Học & lớn lên
Vì sao siêu trăng to hơn 14% và sáng hơn 30% so với trăng thường
Giữa đám cháy Quimby ở San Jose (Mỹ) ngày 19/8, nhiếp ảnh gia nghiệp dư Chere Tamura bắt được khoảnh khắc trăng mọc sau làn khói, đúng lúc trực thăng Sở Cứu hỏa thả chất chống cháy; bức ảnh lan khắp mạng.
Siêu trăng là trăng tròn hoặc trăng non trùng lúc Mặt Trăng ở điểm cận địa, tức điểm gần Trái Đất nhất trên quỹ đạo, khiến trăng trông to và sáng hơn bình thường khi nhìn từ mặt đất.3
Với người ngắm trăng, khác biệt ấy không phải chuyện cảm tính. Mặt Trăng thường nằm cách Trái Đất khoảng 384.000 km, nhưng trong dịp trăng cận địa ngày 17/10/2024, nó gần hơn khoảng 23.000 km so với mức thông thường. Trước đó, đêm 30/9/2023 ở cận điểm, Mặt Trăng chỉ cách Trái Đất 361.552 km, gần hơn 21.000 km so với mức trung bình 382.900 km.
Những con số ấy giúp hình dung “gần hơn” nghĩa là bao nhiêu: chừng hai chục nghìn cây số, tức khoảng một nửa vòng Trái Đất ở xích đạo.
Trăng lớn không phải chuyện của một đêm hiếm hoi trong thập kỷ. Năm 2025, thế giới đón ba lần liên tiếp vào các ngày 7/10, 5/11 và 4/12. Lần ngày 7/10 mang biệt danh Trăng mùa gặt và là trăng tròn lớn, sáng nhất năm, khi Mặt Trăng cách Trái Đất 361.457 km, gần hơn 10% so với mức thông thường 384.400 km.1 Việc ba lần rơi gọn vào một mùa ít gặp, và chuỗi tương tự lặp lại vào mùa đông 2028 với các ngày 12/1, 10/2 và 11/3.1
Người Việt có dịp kiểm chứng gần nhất vào lúc 21:54 ngày 24/11/2026, khi trăng tròn cách Trái Đất 360.754 km. Theo cách tính của NASA - trăng tròn sau khi Mặt Trăng đã đi được ít nhất 90% quãng từ viễn điểm đến cận điểm - đêm đó vẫn thuộc nhóm trăng lớn: to hơn 6,6% và sáng hơn 13,5% so với trăng tròn trung bình. Hai lần sau là 08:28 ngày 24/12/2026, khi Mặt Trăng gần Trái Đất nhất cả năm (356.729 km), và 19:17 ngày 22/01/2027 (357.635 km).
Quỹ đạo elip làm nên siêu trăng
Quỹ đạo Mặt Trăng quanh Trái Đất không phải vòng tròn mà là hình elip, nên khoảng cách giữa hai thiên thể thay đổi liên tục trong năm.1 Điểm gần nhất gọi là cận địa, điểm xa nhất gọi là viễn địa; chênh lệch giữa hai đầu quỹ đạo lên tới 45.000 km, xấp xỉ 13 lần đường kính Mặt Trăng.3
Các con số trung bình đáng nhớ: cận địa cách 362.600 km, dao động trong khoảng 356.400–370.400 km; viễn địa cách 405.400 km, dao động 404.000–406.700 km. Mặt Trăng đi hết một vòng so với các ngôi sao trong 27,322 ngày, còn chu kỳ để trở lại cùng một pha là 29,530 ngày. Bản thân điểm cận địa cũng quay chậm, mất 8,8504 năm mới xoay hết một vòng. Hai chu kỳ lệch nhau như vậy nên có lần trăng tròn rơi ngay sát cận địa, có lần lại xa hẳn.
Khi trăng tròn rơi đúng vào cận địa, chênh lệch khoảng cách biến thành chênh lệch kích thước và độ sáng. Theo NASA, trăng tròn ở cận địa có đường kính biểu kiến lớn hơn khoảng 14% và sáng hơn 30% so với khi Mặt Trăng ở viễn địa.1 Lấy mốc là trăng tròn trung bình, mức khiêm tốn hơn: lớn hơn khoảng 7% và sáng hơn 15%.2 Hai nhóm số không mâu thuẫn, chỉ vì người ta so với hai mốc khác nhau: viễn địa hay mức trung bình.
