Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 75 ngày (mở trong thẻ mới)

Ẩm thực

Tác dụng của gạo lứt nằm ở lớp cám giữ 65% dưỡng chất

Lớp cám và phôi chỉ chiếm 10% khối lượng hạt thóc nhưng chứa tới 65% các chất có giá trị dinh dưỡng nhất, và đúng phần ấy bị xay bỏ khi làm ra gạo trắng. Tác dụng của gạo lứt nằm gần trọn trong lớp cám ấy.

11 phút đọc

Trong Bảng thành phần thực phẩm Việt Nam, gạo lứt sống đứng đầu 32 thực phẩm nhóm ngũ cốc về hàm lượng chất xơ, đồng thời dẫn đầu bảng về niacin và selen. Tác dụng của gạo lứt phần lớn bắt nguồn từ lớp cám và phôi ấy, đúng phần bị xay bỏ khi người ta làm ra hạt gạo trắng.

Bốn câu hỏi người mới tìm hiểu hay hỏi là gạo lứt là gì, ăn gạo lứt có tác dụng gì, gạo lứt có mấy loại và một bát cơm gạo lứt bao nhiêu calo. Phần cuối bài dành cho người định ăn hằng ngày và cách ngâm nấu cho hạt mềm, trong Chuyên mục Ẩm thực.

Gạo lứt là gì

Gạo lứt là hạt gạo chỉ xay bỏ vỏ trấu, còn nguyên lớp cám và phôi, nên còn gọi là gạo rằn, gạo lật; phương ngữ Nam Bộ viết là gạo lức.4 Hạt gạo trắng quen thuộc đã qua thêm công đoạn xát, lớp cám và mầm bị loại đi, chỉ còn lại phần nội nhũ.

Phần bị loại ấy nhỏ nhưng không tầm thường. Cám và phôi chiếm khoảng 10% khối lượng hạt thóc mà chứa tới 65% các chất có giá trị dinh dưỡng nhất.4 Sau khi xay giã, hạt gạo trắng chỉ còn 77% vitamin B3, 80% vitamin B1, 90% vitamin B6, một nửa lượng mangan và gần như không còn chất xơ.4

Nội nhũ chiếm khoảng 70% trọng lượng hạt lúa và phần lớn là tinh bột. Hai loại gạo vì thế không khác nhau ở chỗ một bên ít năng lượng hơn hẳn, mà khác nhau ở nhóm dưỡng chất đi kèm với lượng tinh bột ấy. Nghề xay xát càng kỹ thì hạt gạo càng trắng và càng mất dưỡng chất.

Cây lúa châu Á bắt nguồn từ loài lúa hoang Oryza rufipogon, được thuần hóa cách đây khoảng 8.200–13.500 năm. Giữ nguyên cám là cách ăn cũ, có trước khi con người xát gạo trắng.

Trong chế độ thực dưỡng, gạo lứt là thực phẩm chính, thường ăn cùng muối mè.5 Cách ăn này có điểm cần cân nhắc về đạm và chất béo, sẽ nói ở phần dưới.

Tác dụng của gạo lứt

Người ta hay hỏi gạo lứt có tác dụng gì; phần lớn câu trả lời nằm ở nhóm chất xơ, magie và các hợp chất chống oxy hóa. Với tim mạch, chất xơ trong gạo lứt giúp giảm nguy cơ tắc nghẽn động mạch, và dầu cám gạo góp phần làm giảm cholesterol.2 Hợp chất lignans trong gạo lứt giúp giảm cholesterol, hạ huyết áp và giảm xơ cứng động mạch, còn chất xơ kéo cholesterol xấu LDL xuống.

Với đường huyết, cơ thể phải phá lớp cám mới tới được tinh bột bên trong, nên đường vào máu chậm hơn. Tổng lượng đường giải phóng từ gạo lứt thấp hơn gạo trắng khoảng 23,7%, theo một nghiên cứu trên tạp chí Quốc tế về Khoa học Thực phẩm và Dinh dưỡng.2 Người tiểu đường tuýp 2 ăn gạo lứt giảm đáng kể lượng đường trong máu sau bữa ăn và huyết sắc tố A1c; món này còn giảm insulin và ghrelin, hormone gây đói. Một nghiên cứu khác ghi nhận người ăn nửa chén gạo lứt mỗi ngày giảm nguy cơ đái tháo đường khoảng 60%.

Với cân nặng, nghiên cứu năm 2019 cho thấy người Nhật ăn gạo lứt suốt 1 năm không tăng cân, trong khi nhóm ăn gạo trắng tăng hơn 6 cân. Thay gạo trắng bằng gạo lứt còn giúp giữ trọng lượng cơ thể cân đối hơn.2 Chất xơ làm chậm tiêu hóa và giữ cảm giác no lâu hơn, nên bữa ăn ít bị kéo dài bằng đồ ăn vặt. Ai đang tính chuyện giảm cân có thể xem thêm Gạo lứt trong bữa ăn của người đang giảm cân.

Với tiêu hóa, chất xơ trong gạo lứt điều chỉnh nhu động ruột, ngăn ngừa và giảm táo bón.

