồng, Tập tầm vông hay Cắp cua đều ngắn gọn, luật vài câu là xong, đồ chơi gần như không cần. Một vòng chơi kéo dài vài phút rồi lại bắt đầu vòng khác, vừa khớp với nhịp chú ý của trẻ nhỏ. Trẻ chơi xong một vòng thấy mình thắng, thấy mình được khen, lại hăm hở vòng tiếp theo mà không biết mệt.

Trẻ 4-6 tuổi chơi được trò dài hơn và khó hơn

Lên mẫu giáo nhỡ và lớn, bốn đến năm tuổi, trẻ khác hẳn. Khả năng chú ý và khả năng nhận thức được nâng lên nhiều, trẻ nhớ được luật dài hơn, chờ được lượt của mình mà không nháo nhào. Do đó, người lớn có thể chọn những trò chơi có luật chơi phức tạp hơn, kéo dài hơn và khó hơn, thay vì dừng lại ở những trò ba câu đồng dao.

Ở độ tuổi này, các trò như Thả đỉa ba ba, Chuyền thẻ, Cướp cờ hay Rồng rắn lên mây mới phát huy được hết. Thả đỉa ba ba đòi hỏi trẻ nằm im chờ, nghe hiệu lệnh mới chạy; Cướp cờ cần trẻ nhớ đội mình, quan sát đối phương và chạy đúng lúc. Đặt trẻ ba tuổi vào những trò này, các bé thường đứng ngơ hoặc chạy loạn; trẻ năm tuổi thì chơi say mê, có khi còn tự bàn với nhau nên chạy thế nào cho khéo.

Với trẻ lớn, các trò ngồi chỗ vỗ tay nhanh chóng trở nên nhạt nhẽo. Trẻ đã biết chờ lượt, biết thắng thua, biết phối hợp với bạn, và chính những trò dài, khó hơn mới cho trẻ dịp dùng những kỹ năng đó. Cách nâng độ khó cũng đơn giản: kéo dài thêm một vòng, thêm một luật nhỏ, đổi vai trò trong đội. Trẻ cảm thấy trò cũ vẫn mới, hứng thú giữ được lâu hơn, và cả nhóm cùng tiến bộ theo từng lần chơi.

Độ tuổi tối thiểu của một số trò chơi cụ thể

Nhiều trò quen thuộc không phù hợp với mọi lứa tuổi, và đây là chỗ dễ sai nhất. Kéo co thường áp dụng với trẻ đã đủ thể lực khỏe; kéo căng dây giữa hai đội trẻ nhỏ, dễ có trẻ ngã đè lên nhau. Mèo đuổi chuột cũng nên để trẻ lớn hơn mới chơi, để tránh nguy hiểm khi cả đám đuổi bắt nhau chạy vòng quanh sân. Đổ niêu nước chè hợp với trẻ đã nhanh nhẹn, không phân biệt trai gái.

Thêm vào đó, một số trò cần trẻ đủ nhận thức mới hiểu luật. Ô ăn quan chủ yếu dành cho trẻ đã biết tính toán và chơi theo cặp; trẻ nhỏ chưa tính được hạt nên ngồi vào bàn chỉ ngắm đá mà thôi. Giờ ăn tối của Sói dành cho những bé lớn hơn, đã có khái niệm xem đồng hồ, vì trò này xoay quanh việc đọc giờ. Còn Trồng nụ trồng hoa áp dụng cho trẻ đã biết phối hợp tay chân, chơi theo nhóm từ bốn trẻ trở lên; Nhảy dây tập thể hợp với trẻ khi chân trẻ đã đủ nhịp.

Ngoài ra còn những trò cho tuổi nhỏ hơn hẳn, đáng nhớ để không bỏ sót em bé trong nhà. Kéo cưa lừa xẻ có động tác đơn giản, nhẹ nhàng, vừa chơi vừa tập thể dục cùng người lớn. Chi chi chành chành phù hợp với trẻ mẫu giáo bé, hai tay người lớn nắm tay bé đung đưa theo lời đồng dao. Riêng trò Cáo và thỏ trải rộng, thích hợp với trẻ mẫu giáo, nên lớp có nhiều độ tuổi vẫn chơi chung được.

Trước mỗi buổi chơi, người lớn nên đọc lại luật và tự hỏi: trò này cần trẻ làm gì, chân tay hay đầu óc, có chỗ nào nguy hiểm khi chạy đụng nhau. Trả lời được ba câu đó, đối chiếu với lứa tuổi trong lớp, thì trò nào nên giữ, trò nào nên hoãn sẽ tự rõ. Trẻ chơi đúng tuổi vừa an toàn vừa thấy trò chơi thú vị thật sự, chứ không phải chịu đựng một việc vượt quá sức mình.

Chuẩn bị gì trước khi cho trẻ chơi tập thể

Chọn đúng trò mới là bước đầu; buổi chơi có thành công hay không còn xem người lớn chuẩn bị ra sao. Cùng trò nhảy bao bố, tổ chức ở sân gạch trơn với hai mươi trẻ chen chúc thì khác hẳn với sân cỏ rộng, trẻ chia đợt rõ ràng: bên nào trẻ cười vui, bên nào trẻ khóc vì va nhau. Người lớn chuẩn bị chu đáo đến đâu, trẻ hưởng thụ được đến đó.

Việc chuẩn bị xoay quanh ba mối quan tâm: người điều khiển, mặt bằng hoạt động và những chi tiết nhỏ giữ hứng thú cho cả nhóm. Mỗi mối cần lo theo cách riêng, thiếu mối nào thì buổi chơi cũng kém vui đi một phần.

Người quản trò phải thuộc luật và truyền được hứng thú

Quản trò là người điều khiển trò chơi, phổ biến luật và dẫn dắt không khí cho người chơi. Ở lớp mầm non, vai này thường do cô giáo đảm nhận, đôi khi có phụ huynh hỗ trợ trong ngày hội. Người này quyết định gần như toàn bộ chất lượng của buổi chơi. Trẻ vào cuộc nhanh hay chậm, vui hay chán phần lớn phụ thuộc vào cách cô dẫn.

Trước tiên, quản trò phải nắm chắc luật chơi. Với trò dân gian, việc này càng quan trọng vì nhiều trò gắn với lời ca, đồng dao. Cô cần học thuộc lời ca, nắm vững cách chơi và luật chơi trước khi dạy trẻ. Chẳng hạn trò Tập tầm vông, cô phải chuẩn bị sẵn hạt cho trẻ ngồi vòng chơi, nhớ rõ lượt đưa hạt và cách bắt bài người thua. Nếu giữa chừng cô quên luật hay lúng túng, trẻ lập tức mất tập trung, đòi chơi trò khác.

Ngoài việc thuộc luật, cô nên hình dung trước diễn biến của trò: trẻ sẽ chạy về đâu, chỗ nào dễ va chạm, đội đông có cần chia nhỏ lại không. Nghĩ trước những tình huống này giúp cô điều khiển bình tĩnh thay vì xử lý lộn xộn khi chuyện đã xảy ra.

Một buổi chơi cần đủ người ở các vai khác nhau, không phải chỉ một người vừa dẫn vừa trông trẻ. Người dẫn phổ biến cách chơi và truyền cảm hứng. Một người khác giám sát để mọi đội chơi công bằng, tránh tranh cãi ai thắng ai thua. Còn người chơi, tức là các em, phải được khích lệ để tham gia nhiệt tình. Khi trẻ đông, cô nên mời phụ huynh hay trợ giảng phụ trách canh chừng khu vực vận động, để cô yên tâm dẫn trò mà không phải vừa quay đi vừa la răn.

Chất liệu của quản trò nằm ở chính con người, không phải đạo cụ đắt tiền. Cơ sở vật chất và địa điểm an toàn là nền tảng, nhưng người chơi nhiệt tình mới là yếu tố quyết định. Cô nói to, rõ, kèm cử chỉ minh họa, mặt vui vẻ, trẻ sẽ bắt chước ngay. Ngược lại, cô đọc luật bằng giọng đều đều, trẻ ngồi im nhưng đầu óc đã lang thang.

Mặt khác, cô nên chuẩn bị sẵn đồ dùng trước giờ chơi: khăn bịt mắt, bóng, cờ, chén đĩa nhựa hay hạt đếm tùy trò. Trẻ chờ đợi cô đi tìm đồ giữa buổi là thời điểm dễ nổ ra chuyện giành giật, khóc lóc. Mọi thứ phải nằm trong tầm tay trước khi cô hô bắt đầu.

Không gian đủ rộng, thoáng và không vật sắc nhọn

Chọn chỗ chơi là việc đầu tiên cô quyết định sau khi chọn trò, vì trò nào cũng cần không gian tương ứng. Trò chạy tiếp sức, kéo co đòi hỏi sân rộng; trò đồng dao ngồi một chỗ thì chỉ cần tấm chiếu sạch trải trong lớp. Có điều nguyên tắc chung thì như nhau: đủ rộng để trẻ hoạt động thoải mái, nhưng phải đảm bảo an toàn, tránh tai nạn không mong muốn.

Ngoài trời, sân trường, bãi cỏ hay khoảng sân gạch phẳng đều dùng được, miễn là cô đi một vòng kiểm tra trước. Sỏi nhọn, mảnh kính, gai cây, cống thoát nước hở nắp phải dọn hoặc đánh dấu. Quanh khu chơi không nên để xe đạp, chậu cây gồ ghề, dây phơi thấp ngang tầm trẻ chạy. Nếu tổ chức trong nhà, cô dời bàn ghế sát tường, cuộn thảm gấp góc, kiểm tra sàn không trơn ướt sau khi lau.

Mặt sàn mềm giúp giảm chấn thương khi trẻ ngã, điều khó tránh ở lứa tuổi chạy nhảy. Sân cỏ, thảm dày hay nền cao su ở khu vui chơi đều tốt hơn gạch trơn. Đổi lại, nếu chỉ có sân cứng, cô có thể giới hạn trò ở mức đi nhanh, nhảy nhẹ thay vì chạy nước rút, và nhắc trẻ giữ khoảng cách với nhau.

Không gian rộng rãi và thoáng mát còn giúp trẻ không bị ngộp khi vận động mạnh. Ngày nắng, cô ưu tiên chỗ có bóng mát, chuẩn bị nước cho trẻ uống; ngày mưa, chuyển vào lớp và chọn trò ít chạy nhảy. Trẻ chơi đông thì chia thành nhóm nhỏ chơi theo lượt, nhóm này chơi thì các nhóm khác ngồi xem, vừa đủ chỗ vừa dễ cho cô trông sát từng em.

Chi tiết nhỏ giữ hứng thú: nhạc vui, ăn nhẹ, lời khen

Bên cạnh người và mặt bằng, vài chi tiết nhỏ quyết định trẻ chơi được lâu mà không mệt, không chán. Những việc này chuẩn bị nhanh, chi phí gần như không có, nhưng tác dụng thì rõ.

Trước tiên là chuyện bụng. Cho trẻ ăn nhẹ trước khi vận động giúp các em có sức; chơi xong thì bổ sung nước và trái cây để lấy lại. Không tổ chức ngay sau bữa chính, cũng không để trẻ chơi lúc đói meo. Cô sắp sẵn chai nước và vài quả chuối, cam đã gọt ở góc lớp, nghỉ giữa buổi thì mời cả nhóm ngồi uống.

Nhạc cũng là một đạo cụ đắt giá mà rẻ. Bật nhạc vui nhộn khi trẻ tập hợp, khi chuyển lượt chơi. Không khí bỗng khác hẳn: trẻ tự nhún nhảy theo nhịp, chờ lượt mà không phá phách. Cô chọn sẵn vài bài quen thuộc với trẻ trước buổi chơi, loa hay điện thoại để ở nơi cô điều khiển cho tiện bật tắt.

Lời khen thì miễn phí mà mạnh hơn cả phần thưởng. Khi trẻ thực hiện tốt, khen ngợi ngay tại chỗ, gọi đúng tên em. Nói rõ em làm được việc gì: chạy nhanh, chuyền bóng chuẩn, nhường lượt cho bạn. Sau khi kết thúc, nên khen ngợi hoặc tặng quà nhỏ để động viên cả nhóm, nhất là những em tham gia tích cực hay cố gắng nhiều dù chưa thắng. Quà chỉ cần một cái sticker, một bông hoa cắt giấy, trẻ mầm non coi đó là niềm vinh dự lớn.

