Cách nhận biết đồng cổ thật khi mua online: 4 phép thử tại nhà

Một mâm đồng rao bán trên mạng xã hội, ảnh chụp bóng loáng, lời giới thiệu đầy đủ hoa văn cổ, giá chỉ bằng vài phần đồ cùng loại ở cửa hàng. Người mua chuyển cọc, chờ hàng về rồi mới phát hiện lớp men cũ bong ra, bên trong là kim loại sáng lấp lánh. Chuyện ấy không hiếm, vì theo người chơi cổ vật lâu năm, những món đồ rao bán trên mạng hiện nay phần lớn là đồ giả cổ, còn các tài khoản rao bán nhiều khi chỉ là tài khoản ảo lập ra để trục lợi.

Cách nhận biết đồng cổ thật khi mua trực tuyến vì thế không bắt đầu từ lúc nhận hàng, mà bắt đầu từ tấm ảnh đầu tiên người bán đăng. Bài dưới đây đi theo bốn phép thử từ nhẹ đến nặng, kèm những dấu hiệu trên mạng người mới nên đọc kỹ trước khi chuyển tiền.

Chuẩn bị trước khi mua

Người mới sưu tầm thường tưởng chơi đồ đồng chỉ cần mắt đẹp và may mắn, nhưng việc đầu tiên lại rất khô khan: xác định mình muốn mua gì, với số tiền bao nhiêu, và mua ở đâu. Trên các diễn đàn sưu tầm cổ vật trực tuyến, một trang giao lưu có thể có tới hàng trăm ngàn thành viên, bày đủ loại đồ từ gốm, sứ, đồng, gỗ với nhiều niên đại khác nhau. Kênh rộng như vậy vừa là cơ hội, vừa là bãi mìn cho người chưa có kinh nghiệm.

Về ngân sách, mức giá trên thị trường chênh nhau rất lớn tùy loại hiện vật. Bảng giá thu mua đồ đồng thờ cúng tham khảo của một đơn vị mua đồ cổ đưa ra vài mốc: bộ đỉnh đồng Ngũ sự cổ trên 50 năm tuổi khoảng 15-45 triệu đồng, đỉnh đồng Tam khí 25-70 triệu đồng, đỉnh Ngũ sắc 60-150 triệu đồng, tượng đồng cổ 20-100 triệu đồng, còn tranh đồng khảm tam khí 10-35 triệu đồng; giá thực tế còn phụ thuộc độ lành lặn, tên tuổi nghệ nhân đúc và ý nghĩa lịch sử của món đồ. Người mới nên dùng những mốc này để định vị món mình nhắm tới, tránh bị dẫn dắt bởi lời chào giá quá rẻ. Ngoài ra, chỉ chọn những trang bán có chính sách đổi trả rõ ràng nếu sản phẩm lỗi, vì thái độ phản hồi của người bán cũng là một manh mối để đoán hàng thật hay hàng nhái.

Trước khi tính tiền, đáng lẽ phải hiểu vì sao món đồ ấy đáng tiền. Mâm đồng xưa chạm khắc hoa sen, hoa cúc, rồng, phượng thời trước thường chỉ vua chúa hay nhà giàu mới sở hữu, nên mỗi chiếc còn lại đều mang dấu vết của một tầng lớp và một nghi lễ xưa. Mâm đồng cổ làm bằng đồng nguyên chất, bền màu, màu tối đúng nguyên bản, khác hẳn mâm hiện đại pha thêm nguyên liệu để màu trông sáng hơn. Trong gia đình Việt, chiếc mâm ấy từng xuất hiện trên bàn thờ, trong cỗ cưới, ở lễ cúng giỗ, nên mua nó không chỉ là mua một tấm kim loại mà là mua một mẩu nếp sống cũ.

Còn một con số khiến người mới phải tỉnh táo. Theo báo cáo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch được một đơn vị thu mua đồ cổ dẫn lại, hơn 30% sản phẩm đồ cổ trên thị trường là hàng giả, được làm tinh vi tại các xưởng ở Trung Quốc hoặc các làng nghề trong nước. Với tỷ lệ như vậy, việc chuẩn bị kỹ trước khi bấm đặt hàng không phải sự cẩn trọng thừa.

Bước 1: Vết mài lộ chất liệu

Khi hàng về tới tay, phép thử đầu tiên và dễ làm nhất là mài nhẹ bề mặt bằng một vật kim loại cứng như dùi sắt hay tua vít. Người bán mâm đồng cổ hướng dẫn cụ thể: lấy dùi sắt hoặc tua vít mài nhẹ lên một chỗ khuất của mâm, rồi quan sát màu ở vết mài sau một thời gian ngắn.