Với xương, magie trong gạo lứt giúp chuyển vitamin D thành dạng hoạt động để hấp thu canxi, tạo xương và ngăn khử khoáng xương; thiếu magie liên quan mật độ xương thấp, viêm khớp và loãng xương. Mangan có vai trò trong phát triển xương, điều chỉnh lượng đường trong máu, hoạt động dây thần kinh và chữa lành vết thương.1

Chống oxy hóa cũng là một điểm mạnh. Selen trong gạo lứt giúp giảm nguy cơ ung thư, bệnh tim và viêm khớp.3 Các hợp chất flavonoid, phenolic bảo vệ tế bào khỏi gốc tự do, làm chậm lão hóa và giảm nguy cơ bệnh mạn tính. Lignans thực vật và phytoestrogen giúp giảm nguy cơ ung thư liên quan nội tiết như ung thư vú, buồng trứng, nội mạc tử cung và tuyến tiền liệt.

Trong các lớp dạy món chay tại HNAEdu, giảng viên Như Vân Chef cũng hướng dẫn cách ăn gạo lứt muối mè. Món này giàu chất chống oxy hóa, chất xơ và phytosterol giúp hạ cholesterol, ngăn bệnh tim mạch, lại được cho là hỗ trợ giảm cân, làm da sáng mịn và mờ nếp nhăn. Tác dụng của gạo lứt hay được nhắc nhất khi nói về thực dưỡng, còn mức độ với mỗi người một khác, nhất là khi ăn ròng một món trong nhiều tháng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Hai chiếc rổ tre đan đặt cạnh nhau trên bàn gỗ, một đựng gạo nâu, một đựng gạo trắng, mỗi rổ có một muỗng gỗ
Hai chiếc rổ tre đan đặt cạnh nhau trên bàn gỗ, một đựng gạo nâu, một đựng gạo trắng, mỗi rổ có một muỗng gỗ, ánh sáng ban ngày từ cửa sổ.

Gạo lứt có mấy loại

Gạo lứt có mấy loại? Theo cách phân loại phổ biến, có gạo lứt tẻ và gạo lứt nếp.2 Gạo lứt tẻ có hạt ngắn và hạt dài, dùng nấu cơm. Gạo lứt nếp dẻo hơn, thường dùng nấu xôi, làm bánh.2 Theo màu sắc thì có gạo lứt trắng, đỏ và đen.2

Màu hạt còn nói lên điều khác. Gạo lứt đen có lượng đường thấp, nhiều chất xơ và hợp chất thực vật, được giới nghiên cứu coi là siêu thực phẩm trong phòng bệnh tim và ung thư.4

Có một chỗ dễ nhầm: gạo lứt đỏ và gạo huyết rồng nhìn gần giống nhau nhưng khác nhau ở tác dụng với đường huyết. Gạo huyết rồng có thể làm tăng chỉ số đường huyết, không phù hợp với người tiểu đường.2 Người mua nên hỏi rõ tên gạo thay vì chỉ nhìn màu hạt.

Gạo lứt nảy mầm là một dạng khác nữa. Gạo lứt đỏ ngâm khoảng 22 giờ ở nhiệt độ phòng sẽ nảy mầm, tiết ra nhiều enzyme và vitamin hơn từ lớp cám, nấu thành cơm mềm và ngọt hơn. Gạo lứt trắng không còn phôi nên không nảy mầm được.4

Đọc thêm: Cách làm sữa gạo lứt tại nhà từ 150 g gạo lứt đen cho gần 2 lít

Gạo lứt và gạo trắng

Đặt hai loại cạnh nhau, khác biệt rõ nhất là khoáng chất và chất xơ. Một lon gạo lứt nấu thành cơm chứa 84 mg magie, gạo trắng chỉ có 19 mg.4 Gạo trắng đã mất hầu hết chất xơ, vitamin và khoáng chất nằm trong lớp cám.4

Về đường huyết, chỉ số đường huyết của gạo lứt khá thấp và gạo lứt được tiêu hóa chậm, nên ít làm lượng đường trong máu thay đổi đột ngột.2 Đây là lý do nhiều người chuyển một phần cơm trắng sang cơm gạo lứt chứ không bỏ cơm hẳn.

Về nấu nướng, hạt gạo lứt cứng hơn vì còn lớp cám, cần nhiều nước và thời gian lâu hơn cơm trắng. Bù lại hạt chín không nở bung, ăn chắc và no lâu. Với người không dung nạp gluten, gạo lứt không chứa gluten nên dùng được.

Cả hai loại đều là gạo, đều chủ yếu tinh bột. Khác biệt nằm ở phần đi kèm: chất xơ, vitamin, khoáng chất và tốc độ tiêu hóa. Nói gạo trắng là thủ phạm gây béo thì không đúng với cách hai loại gạo được so ở đây.

Người phụ nữ quay lưng bên bát cơm, cạnh vật nhỏ úp xuống, chuyện gạo lứt và gạo trắng
Một bữa cơm trong bếp nhà cũng đủ đặt câu hỏi nên chọn hạt nào cho bữa hằng ngày.