Người lớn chuẩn bị kỹ những điểm trên thì buổi chơi gần như không thể hỏng: luật rõ, nơi an toàn, trẻ no bụng, nhạc rộn ràng và khen kịp lúc. Còn lại chỉ là chuyện thời tiết và tinh thần của trẻ ngày hôm ấy, thứ mà cô điều chỉnh được bằng cách linh hoạt đổi trò cho hợp tình huống.

Các trò chơi vận động ngoài trời cho trẻ mầm non

Chuẩn bị xong, việc còn lại là chọn trò cho trẻ chạy nhảy. Một sân rộng, một nhóm trẻ và vài dụng cụ đơn giản là đủ cho cả buổi vui. Trong kho trò chơi tập thể cho trẻ mầm non, nhóm vận động ngoài trời chiếm chỗ lớn nhất. Đây cũng là nhóm trẻ thích nhất, vì ở đó các con được chạy, nhảy, đuổi bắt và cùng nhau vượt đích.

Mỗi trò dưới đây đều có luật ngắn gọn, đồ dùng dễ kiếm. Cô giáo hay phụ huynh đều có thể tổ chức ngay trong buổi chiều ở sân trường hay góc công viên. Luật chơi ghi ra đây là luật phổ biến nhất, người lớn có thể điều chỉnh nhẹ cho vừa sức nhóm trẻ của mình.

Chạy tiếp sức và đập bóng

Trước hết là chạy tiếp sức, trò kinh điển của mọi buổi hội thao. Sân chơi kẻ hai vạch song song cách nhau từ 8 đến 10 m, mỗi vạch dài khoảng 3–4 m. Trẻ chia thành hai nhóm, mỗi nhóm xếp hàng dọc sau một vạch, hai hàng đối diện nhau. Trẻ đầu hàng cầm gậy chạy sang vạch bên kia, trao gậy cho trẻ đầu hàng đối diện rồi xếp vào cuối hàng. Gậy chạy vòng qua lại như vậy cho đến khi cô ngừng trò chơi.

Số gậy chuẩn bị bằng số hàng trẻ, thường là hai, ba hoặc bốn gậy. Trò này nên tổ chức ở nơi có sân vận động rộng rãi, vì trẻ chạy hết tốc lực và cần khoảng dừng an toàn. Mỗi lần chơi kéo dài khoảng 10–15 phút, không cần hạn chế số lần chơi, trẻ nào chạy nhiều mà vẫn cười giòn thì cứ để các con chạy tiếp.

Kế đến là đập bóng, trò vừa chạy vừa phối hợp tay mắt. Mỗi đội cử một người cầm gậy, đứng cách đội mình từ 5 đến 10 m. Gậy buộc bóng ở đầu, hoặc buộc một chiếc khăn quàng cho nhẹ. Người cầm gậy giữ bóng ở một độ cao cố định, không đưa quá thấp cũng không nâng quá cao. Để các bạn trong đội lần lượt chạy tới đập cho trúng.

Độ cao bóng chính là chỗ điều chỉnh theo tuổi. Trẻ nhỏ thì treo thấp ngang tầm vai, trẻ lớn hơn thì nâng cao hơn một chút để các con phải nhảy lên. Ai đập trúng được khen to, cả đội lại hò reo cổ vũ. Trò chơi mầm non này cứ thế nối vòng tiếp theo mà không ai muốn rời sân. Hai trò này hợp mở đầu buổi hoạt động ngoài trời, vì luật dễ nhớ, trẻ nghe cô nói một lượt là biết ngay mình phải làm gì, không mất thời gian giảng lại.

Chuẩn bị cho cả hai trò cũng chẳng tốn công. Gậy tiếp sức dùng gậy nhỏ, nhẹ, cầm vừa tay trẻ; gậy đập bóng có thể thay bằng gậy gỗ buộc dây, đầu dây buộc bóng cao su hay khăn quàng đều được. Cô nên thử độ cao bóng một lượt trước khi cho trẻ vào, đứng ở vị trí người cầm gậy xem có vừa tầm không, rồi mới mời các con lên. Buổi chơi đầu tiên trẻ sẽ có người đập trượt, đập hụt. Nhưng chỉ sau vài lượt, tay mắt quen dần, cô chỉ cần đứng cạnh đếm số lần đập trúng để khen đúng người.

Cướp cờ - trò rèn phản xạ và nhận biết chữ cái

Cướp cờ có phần chuẩn bị kỹ hơn một chút, nhưng bù lại trẻ học được cả chữ cái trong lúc chạy. Cần 5–6 lá cờ, mỗi lá gắn một chữ cái không trùng nhau, cùng một ống cắm cờ đặt giữa sân. Giữa sân vẽ một vòng tròn đường kính 30 cm để đặt ống cắm cờ, rồi vẽ vạch mốc cách vòng tròn từ 3 đến 4 m, hai đội đứng sau vạch chờ lệnh.

Cách chơi phổ biến trong lớp: cô đọc to, chẳng hạn cướp cờ chữ A, hai trẻ của hai đội lập tức chạy lên tìm lá cờ mang chữ đó. Đội nào lấy được nhiều cờ hơn thì thắng. Trẻ vừa phải nghe cho chuẩn, vừa phải nhận ra đúng chữ giữa đám cờ, vừa phải chạy nhanh hơn bạn đối phương. Ba việc cùng lúc, mà các con làm rất hăng.

Một biến thể khác chơi theo số thứ tự. Cần ít nhất 7–9 người, chọn một người làm trưởng nhóm. Mỗi đội 5–6 người, đánh số thứ tự, giữa sân vẽ vòng tròn rộng 20–25 cm đặt cờ, vạch mốc cách vòng tròn từ 6 đến 7 m. Quản trò gọi số nào, trẻ mang số đó chạy vào vòng tròn cướp cờ. Chỉ chạy lên khi được gọi đúng số, chạy sai sẽ bị trừ một điểm.

Luật chạm cũng cần nói trước cho trẻ nghe rõ. Khi lấy cờ, hai trẻ không được chạm người vào nhau; nếu muốn cản bạn thì chỉ đập nhẹ vào tay hoặc vai người cầm cờ. Nhờ cách cản nhẹ nhàng này mà cả nhóm tránh được những cú va đập mạnh, trẻ chơi cả buổi chiều mà không ai khóc vì bị xô. Cô cũng nên cắm cờ sao cho các lá không chồng lên nhau. Trẻ nhìn một cái là phân biệt được chữ mình cần tìm, tránh cảnh hai đứa cùng lao vào một chỗ.

Chọn chữ cái gắn lên cờ cũng có mẹo nhỏ. Với lớp mới học chữ, cô nên dùng những chữ trẻ đã thuộc chắc, mỗi lá một chữ, viết to và rõ. Lớp nào đã nhận biết tốt thì có thể đổi chữ sau mỗi lượt, thêm chữ mới để trẻ vừa chạy vừa ôn. Cách này còn giúp cô quan sát được trẻ nào còn lúng túng khi tìm chữ, từ đó nhắc riêng các con trong giờ học mà không cần kiểm tra trước lớp. Hết buổi, đếm cờ từng đội cũng là một bài học đếm số tự nhiên: cả nhóm cùng đếm to, đội nhiều cờ hơn thắng, và trẻ nhớ kết quả lâu hơn cả khi cô công bố.

Mèo đuổi chuột - trò dân gian không bao giờ cũ

Mèo đuổi chuột cần ít nhất 5–7 người, càng đông càng vui. Các trẻ đứng thành vòng tròn, nắm tay nhau và giơ cao, tạo thành những cánh cổng. Hai trẻ được chọn làm mèo và làm chuột, đứng giữa vòng, quay lưng vào nhau. Ban đầu chúng cách nhau khoảng 2 m để cuộc rượt có điểm xuất phát công bằng.

Khi cô hô bắt đầu, chuột chui qua các cánh cổng chạy trốn, mèo đuổi theo. Người trong vòng có thể hạ tay chặn mèo hoặc nhích sang phía khác để giúp chuột thoát thân, nên cuộc đuổi bắt lúc nào cũng dở khóc dở cười. Cách chơi khác cho sân hẹp: mèo đứng ngoài vòng tròn, chuột chạy trong vòng, người nắm tay vừa là hàng rào vừa là chỗ trú cho cả hai bên.

Luật thắng thua rõ ràng và dễ nhớ. Chuột chạy được hai vòng mà mèo chưa bắt được thì mèo thua. Vì vậy mỗi lượt mèo đuổi chuột chỉ nên kéo dài khoảng 3 phút, vừa đủ căng thẳng, vừa không khiến hai trẻ chạy kiệt sức. Hết lượt thì đổi vai, trẻ làm chuột lần trước chuyển sang làm mèo, các bạn khác xung phong vào vòng.

Trò này đòi hỏi trẻ nhanh nhẹn, phản xạ tốt và một chút tự tin, bởi đứng giữa vòng ai cũng bị cả nhóm dõi theo. Bù lại, trẻ làm quen với nhiều bạn hơn sau vài lượt chơi. Những đứa vốn rụt rè cũng dạn dĩ lên khi được cả nhóm gọi tên để vào vai mèo hay chuột. Với lớp mới ghép, đây là trò nên chơi đầu tiên. Luật ai cũng hiểu ngay, và khi cả nhóm cùng nắm tay thành vòng, khoảng cách giữa các con tự nhiên rút ngắn đi nhiều.

Người lớn đứng giữa vòng cũng có việc để làm. Cánh cổng giơ cao có thể hạ bất ngờ, trẻ chui qua vội dễ đụng đầu vào tay bạn. Vì vậy cô nhắc các con giơ tay ngang vai là đủ, không cần giơ quá cao. Mặt sân phải bằng, không có sỏi hay hố, vì trẻ chạy trong vòng mắt chỉ dán vào mèo hoặc chuột mà không nhìn chân. Vài chi tiết nhỏ như thế giúp buổi chơi trọn vẹn niềm vui, không kết thúc bằng vết xước hay cú ngã nào. Trẻ chơi quen rồi sẽ tự biết hạ tay chậm rãi, chui cổng khéo léo. Đó là lúc cô có thể đứng ngoài nhìn các con tự tổ chức lấy trò chơi của mình.

Kéo co - trò chơi đoàn kết cần chia đội cân bằng

Kéo co chỉ cần một sợi dây thừng dài, thắt nút ở hai đầu để tay không bị trượt. Buộc một dải ruy băng ngay chính giữa dây làm mốc. Dưới đất vẽ một vạch ranh giới. Hai đội nắm hai đầu dây, đứng hai bên vạch. Đội nào kéo cho dải ruy băng lệch qua vạch về phía mình thì thắng. Ngược lại, đội nào bị kéo qua vạch trước thì thua.

Chia đội là khâu quyết định trò vui hay không. Mỗi đội ít nhất 3 người, và số lượng thành viên hai đội phải bằng nhau, sức lực tương đương để đảm bảo công bằng. Cô giáo nên đứng giữa xem xét một lượt: đội nào trẻ khỏe nhiều hơn thì chuyển bớt sang đội yếu, hoặc đưa một trẻ nhỏ sang đội mạnh cho cân. Trẻ kéo co rất thích được cân đội, vì các con hiểu rằng cân rồi mới chơi hay.

Trước khi hô kéo, quản trò nhắc các con nắm dây bằng hai tay, người sau ôm eo người trước hoặc đứng so le cho vững chân. Mặt đất phải khô ráo, dọn sạch sỏi đá và vật sắc nhọn quanh khu vực thi kéo. Khi cả hai đội cùng gồng, tiếng hô một hai ba vang khắp sân, và khoảnh khắc dải ruy băng vượt qua vạch luôn là lúc cả sân reo lên.

Bởi vậy kéo co xứng đáng có mặt trong mọi dịp hội hè của lớp. Trẻ học được rằng muốn thắng thì cả đội phải gồng cùng một lúc, một người buông tay là cả hàng lùi lại. Bài học ấy trẻ cảm nhận bằng cả cơ thể, chẳng cần ai giảng thêm. Hết lượt nên cho hai đội đổi bên và chơi lại, các con sẽ nhớ mãi cảm giác vừa gồng vừa nghe tiếng cổ vũ của bạn mình.