Phản ứng màu nói lên tất cả. Đồng thật sau khi mài không hề xỉn màu, chỗ mài thậm chí càng bóng sáng hơn. Ngược lại, đồng giả ban đầu trông bóng loáng màu tươi, nhưng chỉ sau một khoảng thời gian ngắn, chỗ mài ngả sang màu tối xỉn, vì trong hợp kim chứa nhiều chì hơn đồng nguyên chất. Cách nhận biết đồng cổ thật bằng vết mài vì thế rất phù hợp với người mới: không cần máy móc, chỉ cần một chiếc tua vít và một chút kiên nhẫn chờ màu lộ ra.

Tuy nhiên, phép thử này có cái giá của nó. Vết mài dù nhỏ cũng có thể phá nét cổ kính sẵn có của món đồ, và với đồ thờ cúng hay món nghi ngờ có giá trị cổ vật cao, nên ưu tiên các cách kiểm tra không phá hủy như thử nam châm trước: đồng thật hoàn toàn không hút nam châm, còn đồ mạ trên lõi sắt sẽ hút rất mạnh. Kịch bản hợp lý là thử nam châm và quan sát trước, chỉ mài khi những cách nhẹ hơn chưa đủ kết luận.

Bước 2: Thử lửa cẩn thận

Khi vết mài và nam châm vẫn chưa cho kết luận rõ ràng, một số người chơi chuyển sang phép thử lửa. Nguyên lý dựa trên nhiệt độ nóng chảy của đồng khoảng 1.085°C: đồng thật hơ qua lửa sẽ chuyển màu đen do oxy hóa bề mặt nhưng vẫn giữ nguyên hình khối, còn đồ mạ đồng thì lớp mạ bong tróc, phồng rộp khi gặp nhiệt.

Cách làm đòi hỏi sự cẩn trọng cao hơn hẳn hai phép trước. Người thực hiện cần chọn nơi thoáng khí, để xa mọi vật dễ cháy, và dùng kẹp kim loại giữ món đồ trong suốt quá trình hơ. Quan sát cũng theo đúng trình tự: đồng thật ở nhiệt độ nhất định cho bề mặt màu tươi tắn, trong khi đồng pha tạp chất ngả màu nhanh chóng.

Cần nói thẳng một điều: đây là phép kiểm tra cuối cùng, chỉ dùng khi các cách khác chưa kết luận được, và các nguồn hướng dẫn cũng đánh giá mức an toàn khác nhau, nên người mới cân nhắc kỹ trước khi áp dụng, đặc biệt với món đồ mình nghi là cổ vật có giá trị.

Đọc thêm: Ba phép thử để phân biệt nhạc techno thật trước khi bấm mua

Bước 3: Đọc tuổi qua lớp patina

Chất liệu đúng chưa đủ, món đồ còn phải đủ tuổi. Tiêu chuẩn phổ biến hiện nay coi đồ cổ là vật phẩm có tuổi đời từ 50 năm trở lên, gắn với giá trị văn hóa, lịch sử hoặc nghệ thuật. Trên bề mặt, tuổi đời hiện ra qua lớp patina, tức lớp màu thời gian, cùng vết mòn tự nhiên: đồ đồng cổ thật thường có lớp patina tự nhiên hoặc lớp bụi mờ do tiếp xúc lâu với môi trường, còn đồ giả cố làm lớp bụi mờ tương tự nhưng không tái tạo được vẻ tự nhiên mà chỉ thời gian mới tạo ra.

Người mua có thể kiểm tra thêm lớp sơn, lớp men gốm và vết mòn không đồng đều để định tuổi sơ bộ. Một chiếc đèn đồng có patina mờ và vết mòn không đều khắp thân là dấu hiệu đáng tin hơn chiếc đèn sáng đều tăm tắp. Khi cần kết luận chắc chắn, các viện khảo cổ dùng phương pháp chu kỳ bán hủy, phân tích các nguyên tố như kali, uran trong hiện vật để định niên đại với độ chính xác cao; tuy nhiên cách này phải mang đồ đến viện và chi phí cao nên ít người dân áp dụng.

Bước 4: Bọt khí và men giả

Ở mức tinh vi hơn, người mua cần soi vào những chi tiết mà máy móc hiện đại khó làm giống lò nung xưa. Dùng kính lúp quan sát bọt khí trên bề mặt: đồ đồng cổ thật có bọt khí kích thước không đều nhau vì nhiệt độ lò nung xưa luôn thay đổi, và các bọt được sắp xếp theo chuỗi ngang lẫn dọc, do đồ xưa chế tác trong lò nung theo phương thẳng đứng; ngược lại, đồ sản xuất hàng loạt chỉ có bọt khí nằm ngang, nên bọt nằm ngang là dấu hiệu của hàng giả cổ. Đáng lưu ý là bọt khí và lỗ kim gút, vốn từng là dấu hiệu chắc chắn của đồ cổ, nay đã bị làm giả tinh vi, nên không thể dựa vào một chi tiết duy nhất.