Gạo lứt bao nhiêu calo

Gạo lứt bao nhiêu calo phụ thuộc vào việc cân gạo sống hay cân cơm chín. Theo Bảng thành phần thực phẩm Việt Nam (mã 1005), 100 g gạo tẻ chưa xát sống cung cấp 359 kcal, gồm chất đạm 7,5 g, chất béo 2,68 g, bột đường 76,18 g, chất xơ 3,4 g và nước 12,37 g. Các nguồn khác đo 100 g gạo lứt sống trong khoảng 350–370 kcal.

Cơm chín thì khác hẳn vì gạo hút nước và nở ra. 100 g cơm gạo lứt chín chỉ khoảng 110–130 kcal, tùy nấu khô hay mềm và mức nở của từng loại gạo. Một bát cơm 150–200 g rơi vào khoảng 180–250 kcal. Công thức ước nhanh: lấy số gram cơm chín chia cho 100 rồi nhân với 120.

Một chén gạo lứt nấu chín chứa 216 calo, 44 g carbohydrate, 5 g protein, 3,5 g chất xơ, 1,8 g chất béo; riêng mangan đã đáp ứng 88% nhu cầu hằng ngày, selen 27% và magie 21%. Con số này giải thích vì sao ăn một chén đã thấy no, dù năng lượng không cao.

Trong bảng thành phần Việt Nam, gạo lứt sống đứng thứ 1/32 thực phẩm nhóm ngũ cốc về chất xơ, thứ 1/24 về vitamin B3 với 5 mg niacin, thứ 1/13 về selen với 38,8 mcg và thứ 1/12 về vitamin B6 với 0,62 mg. Cùng 100 g gạo sống còn có sắt 2,8 mg, kẽm 1,9 mg, kali 202 mg, magie 52 mg, photpho 246 mg, mangan 1,5 mg, canxi 16 mg, vitamin B1 0,34 mg, vitamin B2 0,07 mg và folate 20 mcg.

Ăn gạo lứt hằng ngày có tốt không

Ăn gạo lứt hằng ngày nhìn chung ổn với người khỏe mạnh, nhưng có vài nhóm cần chỉnh. Có người nhạy cảm với chất xơ, bụng yếu, hay lạnh bụng và dễ tiêu chảy; nhóm này không nên ăn nhiều gạo lứt muối mè. Người đang suy kiệt cũng không nên ăn ròng món này, vì thiếu đạm và chất béo thì càng mất sức.

Với trẻ nhỏ, gạo lứt có vitamin nhóm B cần cho phát triển thể chất và trí não, lại dễ tiêu hóa nên hợp với hệ tiêu hóa còn non. Protein cùng axit amin trong hạt tốt cho cơ, khớp và dây chằng. Mốc để bé làm quen thức ăn rắn vẫn là sau 6 tháng tuổi, và gạo lứt nằm trong nhóm thêm vào sau mốc đó. Gạo lứt có thể chứa asen, nên chọn loại có nguồn gốc rõ ràng thay vì mua trôi nổi.

Khâu bảo quản dễ bị bỏ qua. Lớp cám chủ yếu là lipid nên gạo lứt dễ ẩm mốc; không nên mua nhiều tích trữ. Gạo đã mốc phải bỏ chứ không phải vo sạch là dùng lại được. Gạo chưa nấu để trong hũ kín, nơi mát và tối; ngăn mát giữ được 12–16 tháng, tủ đông 2 năm. Tránh mua gạo đựng sẵn trong thùng to ở cửa hàng tạp hóa vì không rõ đã để bao lâu. Chọn túi nhỏ và xem hạn sử dụng.

Cơm đã nấu để ngoài thì vi khuẩn phát triển nhanh. Cất tủ lạnh tối đa 4 ngày, đông lạnh tối đa 6 tháng.

Khay gỗ đựng lọ gạo nâu cạnh bát cơm trộn mè đen, gợi chuyện gạo lứt có mấy loại
Một bát cơm trộn mè muối nhắc rằng ăn hằng ngày được, nhưng phải tùy bụng từng người.

Nấu gạo lứt mềm, đúng cách

Hạt gạo lứt cứng vì còn lớp cám, nên bước ngâm quyết định độ mềm. Ngâm gạo 15–20 phút trước khi nấu là đủ cho hạt mềm và ngọt hơn.4 Có cách ngâm 30 phút rồi chắt nước, sau đó cho gạo và đậu vào nồi áp suất nấu mềm, thêm chút bơ.

Cơm chín không nở bung như cơm trắng, ăn hơi ráp nhưng có vị ngọt riêng khi đã quen.4 Cách nấu chi tiết để hạt mềm dẻo mà không nhão nằm ở bài Cách nấu gạo lứt mềm dẻo, không bị nhão; ở đây chỉ cần nhớ hai việc: đủ nước và đủ thời gian.

Một chén cơm gạo lứt cho 216 calo và 3,5 g chất xơ. Phần dưỡng chất bị xay bỏ khỏi hạt gạo trắng vẫn nằm nguyên trong bát cơm gạo lứt ấy.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo


Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.

Xem thêm trong mục Ẩm thực

chucmungnammoi.com