Dải ruy băng cột giữa dây nên chọn màu nổi, đỏ hoặc vàng, để cả hai đội cùng nhìn rõ mốc. Chất liệu dây cũng đáng để ý: dây thừng mềm, sợi không xơ rách, đường kính vừa tay trẻ nắm, tránh loại dây mảnh cắt vào da. Với trẻ mầm non, mỗi lượt kéo chỉ cần vài chục giây là đủ, kéo lâu quá các con sẽ mỏi tay và mất hứng. Cô hô dừng ngay khi ruy băng qua vạch, không để hai đội giằng thêm, vừa giữ được luật vừa bảo vệ đôi tay của trẻ. Những đứa thua cuộc thường đòi kéo lại ngay, và đó là lúc cô cân đội lại lần nữa cho lượt sau càng công bằng hơn.

Đua rết và đua thuyền trên cạn - di chuyển theo đội

Chỉ cần một hàng trẻ dính chặt vào nhau là cả sân náo lên. Trong trò đua rết, trẻ xếp hàng dọc, bạn trước vịnh chân trái của bạn sau, bạn sau vịnh tay lên vai bạn trước, cả đội thành một con rết nhiều chân. Khi cô hô xuất phát, cả đội phải nhảy đồng loạt về phía vạch đích, hàng nào về trước thì thắng.

Chỉ cần một người nhảy lệch nhịp là cả đội đổ ập xuống, nên trẻ buộc phải nghe tiếng đếm của nhau, chậm rãi mà đều. Lượt đầu thường ngã lộn cả hàng, cười vang cả sân; sang lượt thứ hai, các con đã biết hô một hai ba cho cả đội nhảy cùng lúc. Đội hình có thể dài hay ngắn tùy số trẻ, miễn là mọi người cùng giữ nhịp được.

Đua thuyền trên cạn khó hơn một chút và cần mặt sân êm. Trẻ ngồi thành hàng dọc, người sau cặp hai chân vào bụng người trước. Sau đó, mọi người dùng hai tay chống đất nâng cơ thể, tiến dần về phía vạch đích. Cả chiếc thuyền phải di chuyển cùng nhau, không được đứt giữa chừng. Điều đó có nghĩa là chân người sau không được rời khỏi bụng người trước.

Hai trò này cùng rèn một kỹ năng: di chuyển theo đội. Trẻ nhỏ thường muốn chạy nhanh riêng lẻ, nhưng ở đây chạy nhanh riêng chẳng đưa ai về đích. Sau vài lượt, các con tự hiểu phải đợi nhịp của bạn, và đó chính là bài học phối hợp nhóm mà cô muốn gửi qua trò chơi. Cô nên cho đội hình ngắn trước, ba bốn trẻ một hàng, rồi mới kéo dài dần; hàng càng dài thì giữ nhịp càng khó, trẻ cần làm quen từng bước.

Đua thuyền nên tổ chức trên cỏ hoặc thảm, vì trẻ chống tay và ngồi trượt trên đất cứng dễ đau lòng bàn tay. Quần áo các con cũng nên gọn gàng, không để dây kéo, dây giày lỏng vướng vào bạn phía trước. Đua rết thì an toàn hơn nhiều, chỉ cần nhắc trẻ vịnh chân đúng cách, không siết quá mạnh làm bạn đau. Trẻ nào bị ngã giữa lượt, cô đỡ dậy ngay, cho đứng ngoài nghỉ một lượt rồi mới cho vào lại. Các con sẽ tự hiểu rằng chơi vui quan trọng hơn chơi thắng. Với lớp nào đã chơi quen, cô có thể biến tấu bằng cách cho cả đội rết vừa nhảy vừa hô một hai ba to hơn. Hoặc kéo dài hàng rết lên sáu bảy trẻ để thử sức giữ nhịp của cả nhóm.

Nhảy bao bố và nhảy dây

Luật đơn giản: ai nhảy trong bao đến đích trước thì đội đó thắng. Kẻ một vạch xuất phát và một vạch đích, trẻ chia đội, mỗi đội 5–7 người. Người đầu hàng bước cả hai chân vào bao bố, hai tay giữ chặt miệng bao, nhảy lò cò đến vạch đích rồi quay về, đưa bao cho người tiếp theo.

Luật phạm lỗi cũng đơn giản: trẻ nhảy trước khi cô hô, hoặc chưa đến vạch đích mà bỏ bao ra, đều bị coi là phạm luật và bị loại khỏi lượt đó. Vài lượt đầu trẻ hay ngã ngửa vì mặt bao trơn, nên chọn mặt sân bằng phẳng, nhắc các con nhảy từng bước ngắn thay vì nhảy xa. Cười nhiều nhưng ai cũng cố nhảy cho đúng luật, đó là chỗ thú vị của trò này.

Nhảy dây thì nhẹ nhàng hơn và chơi được ở góc sân nhỏ. Hai bé cầm hai đầu dây, quay vòng, các bạn lần lượt nhảy vào giữa. Ai bị vướng dây thì phải thay vào cầm dây, nhường chỗ cho bạn khác nhảy. Cứ thế vòng quay đổi liên tục, không ai bị đứng ngoài lâu.

Trò nhảy này còn dễ tổ chức hơn cả nhảy bao bố, vì chỉ cần một sợi dây dài là đủ. Hai bé cầm dây nên chọn hai đứa tay chắc, quay đều tay, không vội; dây quay chậm thì bạn nhỏ mới dám bước vào giữa. Trẻ chưa quen thường đứng ngoài đếm nhịp mãi mới dám nhảy, cô đừng thúc, cứ để các con tự lấy nhịp. Sau vài buổi, những đứa từng đứng ngoài đã nhảy được cả chục nhịp liên tục, và tiếng đếm của cả nhóm cũng dài ra từng ngày.

Nhảy bao bố nên chọn bao sạch, khô, không lỗ thủng; bao ướt hay dính bùn làm trẻ trượt ngã ngay bước đầu. Còn sợi dây nhảy thì chọn loại mềm, nhẹ, hai đầu quấn vải cho dễ cầm, dây quá cứng quay vấp và đánh vào chân đau rát. Trẻ được vận động chân, luyện nhịp thở và giữ thăng bằng. Trò này không cần chuẩn bị gì ngoài một bao bố và một sợi dây dài. Phụ huynh ở nhà cũng tổ chức được ngay trong sân chung cư vào buổi chiều mát, chỉ cần kẻ hai vạch phấn và gọi thêm vài bé cùng tầng là đủ một đội.

Rồng rắn lên mây - trò có phân vai rõ ràng

Rồng rắn lên mây là trò chơi theo nhóm có phân vai rõ ràng ngay từ đầu: một bé đóng vai ông chủ, ngồi một chỗ, cả nhóm còn lại nối đuôi nhau thành hàng dài. Hàng rồng vừa đi vòng quanh không gian chơi vừa hát, đọc những câu hỏi xin ông chủ cho khúc đầu, khúc giữa, khúc đuôi của con rồng.

Ông chủ ngồi đó trả lời. Nếu ông chủ trả lời có, nhóm lại tiếp tục hỏi xin từng khúc, câu đối đáp qua lại khiến cả hàng rồng vừa đi vừa nghiêng ngả theo nhịp thơ. Đám trẻ nối đuôi đi vòng trong sân, tiếng hát dồn dập, chân bước càng lúc càng nhanh, ai cũng tò mò xem ông chủ sẽ trả lời thế nào.

Đến câu kết Tha hồ mà đuổi, ông chủ bật dậy chạy bắt đứa cuối hàng. Cả hàng rồng co lại, né tránh, không cho ông chủ chạm được vào người cuối. Đứa đầu hàng phải dẫn hướng khéo, đứa cuối phải nhanh chân, còn ông chủ phải chọn đúng thời điểm lao ra. Một lượt chơi như một vở kịch nhỏ có mở đầu, có cao trào.

Trò này cho trẻ chơi liên tục khoảng 10–15 phút, không hạn chế số lần. Hết lượt, đổi bé khác làm ông chủ, đổi cả người đứng đầu và cuối hàng, nên ai cũng được trải nghiệm đủ các vai. Trẻ nhỏ học cách chờ đúng câu thơ mới hành động, và đó là bài học về nhịp điệu cũng như về luật chơi chung. Nhờ có lời ca dẫn dắt, trẻ thuộc câu thơ chỉ sau hai ba lượt, về nhà còn hát lại cho bố mẹ nghe.

Điều khiến rồng rắn lên mây sống dai trong mọi thế hệ là chỗ mỗi vai có một vẻ vui riêng. Làm ông chủ thì được ngồi chờ, được quyết định lúc nào đuổi; đứng đầu hàng thì dẫn đường; đứng cuối hàng thì hồi hộp nhất, vì mình là mục tiêu của ông chủ. Trẻ trải qua đủ các vị trí sẽ hiểu cảm giác của từng vai, lần sau vào vai nào cũng biết phải làm gì. Sân chơi của trò này không cần rộng, chỉ cần đủ chỗ cho hàng rồng đi vòng, và ngày mưa vẫn chơi được trong phòng lớp nếu dọn bàn ghế gọn. Cô chỉ cần canh chỗ vòng quanh không có góc bàn hay cột nhọn, phần còn lại cứ để lời đồng dao dẫn các con.

Bịt mắt bắt dê và trốn tìm

Trò này trẻ nào cũng đòi chơi lại nhiều nhất, vì vừa đuổi vừa bịt mắt nghe rất kỳ. Bịt mắt bắt dê cho một bé bị bịt mắt đi tìm bắt những người còn lại. Để chọn người đi bắt, nhóm chơi trò tay trắng tay đen, hai bé thua cuộc bị bịt mắt đi bắt các bé đóng vai dê trong vòng tròn. Các con dê đứng trong vòng, không được bước ra ngoài, còn hai bé bị bịt mắt lần tìm trong phạm vi đó.

Trẻ bị bịt mắt phải dựa hoàn toàn vào thính giác: nghe tiếng cười kìm nén của bạn, nghe tiếng bước chân khẽ xê dịch, rồi phóng tay về phía đó. Chính vì thế trò này giúp bé tập trung lắng nghe, cảm nhận xung quanh và rèn nhiều kỹ năng mà trò nhìn thấy được không có. Người lớn đứng cạnh canh chừng, nhắc các con dê không được chạm vào bé bị bịt mắt để kéo dắt.

Trốn tìm thì đơn giản hơn, đơn giản đến mức trẻ 2–3 tuổi cũng có thể tham gia. Bé đi tìm úp mặt vào tường hoặc vào cây, nhắm mắt đếm 5, 10, 15, 20 cho đến 100. Trong lúc ấy các bạn chạy tìm chỗ nấp, sau góc tường, sau bụi cây, sau cột sân. Đếm xong, bé đi tìm, ai bị thấy trước thì thua và làm người đi tìm lượt sau.

Cần nhắc trước một luật bất thành văn: chỗ trốn phải an toàn, không chui vào chỗ kín như thùng nước, hang hốc, không trèo lên cao. Với trẻ mầm non, sân chơi nên có giới hạn rõ, cô đếm cùng để các con biết thời gian còn lại. Hai trò đuổi tìm này hợp cho buổi chơi ở vườn trường hay sân nhà có nhiều góc khuất, và cũng là hai trò trẻ thường rủ nhau chơi lại ngay cả khi không có người lớn đứng cạnh.

Khăn bịt mắt nên chọn loại vải mềm, buộc lỏng vừa đủ không nhìn thấy mà vẫn thoáng khí, và cô tự tay buộc cho trẻ thay vì để các con tự buộc. Trong vòng chơi của bịt mắt bắt dê, các con dê có thể phát tiếng kêu nhử, kêu to hay kêu khẽ tùy ý, khiến bé bị bịt mắt phải phân biệt hướng tiếng. Cách này làm trò thêm sinh động và trẻ học được rằng tai cũng là một công cụ tìm đường. Còn trốn tìm thì nên thống nhất trước khu vực được phép trốn, ví dụ chỉ trong sân, không ra khỏi cổng. Trẻ nhỏ nghe luật ngắn gọn là nhớ, nhưng cô vẫn nên đứng ở điểm cao quét mắt một lượt sau mỗi lượt đếm. Làm vậy để chắc chắn không bé nào nấp ở chỗ nguy hiểm.