Về đường nét, đồ cổ thật thường được chế tác thủ công tinh xảo, còn đồ giả làm bằng máy móc công nghiệp nên nét thiếu tự nhiên và đối xứng quá mức. Kính lúp lúc này phát huy tác dụng: soi kỹ để phát hiện đường cắt hoặc vết chạm khắc không tự nhiên, còn đèn ultraviolet giúp phân biệt lớp sơn phủ hiện đại với lớp sơn tự nhiên trên đồ cổ. Còn một tiêu chí bằng thính giác mà người mới ít để ý: gõ nhẹ vào món đồ và lắng nghe. Đồ đồng cổ thật phát ra âm thanh trầm hùng, vang xa và có độ ngân lâu vì tỷ lệ đồng nguyên chất cao kết hợp vàng, bạc; đồ mới pha tạp chất hoặc nhiều chì thì tiếng kêu đục, đanh nhưng ngắn, nghe chói tai và không có hậu âm. Trống đồng Đông Sơn thật cũng được ghi nhận có âm thanh đặc trưng khi gõ, đủ để người có tai phân biệt.

Nhưng kẻ làm giả cũng hiểu những tiêu chí ấy, và đây là phần người mới ít được nhắc. Men mòn, hay lạc tinh, lớp vỏ như hàng thập kỷ trên mặt đồng, bị tạo ra bằng cả một quy trình: phun cát, chà sát bằng giấy nhám, đặc biệt là ngâm axit, sau đó chà sát và bôi trét để tạo vẻ cũ. Tương tự, vết trầm tích bám chắc trên bề mặt có thể là kết quả của việc ngâm đồ dưới biển, ao hồ hay bùn lầy, đánh lừa người mua tin rằng món đồ từng nằm lâu dưới lòng đất hoặc dưới biển. Vì vậy, thấy lớp cũ dày cộm, đều đều một cách phi lý, người mua nên nghi ngờ ngay thay vì mừng thầm trúng hàng hiếm.

Bảng dưới đây gom các dấu hiệu vật lý đã nói để người mới đối chiếu nhanh khi xem ảnh hoặc cầm món đồ trên tay.

Đọc thêm: Soi tem, đo độ đạm, nếm hậu vị để phân biệt nhãn Phú Quốc thật ở chợ

Lừa đảo trên mạng và chuyên gia

Bốn phép thử ở trên chỉ có tác dụng khi món đồ thật sự về tới tay, còn giai đoạn xem hàng online cần bộ tiêu chí khác. Dấu hiệu cảnh báo được báo chí ghi nhận khá rõ: người bán từ chối cho xem tận mắt món đồ, không chịu đưa số điện thoại liên lạc, chỉ nhắn tin qua Messenger, yêu cầu đặt cọc trước rồi hẹn giao tận nơi; sau khi người mua phát hiện bị lừa, tài khoản của người bán thường đã bị xóa. Giá rẻ bất thường cũng là một dạng dấu hiệu: khi một món hàng được định giá quá thấp so với mặt bằng chung, nguy cơ bị lừa hoặc mua phải hàng nhái tăng vọt.

Vụ việc cụ thể cho thấy quy mô thiệt hại không nhỏ. Một người ở TP.HCM đặt cọc 100 triệu đồng để mua chiếu thư thời Vua Gia Long qua mạng xã hội, đến khi đoàn liên ngành văn hóa kiểm tra định kỳ mới phát hiện đó là hàng giả; chiếu thư sắc phong thật được lưu giữ cẩn mật tại đình, miếu, bảo tàng và sưu tập tư nhân, không rao bán rộng rãi trên chợ mạng với giá rẻ. Chuyên viên giám định đồ cổ Trần Văn Chiến khẳng định thêm rằng đồ cổ thật không bao giờ được giao dịch trên mạng xã hội, mà đi qua hình thức đấu giá công khai khi nguồn gốc rõ ràng, đã đăng ký và kinh doanh có giấy phép, chứng chỉ nghề.

Thế nên, lời khuyên của người trong nghề cho người mới rất gọn: nếu phát hiện món đồ muốn mua trong cộng đồng, hãy gửi đến cơ quan chức năng giám định để biết thật hay giả, và tốt nhất là đến các buổi đấu giá công khai thay vì mua trên chợ mạng. Khi còn phân vân, nhờ chuyên gia hoặc một cửa hàng dịch vụ mua đồ cổ uy tín đánh giá trước khi chuyển tiền vẫn là con đường an toàn nhất. Người mới cũng nên nhớ rằng việc nhận biết thành phần cấu tạo bằng mắt thường đòi hỏi kinh nghiệm nhiều năm, nên đừng ngại hỏi người đi trước. Thói quen soi nguồn gốc, đối chiếu giấy tờ trước khi mua, giống cách người tiêu dùng kiểm tra xuất xứ hàng hóa nói chung, sẽ theo bạn suốt bộ sưu tập về sau.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Coi chừng dính bẫy lừa chợ đồ cổ trên mạng (24h.com.vn)