Thả đỉa ba ba và Đổ niêu nước chè

Thả đỉa ba ba chơi trong vòng tròn: các bé đứng khép vòng, một bạn làm đỉa, đi quanh vòng vừa đọc bài đồng dao, tay khẽ chạm vào từng bạn theo nhịp đọc.

Chữ đỉa cuối bài rơi vào bạn nào thì bạn đó làm đỉa mới, còn các bạn khác lập tức chạy lên bờ, tức là chạy khỏi vòng tròn, để tránh bị đỉa bám. Tiếng đồng dao dừng đột ngột, cả vòng tan ra chạy tán loạn, tiếng cười rộ lên ngay sau đó. Trẻ được học nhịp đọc, học chờ đợi đúng chữ cuối cùng mới hành động.

Đổ niêu nước chè cũng chơi theo cách tương tự nhưng có thêm phần vỗ. Cả nhóm vừa đọc đồng dao, bé cầm niêu lần lượt vỗ vào từng bạn một, như đang rót nước chè chia cho cả nhà. Ai bị chỉ vào ở chữ cuối cùng thì làm đỉa. Cách chọn người này công bằng trong mắt trẻ, vì không ai biết trước chữ cuối rơi vào đâu.

Luật của phần chạy cũng cần nói rõ: bạn làm đỉa không được ra khỏi vòng tròn, chỉ được bám theo các bạn trong phạm vi cho phép, còn các bạn khác chạy nhanh hết sức để không bị đỉa đụng vào. Hai trò này hợp cho sân hẹp, không cần dụng cụ, và luôn khiến cả nhóm muốn đọc lại bài đồng dao một lượt nữa. Cô có thể dùng hai trò này để chọn người cho các trò sau, vừa chọn được vai vừa cho trẻ khởi động chân tay.

Lời đồng dao của cả hai trò đều ngắn, vần điệu, trẻ nghe hai lần là thuộc. Cô nên đọc mẫu chậm ở lượt đầu, cả nhóm đọc cùng, rồi mới bắt đầu chơi, để các con nắm được nhịp chạm tay theo từng chữ. Chỗ vui nhất thường nằm ở khoảnh khắc chữ cuối vang lên: đứa bị chỉ còn biết đứng sững, cả vòng đã tan chạy, và đứa làm đỉa mới phải nhanh chân bám theo bạn trong giới hạn của mình. Trò chơi mầm non kiểu này còn dạy trẻ chịu thua nhẹ nhàng, vì bị chọn làm đỉa không phải bị phạt, mà là được vào vai mới, các con hiểu điều đó rất nhanh và ít khi giận dỗi vì chữ cuối rơi vào mình.

Cá sấu lên bờ, Ếch dưới ao, Cáo và thỏ

Nhóm trò đóng vai con vật khiến trẻ nhập cuộc nhanh nhất, vì các con được hóa thân thành cá sấu, ếch hay thỏ ngay từ khi cô hô bắt đầu. Cá sấu lên bờ kẻ hai đường thẳng song song làm vạch nước, cá sấu đứng giữa khoảng nước, các bạn đóng vai cá phải bơi từ vạch này sang vạch kia. Bé nào chậm nhảy lên bờ sẽ bị cá sấu bắt và thay làm cá sấu lượt sau.

Luật có một tình huống vui: nếu cá sấu bắt được hai người cùng lúc thì hai người đó oẳn tù tì xem ai làm cá sấu. Trẻ vì thế phải canh thời điểm nhảy cho chuẩn: nhảy sớm quá thì chưa qua hết vạch nước, chần chừ lại để cá sấu túm được. Mỗi lượt ngắn, đổi vai liên tục, cả sân lúc nào cũng rộn tiếng hô lên bờ kịp rồi.

Ếch dưới ao chơi nhẹ nhàng hơn nhưng vẫn phải nhảy. Vẽ một vòng lớn làm ao, người đi câu đứng ngoài cầm que buộc dây, các bé đóng vai ếch nhảy quanh trong ao. Bé nào nhảy ra khỏi vòng ao, người đi câu sẽ đưa que cho đầu dây quét nhẹ tới; đầu dây chạm vào vai bé nào thì bé đó ra ngoài, thay bạn làm người đi câu ở lượt tiếp theo. Trẻ học nhảy đúng tầm, học quan sát sợi dây đang quét tới đâu.

Cáo và thỏ thì có cả cốt truyện. Chia trẻ làm ba nhóm: nhóm thỏ nhảy ra kiếm ăn, vừa nhảy vừa đọc bài thơ; khi cáo xuất hiện, thỏ phải chạy thật nhanh về chuồng trước khi bị bắt. Ba trò này đều rèn chạy nhảy và phản xạ theo hiệu lệnh, trẻ vừa vận động mạnh vừa được nhập vai, nên thường là những trò trẻ xin chơi lại nhiều nhất trong buổi hoạt động ngoài trời của lớp.

Vai cá sấu, người đi câu hay cáo đều nên luân phiên cho mọi trẻ được thử, không để một đứa giữ vai bắt suốt buổi, cũng không để đứa nào toàn bị bắt. Với cá sấu lên bờ, cô có thể thu hẹp hay mở rộng khoảng nước giữa hai vạch tùy số trẻ: trẻ ít thì khoảng hẹp lại cho cá sấu có cơ hội, trẻ đông thì mở rộng ra để các con đừng chen chúc khi nhảy lên bờ. Chơi ếch dưới ao nên chọn que cầm chắc, đầu dây buộc dải vải mềm thay vì nút thắt cứng, vì sợi dây quét vào vai dù nhẹ cũng đau nếu đầu dây là vật cứng. Còn cáo và thỏ nên thống nhất trước chỗ chuồng thỏ, kẻ sẵn vòng tròn, để lúc cáo xuất hiện các con biết đường chạy về đâu mà không xô nhau. Kết thúc buổi chơi, cô có thể cho cả nhóm đứng lại kể xem lượt nào vui nhất, các con sẽ nhớ trò lâu hơn và lần sau tự đề xuất chơi lại mà không cần người lớn nhắc.

Đọc thêm: Hơn 20 trò chơi gia đình cho trẻ 3-6 tuổi, ngày 20-30 phút là đủ

Các trò chơi với bóng cho cả nhóm

Ngoài các trò đuổi bắt và vượt đích, chỉ một quả bóng giá rẻ cũng đủ để cả lớp sôi nổi cả buổi sáng. Bóng lăn, nảy, bay theo hướng khó đoán, nên mỗi lần chạm tay là một lần trẻ phải nhìn, phán đoán và phối hợp, đúng những điều sách vở khó dạy được. Với nhóm đông, bóng còn có lợi thế lớn: mọi trẻ cùng tham gia một lúc, không ai phải đứng chờ lâu.

Những trò dưới đây đều lấy bóng làm dụng cụ chính, đồ chuẩn bị gần như không tốn tiền, sân cỏ, sân gạch hay cả nền nhà lớp học đều tổ chức được.

Chuyền bóng theo nhiều kiểu: tay, qua đầu, bằng hai chân

Kiểu chuyền cơ bản nhất cần hai đến ba quả bóng cho cả nhóm, cứ khoảng mười trẻ thì một trẻ cầm bóng. Cả lớp xếp thành hàng dọc hoặc vòng tròn, khi cô thổi còi hay bật nhạc thì trẻ chuyền bóng cho bạn bên cạnh theo chiều kim đồng hồ, vừa chuyền vừa hát một bài đồng dao quen thuộc. Quả bóng đi hết một vòng, cô dừng nhạc, trẻ nào đang cầm bóng sẽ thực hiện một động tác nhỏ như nhảy lò cò vài nhịp rồi trò chơi tiếp tục.

Luật thắng thua của kiểu này rất đơn giản: đội nào chuyền ít rơi bóng hơn thì thắng. Vì thế trẻ tự động tập trung, mắt theo dõi quả bóng liên tục, tay đưa ra đón đúng lúc. Trẻ hay buông tay quá sớm khiến bóng rơi sẽ nhanh chóng hiểu ra rằng phải chờ bạn nắm chắc rồi mình mới buông. Đây là bài học phối hợp mà không cần cô giải thích lời nào.

Với nhóm bảy đến mười trẻ, cách chia hàng theo kiểu này vận hành rất mượt: mỗi hàng là một đội, bóng chuyền từ đầu hàng xuống cuối hàng, đội nào ít rơi bóng hơn thắng. Cô có thể cho chơi chừng hai ba lượt, xen giữa các lượt cho trẻ nghỉ và đổi hướng chuyền để không ai đứng mãi ở vị trí dễ hay khó.

Kiểu dùng hai chân khó hơn hẳn và vui hơn hẳn. Trẻ xếp thành ba hàng dọc, mỗi cháu cách nhau khoảng nửa mét đến sáu mươi xăng ti là vừa. Trẻ đầu hàng cắp bóng bằng hai chân, nằm ngửa rồi gập người đưa chân qua đầu, chuyển bóng cho bạn phía sau. Bạn sau cũng dùng hai chân giữ bóng, nằm xuống và lặp lại động tác. Đội nào đưa bóng đến cuối hàng trước là thắng.

Động tác gập người đưa chân qua đầu đòi hỏi trẻ phải dẻo và biết phối hợp tay chân, nên cô cần làm mẫu chậm vài lần trước khi cho chơi thật. Sân phải mềm, cỏ hoặc chiếu trải sẵn, vì trẻ nằm xuống liên tục trong suốt lượt chơi. Nếu nhóm còn nhỏ, cô có thể rút ngắn hàng cho phù hợp với số trẻ, xong một lượt lại đổi người đầu hàng để mọi trẻ đều được thử động tác khó.

Ngoài ra, kiểu chuyền qua đầu bằng tay cũng đáng đưa vào tiết học vận động: trẻ đứng xếp hàng, chuyền bóng bằng hai tay giơ cao qua đầu cho bạn đứng sau. Cách này không cần nằm xuống, tổ chức nhanh, phù hợp làm trò khởi động giữa tiết. Mỗi trò chỉ nên chơi khoảng hai ba lượt rồi đổi trò, vì trẻ mầm non nhanh chán với một động tác lặp lại quá lâu.

Ném bóng vào rổ và đạp bóng theo nhạc

Ném bóng vào rổ là trò dễ tổ chức nhất trong nhóm các trò dùng bóng. Chia hai đội bằng nhau, đặt một chiếc rổ hay giỏ ở đích cách điểm xuất phát vài bước. Trẻ đầu hàng cầm bóng chạy lên, ném bóng vào rổ, rồi nhặt bóng đưa cho bạn đứng sau và chạy về cuối hàng. Lượt chơi tiếp diễn cho đến khi hết thời gian hoặc cả hai đội đã ném đủ số lượt. Đội nào đưa được nhiều bóng vào rổ hơn thì thắng.

Vì mỗi trẻ chỉ ném một lần rồi nhường lượt, trò này tự rèn cho trẻ thói quen chờ đến phiên mình, điều mà nhiều trò chạy nhảy không ép buộc được. Trẻ ném trúng sẽ được cả đội cổ vũ, trẻ ném hụt cũng thấy bạn mình vẫn vui vẻ nhường bóng tiếp, nên không ai phải xấu hổ lâu. Cô có thể điều chỉnh khoảng cách từ điểm ném đến rổ theo tuổi: nhóm ba bốn tuổi đứng gần, nhóm năm sáu tuổi lùi xa thêm một bước.

Trong khi đó, đạp bóng là trò mang tiếng cười nhiều nhất. Cô cột hai quả bóng vào mỗi chân của từng bé, bật nhạc lên và cả nhóm nhảy lò cò cố đạp cho bóng của bạn nổ hoặc xì hơi. Ai còn nguyên bóng trên chân đến khi nhạc tắt thì thắng. Tiếng bóng nổ lục cục hòa vào tiếng cười của cả nhóm, nên mỗi lần cô hỏi muốn chơi gì, trẻ lại hô to tên trò này đầu tiên.

Điều cần chú ý ở trò đạp bóng là sân chơi và cách cột bóng. Sân phải bằng phẳng, không có sỏi hay mảnh vỡ, bóng cột vừa chặt, dây không quấn quá cổ chân gây vướng ngã. Trẻ nhảy lò cò liên tục nên dễ mệt, cô cho chơi theo đợt ngắn, giữa các đợt cho cả nhóm ngồi nghỉ và uống nước. Nhóm hiền hơn có thể đổi luật thành đạp chạm, nghĩa là chạm bóng của bạn là điểm, không cần làm nổ, để trẻ nhỏ không sợ hãi khi bị đuổi.

Cả hai trò trên đều dùng chung một nguyên tắc: thắng thua chỉ là chuyện phụ, việc mỗi trẻ được chạm bóng, được ném một lần, được nhảy cùng cả nhóm mới là điều giữ chân trẻ quay lại. Số lượt chơi nên vừa phải, mỗi trò chừng hai ba lượt, xen kẽ trò tĩnh để trẻ lấy lại hơi trước khi chuyển sang hoạt động tiếp theo.

Trò chơi tập thể trong lớp cho ngày mưa nắng đều vui

Ngày mưa, sân trường nhão bùn mà trẻ vẫn nháo nhào muốn chạy nhảy. Khi ấy chỉ cần một góc lớp dọn trống, vài câu đồng dao và một quản trò là cả nhóm chơi suốt một tiết mà không cần bước ra ngoài.

Trò chơi tập thể cho trẻ mầm non ngồi ngay tại lớp có một ưu điểm mà trò ngoài trời khó có được: luật ngắn, đồ dùng gần như không cần, trẻ nào cũng vào được cuộc chơi. Ngày nắng gắt hay giờ học cần hồi tĩnh, các trò này lại phát huy tác dụng đúng lúc.

Truyền tin - trò rèn nghe, nhớ và nói

Chỉ cần một vòng tròn và một câu thì thầm là trò này bắt đầu được, không cần một món đồ nào. Người quản trò nói thầm một câu vào tai trẻ đứng đầu mỗi nhóm, ví dụ câu đơn giản như “Hôm nay là ngày khai trường”. Trẻ đó lại thì thầm tiếp cho bạn kế bên, lần lượt câu đi hết hàng. Đến bạn cuối cùng, cả lớp dồn mắt dồn tai chờ nghe câu nói to ra.

Có thể chia lớp thành 2-3 nhóm, mỗi nhóm đứng một vòng tròn riêng, rồi thi đua qua 2-3 vòng. Nhóm nào truyền nhanh mà đến cuối câu vẫn đúng nguyên văn thì thắng. Câu càng dài, các từ càng giống nhau thì càng khó, nên cô chọn câu theo tuổi: lớp nhỏ thì câu ngắn ba bốn chữ, lớp lớn hơn mới cho câu có tên riêng hoặc con số.

Điều thú vị của trò này nằm ở chỗ sai sót trở thành tiếng cười chung. Câu “Hôm nay là ngày khai trường” sau vài lần thì thầm có thể biến thành câu hoàn toàn khác. Cả lớp cười ồ lên rồi lại náo nức đòi chơi vòng mới. Trẻ phải nghe kỹ, nhớ chắc và nói rõ, đúng ba kỹ năng ngôn ngữ cần rèn, nhưng trẻ chỉ thấy mình đang đùa.

Quản trò giữ nhịp của trò này bằng chính cách chọn câu. Câu quen thuộc với trẻ thì truyền nhanh, nên muốn cho lớp chơi lâu hơn, cô có thể đổi sang câu dài hơn hay câu có từ dễ lẫn. Mỗi vòng chỉ mất vài phút, nên đây là lựa chọn hợp để chuyển tiếp giữa hai tiết học trong ngày mưa, khi trẻ không ra sân được mà vẫn cần đổi hoạt động cho đỡ ngột ngạt.

Trò nghe hiệu lệnh: Con thỏ ăn cỏ, Trời tối trời sáng, Chim bay cò bay

Nhóm trò nghe hiệu lệnh có một quy tắc chung: trẻ chỉ được làm theo lệnh đúng, còn lệnh giả phải đứng yên. Nhờ vậy, tai và mắt trẻ phải hoạt động hết công suất, còn nhịp độ cuộc chơi thì do người quản trò giữ. Cả nhóm trò này không cần chuẩn bị gì, đứng đâu chơi được đó, nên rất hợp những lúc lớp phải ở trong phòng chật.

Tiêu biểu nhất trong nhóm là Con thỏ ăn cỏ. Người điều khiển hô một việc, trẻ làm theo ký hiệu tương ứng: hô “Con thỏ” thì đưa hai tay lên ngang đầu như hai tai thỏ. Các lệnh khác gồm giơ tay cao, ăn cỏ, uống nước, chui vào hang và đi ngủ. Ai làm sai lệnh bị phạt nhẹ. Cái hay của trò nằm ở cách điều khiển: nên tăng dần tốc độ hô lệnh và thỉnh thoảng nói một việc nhưng làm một việc khác, chẳng hạn miệng hô “ăn cỏ” mà tay giơ cao. Trẻ nhìn thấy động tác giả thì rất dễ làm theo, và chính lúc đó trò mới rèn được sự tập trung thật sự, vì trẻ phải nghe bằng tai chứ không nhìn theo tay.

Cả lớp hóa thành đàn gà trong Trời tối trời sáng. Trẻ làm gà đi vòng quanh phòng, nghe lệnh “trời tối” thì ngồi thụp xuống và nhắm mắt ngủ khoảng 30 giây. Nghe lệnh “trời sáng”, trẻ đứng dậy gáy “ò ó o” như gà gáy sáng. Giáo viên có thể sáng tác thêm động tác của các con vật khác cho trẻ bắt chước, mỗi lần thêm một con là trò lại mới. Với lớp 3-4 tuổi, nên hô lệnh chậm và làm mẫu trước; với lớp lớn, cứ nhịp nhàng đổi lệnh để trẻ phải lắng nghe liên tục. Khoảng 30 giây cả lớp ngồi im nhắm mắt cũng là một khoảng nghỉ quý giữa giờ, trẻ hồi tĩnh mà không ai nhận ra mình đang được bảo nghỉ.

Khắt khe hơn một chút về mặt suy nghĩ là Chim bay cò bay. Quản trò hô “chim bay”, “cò bay” thì trẻ vẫy tay như cánh chim. Khi hô tên một đồ vật không bay được mà trẻ vẫn vẫy tay làm theo thì bị loại. Trẻ bị loại không phải ngồi ngoài chán nản mà bị phạt nhảy lò cò 10 cái rồi quay về xem bạn chơi, vừa vận động thêm vừa giữ được vui vẻ chung. Trò này dạy trẻ phân biệt: không phải nghe thấy gì cũng làm theo, phải nghĩ xem đồ vật đó có bay thật không đã.

Cùng nhóm này còn có hai trò nghe - nói nhanh đáng nhớ. Trời - Đất - Nước yêu cầu trẻ gọi tên loài vật đúng chỗ của mình: ai nói sai loài vật, nói không rõ hoặc lặp lại câu của bạn trước thì bị phạt. Trò buộc trẻ nhớ xem những con vật nào đã được nhắc, nên càng về sau vòng càng khó. Còn trò Bằng - Ah thì đơn giản hơn: người điều khiển nói liên tục hai tiếng “bằng” và “ah” cho trẻ nhại theo, và nên nói thật nhanh để đánh lừa người chơi. Chỉ một tiếng nhầm là cả nhóm cười vang. Cả hai trò đều không cần đồ dùng, chơi được ngay trong lớp đông người, kể cả khi lớp chỉ có một khoảng trống nhỏ giữa các bàn.

Trò chơi âm nhạc: Giả làm tượng, Ghế âm nhạc, Trán cằm tai, Tay cầm tay

Một dàn nhạc nhỏ từ chiếc loa của cô giáo là đủ để lớp học biến thành sân khấu. Nhóm trò âm nhạc giúp trẻ bắt nhịp, phản xạ với tiếng nhạc và thuộc vị trí các bộ phận trên cơ thể mình mà không cần bảng hay tranh. Ngày mưa, trẻ không chạy nhảy ngoài sân được, tiếng nhạc lại càng có công dụng khuây khỏa rõ rệt.

Trẻ nào cũng mê Giả làm tượng. Khi nhạc bật, trẻ tự do đi lại quanh phòng, nhún nhảy tùy thích; nhạc tắt thì mọi người phải đứng im như tượng, ai còn cử động sẽ bị loại. Người trụ lại đến cuối cùng là người chiến thắng. Trò này dạy trẻ khống chế cơ thể của mình, một kỹ năng tưởng dễ mà trẻ mầm non phải luyện lâu mới làm được: nhạc tắt rồi mà chân vẫn muốn nhún thêm một nhịp. Cô có thể đổi nhạc nhanh chậm khác nhau mỗi vòng để trẻ phải phản xạ theo nhịp thật chứ không đoán mò.

Nguyên tắc quen thuộc của Ghế âm nhạc: số ghế ít hơn số trẻ tham gia đúng một chiếc. Nhạc bật thì trẻ đi vòng quanh các ghế, nhạc tắt thì ai cũng phải nhanh chân giành một chỗ. Sau mỗi vòng, cô bỏ đi một ghế nữa, bé nào giành được chỗ cuối cùng là thắng cuộc. Với trẻ mầm non, cô nên cho trẻ thua đi làm nhiệm vụ vui như hát một bài thay vì bị loại hẳn, để không trẻ nào phải ngồi ngoài suốt buổi. Xếp ghế dọc theo tường lớp là đủ chỗ, không cần dọn dẹp nhiều.

Kiểu hát và chỉ là cách chơi của Trán - Cằm - Tai. Trẻ đứng thành vòng tròn, cô hát “trán, cằm, tai” tới đâu thì trẻ chỉ tay vào đúng vị trí đó trên mặt mình, tốc độ hát từ chậm đến nhanh, ai chỉ sai bị phạt. Trò này có thể chế biến thành các bộ phận khác như “gối, đầu, mông” để trẻ phải nghe kỹ từng từ thay vì chỉ theo quán tính. Khi tốc độ lên cao, chính cô giáo cũng hay chỉ nhầm, và tiếng cười của cả lớp khi thấy cô sai là một phần thưởng không nhỏ. Trẻ chỉ sai ở đâu, cô ghi nhớ để lần sau hát chậm hơn đúng bộ phận đó, trò vì thế mà vừa chơi vừa giúp trẻ thuộc tên từng phần trên cơ thể.

Dịu dàng hơn cả là Tay cầm tay, phù hợp làm trò khởi động hoặc hồi tĩnh. Câu lệnh hô ra rất đời: “mũi chạm mũi”, “vai kề vai”, “lưng tựa lưng” hay “chân chạm chân”. Trẻ tìm một bạn đứng cạnh để làm theo, vừa chạm đúng chỗ vừa tập nói theo câu lệnh. Lần đầu chơi, cô cần hướng dẫn cặn kẽ từng động tác vì nhiều trẻ chưa hiểu “vai kề vai” nghĩa là đứng thế nào. Chơi vài lần quen rồi, trẻ tự ghép cặp và đổi bạn rất nhanh, lớp học vì thế mà xích lại gần nhau. Trò này còn có một tác dụng phụ đáng quý: trẻ nhút nhát được tự nhiên ghép cặp với bạn bên cạnh, không phải tự bước ra chọn ai cả.

Đồng dao ngồi chỗ: Nu na nu nống, Chi chi chành chành, Kéo cưa lừa xẻ, Lộn cầu vồng

Đồng dao là tài sản của ông bà để lại, và những câu đồng dao ngắn chính là trò chơi mầm non sẵn có nhất. Không cần mua gì, không cần chuẩn bị gì, chỉ cần một nhóm trẻ ngồi xuống và đọc. Trẻ mầm non thuộc câu đồng dao rất nhanh nhờ nhịp điệu, nên chỉ chơi hai ba lượt là cả nhóm tự đọc được.

Chơi theo hàng là cách tổ chức của Nu na nu nống. Trẻ xếp ngồi thành hàng, duỗi chân ra, một người làm quản trò vừa đọc đồng dao vừa đập nhẹ tay vào chân từng bé, mỗi từ một chân. Chân của bé nào trúng từ “trống” thì bé đó co một chân lại. Mỗi lượt chơi gồm 4-6 trẻ, chơi đi chơi lại, ai co hết hai chân trước nhất là người về nhất. Trẻ nhỏ nghe nhịp đập khớp với từng chữ, dần dần học được nhịp điệu của tiếng Việt mà không biết mình đang học. Bé ngồi giữa hàng hồi hộp nhất, vì không biết từ “trống” sẽ rơi vào chân mình lúc nào.

Từ 3 bé trở lên là chơi được Chi chi chành chành. Quản trò xòe bàn tay ra, các trẻ khác đặt ngón trỏ vào lòng bàn tay đó, cả nhóm cùng đọc đồng dao. Đọc đến chữ “ập” thì quản trò nắm tay lại, trẻ nào rút ngón không kịp bị nắm trúng sẽ vào thay làm người xòe tay, và trò chơi tiếp tục. Cách chơi này cũng phù hợp trong gia đình: mẹ chỉ ngón tay vào lòng bàn tay con, đến chữ “sập” thì để con nắm tay mình rồi nhanh tay rút ra. Trò không đòi hỏi vận động nhiều nhưng rèn phản xạ rất tốt, và niềm hồi hộp chờ chữ “ập” khiến trẻ nào cũng mở to mắt. Trẻ làm quản trò sẽ học cách giữ vẻ mặt bình thản để bạn không đoán trước mình nắm lúc nào, một bài học nhỏ về giữ bí mật rất vui.

Chỉ cần 2 người là Kéo cưa lừa xẻ đã chơi được, nên đây là trò duy nhất trong nhóm này mà hai trẻ chơi với nhau, hoặc mẹ và bé chơi cùng ở nhà. Hai người ngồi đối diện, dang chân, nắm chặt tay nhau, vừa hát đồng dao vừa kéo đẩy hai tay như thợ gỗ đang đưa cưa khúc gỗ. Nhịp kéo đẩy khớp với nhịp câu hát, trẻ học được sự ăn ý với bạn cùng chơi: một người kéo thì người kia phải nhả, không ai được cứng người một mình. Trò này hợp cho những góc lớp nhỏ, hai trẻ tự chơi với nhau trong giờ hoạt động tự do, cô không cần điều khiển gì cả.

Gần giống Nu na nu nống nên hợp với các bé nhỏ nhất là Lộn cầu vồng. Trẻ ngồi sát nhau theo hàng ngang, chân duỗi thẳng, một em lấy tay đập nhẹ vào chân từng người, mỗi từ đồng dao đập vào một chân. Từ cuối cùng rơi vào chân của ai thì người đó co chân lại, đọc đi đọc lại cho đến khi tất cả các chân đều co hết thì hết một ván. Bốn trò đồng dao trên có thể chơi xen kẽ trong cùng một buổi, lớp học nhỏ thì chia nhóm, lớp đông thì chia hàng, không chỗ nào cho trẻ phải ngồi chờ lâu. Nghe đi nghe lại mấy câu quen thuộc, nhiều trẻ về nhà đọc cho ông bà nghe và được nghe lại chuyện ông bà từng chơi ngày xưa, đó là phần thưởng ngoài ý muốn của trò đồng dao.

Tập tầm vông, Ô ăn quan, Oẳn tù tì - trò tĩnh rèn quan sát và tính nhẩm

Không phải trò chơi nào cũng cần chạy nhảy. Ba trò tĩnh dưới đây để trẻ ngồi yên mà não vẫn làm việc: đoán, đếm và phán đoán. Chúng hợp nhất vào cuối buổi chơi, khi trẻ đã vận động nhiều và cần ngồi lại bình tĩnh trước giờ về.

Đoán xem đồ vật nằm trong tay nào là cả nhiệm vụ của người chơi trong Tập tầm vông, một trò chơi dân gian cho trẻ mầm non rèn khả năng quan sát và phán đoán. Một bạn giấu một đồ vật nhỏ vào một trong hai tay, nắm hai tay đưa ra trước mặt mọi người, vừa xoay tay theo nhịp bài hát vừa hát. Tay xoay liên tục, mặt quản trò cố giữ vẻ bình thản, trẻ phải nhìn thật kỹ mới bắt được dấu hiệu nhỏ nhất. Đứa nhìn thấy ngón tay hơi khép lại, đứa để ý tay nào xoay chậm hơn, mỗi trẻ có một cách đoán riêng và đó chính là lúc khả năng quan sát được luyện tập.

Bàn cờ của Ô ăn quan gồm 10 ô dân và 2 ô quan, mỗi ô dân có 5 viên đá, ô quan có 1 viên đá to; trò chơi dân gian này giúp trẻ học đếm, tính nhẩm, cộng trừ mà không cần dạy chữ. Người thắng oẳn tù tì được đi trước, chọn một ô dân rải đá lần lượt theo luật, rải đến ô trống thì được ăn tất cả đá ở ô bên cạnh. Trẻ chơi ô ăn quan phải đếm đá liên tục, tính xem rải thế nào để ăn được nhiều nhất, nên nhiều cô giáo dùng nó như một tiết học toán biến hình. Bàn cờ vẽ bằng phấn trên nền nhà, đá lấy từ sân, mọi thứ đều có sẵn. Một ván kéo dài hơn các trò khác, nên hợp cho giờ hoạt động chiều, vài trẻ chơi còn cả nhóm ngồi xem và cổ vũ.

Đơn giản nhất nhóm này là Oẳn tù tì, cần 2 người trở lên: cả hai cùng đưa tay ra với hình búa, kéo hoặc bao, theo quy luật búa ăn kéo, kéo ăn bao, bao ăn búa. Trẻ thường dùng oẳn tù tì để chọn người đi trước hay chia đội trong các trò khác, nhưng riêng nó cũng đã là một bài học: nhìn nhanh, quyết nhanh và chấp nhận kết quả của mình. Trẻ nhỏ ban đầu hay đưa tay chậm hơn bạn một nhịp để nhìn rồi mới đổi, chơi lâu mới hiểu rằng hai bên ra tay cùng lúc, đổi sau không được. Quy tắc nhỏ ấy dạy trẻ chơi công bằng mà không cần ai nhắc.

Dung dăng dung dẻ - bài thể dục nhẹ nhàng theo lời ca

Tương tự một bài thể dục nhẹ nhàng cho trẻ, Dung dăng dung dẻ có thể tổ chức ngay tại lớp học mà không cần không gian lớn. Cả trò chỉ cần lời ca và tay chân của trẻ, nên ngày mưa hay giờ chuyển tiếp đều dùng được.

Cách chơi cho các bé 3-4 tuổi: 5-7 trẻ cầm tay nhau theo hàng ngang, một trẻ cao hơn đứng ở giữa hoặc đầu hàng, các trẻ khác đứng hai bên nắm tay, vừa đi vừa đọc lời ca, chân bước tay vung nhịp nhàng, cả hàng đung đưa theo nhịp đồng dao. Đọc đến câu “Ngồi xập xuống đây” thì tất cả cùng ngồi xổm xuống một lát rồi đứng dậy đi tiếp, và đến từ cuối cùng thì cả hàng ngồi xuống. Trẻ nào chậm chân hơn bạn một nhịp sẽ bị cả hàng nhắc, và đó cũng là cách trẻ học giữ nhịp chung. Bước chân, vung tay và lời ca khớp với nhau, trẻ vận động toàn thân mà không hề thấy mình đang tập thể dục.

Trò dành cho mọi lứa tuổi, chủ yếu là trẻ em, không phân biệt nam nữ, nên trong lớp cô có thể cho cả nhóm chơi cùng nhau mà không cần chia nhóm riêng. Với số người đông hơn, có thể chơi theo kiểu vòng tròn. 5-10 người cầm tay nhau thành vòng, số vòng tròn ít hơn số người chơi. Trẻ vừa đi vừa hát, đến lúc dừng thì ai không kịp ngồi vào một chỗ trong vòng sẽ bị loại. Hai cách chơi cùng một lời ca, cô chọn cách nào tùy diện tích lớp và số trẻ. Lớp chật thì chơi theo hàng ngang, lớp rộng rãi hơn thì chơi theo vòng tròn, và trẻ thường thấy cách chơi mới lạ hơn cách cũ nên hai kiểu này có thể thay nhau dùng.

Trò chơi tư duy vui: Bữa tối của Sói, Hái táo, Người đẹp ngủ trong rừng, Sponge pass

Vài trò ít phổ biến hơn nhưng đáng để cô giáo đưa vào kho của lớp, mỗi trò rèn một kỹ năng khác hẳn các trò trên. Chúng cũng là những trò trẻ hay đòi chơi lại, vì mỗi lần chơi câu chuyện lại khác đi một chút.

Vòng tròn là đội hình của Bữa tối của Sói. Một trẻ đóng vai sói đứng giữa vòng, các bạn còn lại hỏi “Sói muốn mấy giờ”. Sói trả lời một giờ, ví dụ ba giờ, thì cả ba trẻ đứng đầu hàng được bước lên ba bước. Trò này buộc trẻ đếm đúng số bước theo giờ mà sói vừa trả lời. Hồi hộp nhất là lúc sói hô “nửa đêm”: sói đuổi, cả vòng chạy về chỗ. Trẻ vừa đếm vừa nghe, vừa chạy vừa cười, một trò mà toán và vận động dính chặt vào nhau. Trẻ đóng vai sói cũng có phần việc của mình: trả lời giờ sao cho bạn bước lên gần mà không quá gần, một bài tính toán ngầm không kém phần thú vị.

Không cần dụng cụ nào, Hái táo chỉ cần cô và trẻ vừa nói vừa làm động tác theo lời cô bắt nhịp: giơ tay hái táo, nhặt táo, ăn táo, mỗi động tác gắn với một câu nói. Mỗi lần chơi 2-3 lần liên tiếp, cô đổi nhịp hay đổi loại quả để trẻ phải lắng nghe lời nói thay vì làm theo trí nhớ. Trò hợp làm khâu khởi động buổi sáng hoặc chuyển tiếp giữa hai hoạt động. Trẻ tưởng tượng mình đứng dưới cây, với tay lên cao hái quả, rồi ngồi xuống nhặt quả rơi, cả lớp cùng làm một động tác trong im lặng chờ lệnh tiếp theo, khung cảnh ấy tự nó đã giữ trật tự cho lớp.

Trí tưởng tượng được thử tài trong Người đẹp ngủ trong rừng: một bé gái giả vờ nằm ngủ, những người khác cố làm cho cô bé bật cười và mở mắt mà không được chạm vào người. Trẻ phải nghĩ ra chuyện kể, điệu bộ, câu nói hài hước của riêng mình, và trò chơi vì thế giúp trẻ phát triển khả năng tưởng tượng cùng kỹ năng kể chuyện. Cô nên nhắc trước luật không chạm để trò luôn giữ được vui vẻ, an toàn cho cả hai phía. Trẻ nào kể được chuyện khiến cả nhóm cười mà người ngủ vẫn nhắm mắt thì cả lớp vỗ tay, và lần sau đến lượt trẻ khác nằm ngủ để thử tài của bạn mình.

Cần chuẩn bị một chút nước nhưng trò Chuyền bọt biển (Sponge pass) rất hợp ngày nắng. Chia trẻ thành 2 đội xếp hàng dọc song song, mỗi người cách nhau 1m, đầu hàng có xô nước và bọt biển, cuối hàng có xô rỗng. Người đứng đầu nhúng bọt biển vào xô nước, chuyền nó qua hai chân cho người sau. Lần lượt như vậy đến người cuối vắt nước vào xô rỗng. Đội nào đầy xô trước là thắng. Trẻ học cách chuyền đúng nhịp, không tranh nhau. Cả đội cùng chịu trách nhiệm với kết quả chung: một người làm rơi bọt biển thì cả đội chậm lại, nên trẻ tự nhắc nhau cẩn thận thay vì cô phải nhắc. Trò này chơi được ở hành lang có mái che, ngày mưa nhỏ vẫn tổ chức được nếu nền khô. Trước khi chơi, cô nên dặn trẻ đứng cách nhau đều và đi chân trần hoặc mang dép bám tốt để không trượt ngã trên nền ướt.

Biến giờ tiếng Anh thành giờ chơi cả lớp

Trên lớp cũng có những giờ không cần ra sân mà vẫn chơi được, giờ tiếng Anh chẳng hạn. Một lớp mầm non ngồi thành hai hàng, cô ghé sát tai đứa bé đầu tiên nói thầm một từ, cả dây chuyền rướn tai truyền tiếp cho đến người cuối cùng. Từ đó đi qua bao nhiêu cái tai, ra đến đích còn đúng phát âm hay không, cả lớp nín thở chờ nghe kết quả. Chỉ cần một hoạt động như vậy, những từ vựng khô khan bỗng trở thành điều các con muốn nghe, muốn nói và muốn thắng.

Điểm chung của các trò dưới đây là dùng thẻ từ vựng, hiệu lệnh và hành động thay cho bảng ghi bài. Trẻ luyện nghe, phát âm, nhớ từ mà không phải ngồi yên một chỗ, cô giáo cũng dễ thấy ngay con nào đã nắm từ nào, con nào còn lúng túng.

Truyền tin, Secret Words, Ghế nóng - luyện nghe nói và từ vựng

Truyền tin (Secret Words) là trò chơi truyền tin bằng tiếng Anh. Cô chia lớp thành hai đội xếp hàng dọc, ghé tai nói thầm một từ vựng cho học sinh đầu hàng của mỗi đội nghe. Đứa này truyền tiếp cho người đứng sau, lần lượt đến cuối hàng. Đội nào người cuối hàng phát âm lại đúng từ ban đầu được một điểm. Vì cả hai đội cùng truyền cùng lúc, tiếng ồn sẽ che phần nào lời nói, nên cô cần chọn từ dễ nghe và nói đủ to ở đầu dây.

Nghe là kỹ năng được rèn nhiều nhất ở trò này, nhưng cũng có một điểm cần để ý: trẻ nhỏ thường truyền nhanh mà bỏ quên phát âm. Cô nên nhắc trước rằng nói chậm và rõ mới thắng, chứ hét to không có điểm.

Đoán từ bí mật chơi theo kiểu hỏi đáp đúng sai. Cô chuẩn bị sẵn các thẻ từ vựng, giấu một thẻ, rồi cho hai đội lần lượt đặt câu hỏi để đoán xem đó là từ gì, ví dụ hỏi xem từ đó chỉ con vật hay chỉ đồ ăn. Đội nào đoán đúng được một điểm, nhóm tìm ra từ trước cũng nhận một điểm như vậy. Theo cách tổ chức này, đội có nhiều điểm nhất khi hết giờ là đội thắng. Trẻ được luyện đặt câu, luyện nghe gợi ý của bạn, và học cách suy luận từ manh mối thay vì đoán mò.

Ghế nóng thì không cho phép nói. Một vài thành viên ngồi lên ghế nóng, nhận một từ vựng và phải diễn tả từ đó bằng hành động, mặt mũi, cử chỉ. Không được phát âm, không được đánh vần, càng không được viết ra. Cả lớp nhìn và đoán từ. Nhờ phải diễn tả bằng toàn thân, trẻ nhớ từ sâu hơn là chỉ nghe qua tai. Những đứa vốn rụt rè nói tiếng Anh cũng nhập cuộc thoải mái vì không cần mở lời. Cô nên chọn các từ chỉ hành động hoặc con vật để trẻ diễn được, tránh từ trừu tượng khiến người ngồi ghế nóng lúng túng.

Bingo, Simon says, Jumping Games và các trò ôn tập khác

Bingo là trò ôn từ vựng quen thuộc mà nhiều lớp mầm non đã dùng. Cô phát cho mỗi trẻ một tờ giấy chia ô vuông, trong các ô là từ hoặc tranh theo chủ đề đang học. Quản trò đọc to từng từ, trẻ tìm ô tương ứng trên giấy của mình và đánh dấu. Khi đủ năm ô theo hàng ngang, hàng dọc hoặc đường chéo, hoặc đủ bốn ô ở bốn góc, trẻ hô to Bingo để được tính thắng.

Muốn trò này thêm ý nghĩa, cô có thể cho trẻ chơi theo đội hai người. Mỗi cặp cùng một tờ giấy và phải bàn bạc trước khi đánh dấu, nhờ vậy mà kỹ năng hợp tác cũng được rèn cùng lúc. Sau khi hết lượt chơi, cô cho các cặp dùng những từ vừa tìm được để đặt câu hoặc kể một câu chuyện ngắn. Từ vựng lúc này đã đi vào lời nói của chính trẻ chứ không còn nằm trên giấy.

Luật của trò nhảy đúng sai rất dễ hiểu: trẻ đứng thành hàng ngang, cô đọc từng câu hoặc từng từ, nội dung nghe được là đúng thì cả hàng nhảy lên trước một bước, sai thì nhảy về sau. Ai nhảy ngược hướng hoặc nhảy sai hiệu lệnh thì bị loại khỏi lượt. Vì trò này cần khoảng không gian rộng và thoáng mát, nên hợp với sân trường hơn là trong lớp. Trẻ mầm non nghe hiệu lệnh rồi cả người nhảy phắt lên, cười nghi ngút, mà kỹ năng phân biệt đúng sai vẫn lặng lẽ được luyện mỗi lượt.

Simon says là trò nghe hiệu lệnh kinh điển. Quản trò nói Simon says kèm một hành động, ví dụ bảo chạm vào mũi, và người chơi chỉ được làm theo khi nghe đúng cụm đó, không được bắt chước hành động của quản trò khi câu nói thiếu. Trẻ phải nghe kỹ từng chữ mới không dính bẫy, đây chính là bài luyện nghe tập trung ẩn sau tiếng cười. Với lứa mầm non, cô nên nói chậm và làm mẫu một lượt trước khi chơi thật, rồi tăng tốc dần để trò thêm kịch tính.

Ngoài ra còn nhiều trò nhẹ nhàng khác có thể xen vào giờ ôn tập. Trò Nhớ tranh cho trẻ xem mỗi bức tranh khoảng bốn đến năm giây, sau đó viết lại hoặc gọi tên các tranh vừa thấy, ai nhớ nhiều hơn thì thắng. Word Jumble Race cắt một câu thành những mẩu giấy rời, các đội thi sắp xếp lại đúng thứ tự thành câu hoàn chỉnh. Face Game cho trẻ đối mặt hoặc xếp vòng tròn, lần lượt nói một từ thuộc chủ đề chung, ai trùng với người trước hoặc bí không đáp án thì bị loại. Trò này buộc trẻ phải vừa nghe vừa nhớ để không lặp lại từ của bạn.

Nếu lớp có bộ chữ cái và xúc xắc, hai trò chơi di chuyển trên bàn sẽ khiến trẻ hào hứng hơn hẳn. Trò thứ nhất: sắp xếp các chữ cái thành một con đường dẫn tới vạch đích. Trẻ tung xúc xắc để di chuyển, đọc sai chữ cái phải lùi lại một bước. Trò thứ hai cũng chơi theo kiểu tương tự. Mỗi lần đi qua một ô, trẻ phải đọc to chữ cái trên ô đó, đọc sai thì dừng lại ngay tại chỗ. Nhờ vậy mà việc nhận mặt chữ cái, vốn khô khan với trẻ ba bốn tuổi, trở thành mục tiêu mà cả lớp cùng cố gắng.

Giải ô chữ phù hợp cho cuối giờ ôn tập. Cô treo một bảng ô chữ theo chủ đề, trẻ tìm càng nhiều từ vựng càng tốt, điều kiện là mỗi từ phải đọc to và rõ ràng mới được tính. Trẻ nhỏ thường thi đua gọi tên tranh, cô có thể ghép tranh với chữ để các con chưa biết đọc vẫn chơi được. Những trò này đều ngắn, luật đơn giản, chỉ cần thẻ từ, tranh hoặc bảng chữ là tổ chức được ngay, và mỗi lần chơi lại chỉ cần thay bộ từ vựng theo chủ đề mới.

Lồng trò chơi vào chủ đề và tiết học ở trường mầm non

Biết nhiều trò mới chỉ là một nửa công việc, mở trò đúng lúc mới là nửa còn lại. Một trò hay nhưng chọn sai thời điểm, trẻ chơi kiểu đối phó rồi chán. Ngược lại, cùng trò đó mà cô mở đầu bằng một câu chuyện hợp chủ đề, cả lớp nhập cuộc ngay không cần mời. Công việc của giáo viên mầm non vì thế là sắp xếp trò nào vào chủ đề nào, giờ nào, với yêu cầu thế nào cho vừa sức.

Hứng thú của trẻ trong giờ chơi phụ thuộc ba việc: chọn trò theo chủ đề đang học, biến tấu trò cũ cho đỡ nhàm, và dẫn tiết vận động đúng trình tự. Mỗi việc đều có cách làm cụ thể, không cần đồ đạc phức tạp.

Gắn trò chơi với chủ đề để trẻ nhập cuộc ngay

Trẻ mẫu giáo dễ bị lôi cuốn bởi vận động gắn với hình ảnh sinh động hoặc theo một chủ đề đang học. Khi sân chơi mang tên một câu chuyện, trẻ không thấy mình đang tập mà đang nhập vai. Sắp xếp trò vận động phù hợp theo từng chủ đề cũng giúp trẻ hứng thú, tích cực và vận động thoải mái, không gò bó. Cách này chẳng tốn thêm đồ dùng, chỉ tốn một chút chuẩn bị lời dẫn của cô.

Chẳng hạn, trong chủ đề Nghề nghiệp, cô có thể cho trẻ thi dọn kho hàng trong hai phút: chia nhóm, phát rổ và các vật nhẹ, xem nhóm nào xếp gọn nhanh hơn. Trẻ vừa chạy vừa nhặt vừa phân công nhau, tự nhiên hiểu được phần nào công việc của người nhân viên kho mà không cần ai giảng. Đổi lại, chủ đề Thế giới động vật lại hợp với trò bắt chước dáng đi các con vật: trẻ đi như cò, nhảy như ếch, bò như hổ, rồi từ đó cô dẫn vào phần trọng tâm của tiết học.

Lễ hội cũng là chủ đề dễ khai thác. Khởi động cho ngày hội mùa xuân, cô cùng trẻ lên chuyến tàu: cả lớp xếp hàng, luyện các kiểu đi thường, đi nhanh, đi chậm, kiễng gót chân, đi bằng mũi chân, vừa đi vừa nghe cô kể tàu sắp tới ga. Một vòng sân như vậy đã đủ khởi động chân tay, mà trẻ cứ ngỡ mình đang đi chơi thật.

Chủ đề làm quen chữ cái cũng có trò riêng. Với trẻ mẫu giáo lớn đang làm quen chữ E, Ê, cô vẽ các ô lên sân, trong mỗi ô ghi một chữ: trẻ nhảy tới ô nào phải đọc đúng chữ đó mới được nhảy tiếp. Vừa bật vừa đọc, trẻ ôn luyện mà không phải ngồi một chỗ, chữ cái theo đó vào đầu tự nhiên hơn nhiều so với thẻ chữ trên bảng.

Nâng dần độ khó và tránh lặp lại một trò quá nhiều

Có điều, một trò hay đến đâu cũng hết hấp dẫn nếu chơi đi chơi lại y nguyên. Quan sát ở nhiều lớp cho thấy trẻ mẫu giáo mỗi tháng chỉ được chơi đi chơi lại một số trò quen, ít biến đổi. Trẻ vẫn ra sân đều đặn, nhưng chân chạy thì chạy, lòng thì đã chán. Cách dùng trò cũ mới là điều đáng bàn.

Không bổ sung trò mới hay phức tạp hóa trò quen thuộc sẽ hạn chế hứng thú vận động, cản trở việc hình thành kỹ năng vận động của trẻ. Trẻ chơi lần thứ ba vẫn vui, nhưng tới lần thứ mười với đúng luật cũ, chân trẻ vẫn chạy mà mắt đã buồn. Nhiều cô lo thêm trò mới thì mất công chuẩn bị, nên cứ chọn trò an toàn quen thuộc, rồi tự hỏi vì sao lớp dần lì lợm khi nghe hiệu lệnh.

Giải pháp không nhất thiết là trò mới. Với trò chơi trẻ đã biết, cần nâng yêu cầu và quy định cao hơn để trẻ nỗ lực và phát huy sáng tạo. Chẳng hạn trò chuyền bóng quen tay có thể đổi thành chuyền bằng một tay, chuyền qua đầu, chuyền theo nhịp nhạc nhanh dần; trò chạy tiếp sức thêm chướng ngại thấp hoặc đổi cách di chuyển. Cùng một khung trò, mỗi tuần một biến thể nhỏ, trẻ vẫn nhận ra trò cũ mà vẫn có điều mới để chờ đợi.

Chỉ cần cô để ý xem nhóm nào đã làm chủ luật, đó là lúc thay yêu cầu. Trẻ được thử sức ở mức cao hơn thường tự hào, và chính cảm giác vượt qua thử thách giữ chân trẻ lâu hơn bất kỳ phần thưởng nào.

Cách dẫn một tiết vận động: làm mẫu, sửa sai, hồi tĩnh

Một tiết vận động tốt có trình tự riêng, không phải cứ cho trẻ ra sân chạy là xong. Phần vận động cơ bản chiếm thời gian dài nhất, nên cô chọn trò như Thi tài bật chuẩn để trẻ không chán. Lấy tiết dạy động tác bật làm ví dụ: trước khi trẻ thực hiện, cô gọi một hoặc hai trẻ lên bật thử để nắm bắt kỹ năng của lớp, sau đó cô mới làm mẫu. Làm mẫu xong mới đến lượt cả lớp, thứ tự này giúp cô biết lớp đang ở đâu để chỉnh cho đúng.

Khi làm mẫu, giọng cô phải to rõ, phân tích chậm từng động tác; lần hai khơi gợi trẻ nhắc lại cách thực hiện bằng lời. Trẻ nói được nghĩa là trẻ hiểu, và lớp nghe bạn mình nói thường chú ý hơn nghe cô nói. Đến lúc trẻ thực hiện, cô quan tâm riêng trẻ nhút nhát, trẻ bật chưa tốt, sửa sai kịp thời ngay tại chỗ thay vì chờ đến cuối giờ mới góp ý.

Mọi tiết học thể dục ở lứa tuổi này cần có âm nhạc phụ họa để gây hứng thú, giúp trẻ vận động sáng tạo tự nhiên hơn. Nhạc nhanh cho phần chạy nhảy, nhạc chậm dần khi kết thúc, trẻ nghe nhịp mà tự điều chỉnh tay chân. Sau bài tập vận động, cô tổ chức một trò chơi phù hợp rồi hồi tĩnh nhẹ nhàng để kết thúc tiết học: đứng thẳng, hít thở sâu vài hơi, vỗ nhẹ tay chân, cho nhịp tim về đều trước khi vào lớp.

Chuyện lớp ồn ào khi trẻ vận động là chuyện bình thường, cô đừng vì thế mà giật mình gọi trật tự liên tục. Quan trọng là cô bao quát được cả lớp, động viên kịp thời và xử lý linh hoạt từng tình huống: trẻ ngã thì dỗ nhanh rồi cho tiếp, hai trẻ giành nhau chỗ thì đổi vị trí. Lớp náo nhiệt mà vẫn trong tầm tay của cô, đó là tiết vận động thành công.

Lỗi hay gặp và những lưu ý an toàn khi cho trẻ chơi tập thể

Buổi chơi vui chưa chắc là buổi chơi an toàn.^{11 Nhận biết đồ chơi an toàn để bảo vệ trẻ em trước nguy cơ tiềm ẩn (mst.gov.vn)} Chỉ một sai nhỏ, từ động tác quá sức cho tới món đồ kém chất lượng lọt qua tay, buổi vui có thể biến thành cảnh lo lắng. Phần lớn rắc rối đều phòng được nếu người lớn biết mình hay mắc lỗi gì.

Kinh nghiệm của nhiều cô giáo và phụ huynh cho thấy bốn điểm cần soi lại trước mỗi lần cho trẻ chơi: sức của trẻ, cách xử lý khi thua, chất lượng đồ dùng và thái độ với những bé rụt rè. Mỗi điểm đều có cách làm cụ thể, không khó.

Không ép trẻ quá sức, theo dõi dấu hiệu mệt mỏi

Trước hết là chuyện sức của trẻ. Mỗi độ tuổi có bài tập phù hợp riêng, không ép trẻ làm động tác quá sức. Trẻ ba tuổi và trẻ năm tuổi khác nhau cả về chân tay lẫn sức bền, một trò chạy liên tục mà bé lớn chơi thoải mái thì bé nhỏ có thể kiệt sức chỉ sau vài lượt. Bởi vậy việc chọn trò phải tính theo lứa tuổi, không tính theo mong muốn của người lớn.

Thời gian cũng cần chia nhỏ thành nhiều buổi ngắn trong ngày để trẻ không mệt mỏi. Một buổi vận động ngoài trời kéo chừng mười lăm đến hai mươi phút rồi cho trẻ nghỉ, uống nước, hợp lý hơn nhiều so với bắt trẻ chơi cả giờ không ngơi tay ngơi chân. Sân trường hay phòng đa năng đều chia được thành trạm nhỏ, trẻ luân phiên qua từng trạm thì chân tay được nghỉ mà hứng thú không giảm.

Khi mới bắt đầu một trò mới, nên cho trẻ làm quen với động tác nhẹ nhàng trước rồi tăng dần cường độ theo thời gian. Chẳng hạn chơi chạy tiếp sức, những lượt đầu để trẻ chạy chậm, quen đường chạy và cách chuyền tay, những lượt sau mới cho chạy hết sức. Cách này vừa tránh đau nhức, vừa giúp trẻ nắm chắc luật trước khi vào cuộc đua thật.

Trong lúc chơi, cô và phụ huynh cần quan sát từng bé, để ý xem bé nào mệt, bé nào chơi chưa đúng. Trẻ mầm non thường chơi hăng đến quên mệt, có bé vừa ngã vừa cười rồi tiếp tục chạy, đến tối mới khóc vì sưng chân. Nếu trẻ có dấu hiệu mệt mỏi, đau nhức bất thường thì cho nghỉ ngơi ngay và đưa đi khám khi tình trạng không giảm. Nôn mửa, mặt tái, than đau ở chỗ nào đó liên tục là những tín hiệu không nên chờ đợi.

Trẻ có sức khỏe yếu hoặc mới ốm dậy thì nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa và giáo viên thể dục trước khi tập, để biết trò nào nên chơi và trò nào nên ngồi ngoài cổ vũ. Ngồi ngoài làm cổ động viên cũng là một vai trong trò chơi, trẻ vẫn thấy mình thuộc về nhóm.

Hình phạt trong trò chơi phải nhẹ nhàng và an toàn

Nhiều trò chơi có luật thắng thua, và người thua thường phải nhận một phần thưởng mang tên hình phạt. Với trẻ em, hình phạt nên nhẹ nhàng, khuyến khích sự sáng tạo; tránh trêu trọc và những cách phạt gây nguy hiểm, đồng thời bảo đảm an toàn, phù hợp sức khỏe thể trạng người chơi.

Hình phạt vui không cần cầu kỳ. Trẻ hát một câu đồng dao, nhảy theo nhạc ba nhịp, kể tên một con vật, hoặc làm mặt ngộ nghĩnh cho cả nhóm cười là đủ. Phạt kiểu này, kẻ thua vẫn được một khoảnh khắc thể hiện mình, nên trẻ không xấu hổ, lần sau còn hăng hái chơi tiếp.

Ngược lại, những hình phạt bắt trẻ đứng một chân lâu, xoay người nhiều vòng cho chóng mặt, hay cho cả nhóm trêu chọc kẻ thua bằng cách gọi tên hô to đều nên bỏ. Trẻ nhỏ dễ mất thăng bằng, dễ tổn thương lòng tự trọng, và một lần bị cả lớp cười có thể khiến bé lánh khỏi trò chơi cả tuần sau.

Quản trò cũng nên nói rõ hình phạt trước khi chơi để trẻ không bất ngờ, và giữ nguyên tắc: phạt vào hành động vui, không phạt vào người. Trẻ mầm non phân biệt được điều đó rất nhanh, và chính sự công bằng ấy dạy trẻ cách thua đẹp.

Chọn đồ chơi đạt chuẩn an toàn, phù hợp lứa tuổi

Đồ chơi cho trẻ tiềm ẩn nguy cơ hóc nghẹn, chấn thương, cháy hoặc tiếp xúc hóa chất không an toàn.^{11 Nhận biết đồ chơi an toàn để bảo vệ trẻ em trước nguy cơ tiềm ẩn (mst.gov.vn)} Nguy cơ dễ thấy nhất ở trẻ nhỏ là các bộ phận tách rời được và bị đưa vào miệng; cạnh sắc, đầu nhọn hoặc kết cấu không phù hợp cũng có thể gây thương tích trong lúc chơi. Quả bóng rỉ khí với mảnh nhựa lởm chởm ở chỗ bơm, viên xúc xắc gỗ mẻ cạnh, đều là những thứ tưởng vô hại mà lại nằm ngay tầm tay trẻ.

Món đồ nào đưa cho trẻ cũng phải đạt tiêu chuẩn an toàn đồ chơi trẻ em theo quy định hiện hành, bao gồm cả nguy cơ cơ lý, tính cháy lẫn giới hạn các chất độc hại trong vật liệu làm ra nó. Sản phẩm hợp chuẩn cần có ghi chú phù hợp trên bao bì, và người mua có quyền yêu cầu xem thông tin đó.

Từ ngày 1/7/2026, nhóm hàng này được xếp vào diện rủi ro cao theo Thông tư 36/2026/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ, nghĩa là mặt hàng đồ chơi sẽ được quản lý chặt hơn trên thị trường.^{11 Nhận biết đồ chơi an toàn để bảo vệ trẻ em trước nguy cơ tiềm ẩn (mst.gov.vn)} Tuy nhiên, việc kiểm tra cuối cùng vẫn nằm ở tay người mua.

Khi chọn mua, phụ huynh nên soi kỹ bốn thứ: độ tuổi sử dụng ghi trên hộp, nguồn gốc sản phẩm, thông tin cảnh báo và hướng dẫn. Đồ chơi hợp với trẻ lớn chưa chắc hợp với trẻ dưới 36 tháng tuổi.^{11 Nhận biết đồ chơi an toàn để bảo vệ trẻ em trước nguy cơ tiềm ẩn (mst.gov.vn)} Một viên bi hay miếng ghép nhỏ mà bé ba tuổi vẫn hay bỏ vào miệng là mối nguy hóc nghẹn thực sự, dù trên hộp ghi dành cho trẻ lớn hơn. Trước mỗi buổi chơi nhóm, cô nên lướt mắt qua một vòng: thứ gì nứt, rời mảnh, mòn dây thì cất đi, không vì tiếc mà để trẻ dùng tiếp.

Động viên trẻ nhút nhát, không bao bọc quá mức

Trẻ phát triển không đồng đều, một số tiếp thu nhanh, một số chậm và nhút nhát hơn. Trong lớp, chuyện này rất thường gặp: cả nhóm đã nắm tay thành hàng rồng rắn, còn một bé đứng bám sát cửa, mắt nhìn nhưng chân không dám bước vào.

Trò chơi nào có đông trẻ tham gia thì giáo viên nên cho cả lớp cùng chơi; bé nào còn rụt rè thì cô cần động viên, khuyến khích để bé tham gia. Cách động viên hiệu quả thường là giao bé một vai nhẹ: giữ cờ, đếm điểm, làm trọng tài nhỏ, rồi từ từ kéo vào vòng chơi khi bé thấy vui. Bé ngồi ngoài quan sát cũng đang học luật, và nhiều trẻ chỉ cần xem một hai lượt là tự đứng dậy xin vào.

Ở nhà, câu chuyện lại đi theo chiều ngược. Nhiều phụ huynh nhầm lẫn giữa tự tin và bao bọc, che chắn con quá kỹ gây trở ngại phát triển tính tự tin. Mẹ chạy vào cầm tay con mỗi lần trẻ leo bậc thang, bố thay con trả lời khi cô hỏi, những việc làm yêu thương ấy vô tình lấy đi chỗ cho trẻ tự thử. Trẻ cần được vấp, tự đứng dậy và tự nói lời xin vào nhóm, dưới sự canh chừng của người lớn chứ không phải thay mặt người lớn.

So sánh trẻ này với trẻ khác cũng nên tránh. Câu “con xem bạn kia chạy nhanh thế” nghe như động viên nhưng khiến trẻ nhút nhát càng thu mình. Nói cụ thể điều bé làm được hôm nay, dù chỉ nhỏ như “hôm nay con dám đứng vào hàng”, có giá trị hơn nhiều so với việc đem bé ra so với cả nhóm.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.