Độ sáng tăng mạnh hơn độ lớn là hệ quả của định luật bình phương nghịch đảo: cường độ ánh sáng nhận được tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách, nên chỉ cần gần thêm một chút là lượng sáng tới mắt đã khác rõ. Một đêm trăng như vậy nằm ngay trên đỉnh đầu có thể đạt độ rọi tới 0,36 lux.5
Cũng cần nói rõ cách gọi. Cái tên “siêu trăng” do nhà chiêm tinh Richard Nolle nêu ra từ năm 1979, chỉ những đêm trăng tròn đặc biệt lớn và rực rỡ vì Mặt Trăng đang ở sát Trái Đất.1 Nói cho chặt, đó là lúc Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng thẳng hàng trong khi Mặt Trăng đang ở gần Trái Đất nhất.5
Vài mốc để đối chiếu: siêu trăng duy nhất năm 2017 xảy ra lúc 15h47 ngày 3/12 giờ GMT, tức khoảng 22h47 cùng ngày theo giờ Việt Nam. Năm 2023 có hai lần trăng tròn cận địa, ngày 2/8 và “trăng xanh” ngày 31/8 theo giờ GMT. Năm 2024, theo Sky at Night, có bốn lần; đêm 19/8 là trăng tròn thứ ba của mùa hè, sau hai lần ngày 21/6 và 21/7. NASA dự báo hiện tượng tương tự quay lại vào tháng 1 và tháng 3/2037.
Trăng to hơn khi gần chân trời
Nhiều người thề rằng trăng lúc mới mọc to gấp rưỡi lúc đứng giữa trời. Mắt không sai, nhưng nguyên nhân không nằm ở Mặt Trăng.1 Khi trăng còn thấp, não bộ so nó với cây cối, mái nhà, ngọn đồi ở tiền cảnh và “phóng đại” kích thước; lên cao giữa bầu trời trống trải, không còn vật quen để so, trăng trở lại bình thường. Hiện tượng này gọi là ảo giác Mặt Trăng.5
Màu sắc cũng góp phần. Lúc mọc thấp, ánh trăng phải xuyên qua lớp không khí dày, tia xanh bước sóng ngắn bị tán xạ mất, chỉ còn tia đỏ cam chiếu tới mắt, nên trăng ngả màu như quả cam chín.1
Vì thế, thời điểm đẹp nhất để ngắm là lúc trăng vừa nhô lên khỏi đường chân trời, khi độ lớn cảm nhận và màu sắc cùng đạt đỉnh. Rất khó phân biệt một đêm trăng cận địa với trăng tròn thường bằng mắt thường nếu chỉ nhìn giữa trời; cái làm nên khác biệt trong ký ức người xem thường là khung cảnh quanh nó.
Khoảnh khắc gây sốt trên mạng hồi tháng 8 là ví dụ rõ. Giữa đám cháy Quimby ở San Jose (Mỹ) ngày 19/8, nhiếp ảnh gia nghiệp dư Chere Tamura bắt được khoảnh khắc trăng mọc sau làn khói, đúng lúc trực thăng của Sở Cứu hỏa San Jose thả chất chống cháy xuống khu rừng; bức ảnh nhanh chóng lan rộng. Cùng dịp ấy, nhiếp ảnh gia Shreenivasan Manievannan chụp trăng gần cầu Cổng Vàng, San Francisco, cũng được chia sẻ nhiều.
Ở Việt Nam, người muốn ngắm thường canh lúc trăng mọc. Lần giữa tháng 10 năm 2024 xuất hiện khoảng 18h26–18h28 giờ Việt Nam, là lần thứ hai trong ba lần của năm đó, lần còn lại vào ngày 15/11. Một khoảng sân thoáng về phía đông, không bị nhà cao tầng chắn, là đủ để thấy trăng nhô lên.
Biệt danh, thủy triều và hiểu lầm
Các biệt danh của trăng tròn phần lớn bắt nguồn từ công việc đồng áng và săn bắt của người Bắc Mỹ xưa. Trăng tròn tháng 10 được gọi là Trăng mùa gặt vì rơi gần ngày thu phân nhất, thời điểm nông dân gặt vụ mùa; suốt vài đêm liền trăng mọc ngay sau hoàng hôn, đủ sáng cho người làm việc ngoài trời.1 Cũng dịp này, các bộ lạc người Mỹ bản địa gọi là Mặt Trăng của thợ săn, khi lá rụng và mùa săn mở màn; nó còn có tên Mặt trăng du lịch và Mặt trăng máu.2 Trăng tròn tháng 8 mang tên trăng cá tầm vì trùng mùa đánh bắt cá ở hồ vùng biên giới Mỹ - Canada.4
Trăng xanh là trường hợp hay bị hiểu nhầm nhất. Đó là trăng tròn thứ hai trong cùng một tháng dương lịch, không hề có màu xanh; hiện tượng chỉ xảy ra khoảng hai năm rưỡi một lần, lần gần nhất trước đây là tháng 10/2020.4 Theo Encyclopaedia Britannica, thành ngữ này bắt nguồn từ thế kỷ 16, dùng để chỉ điều hiếm khi xảy ra.4 Siêu trăng xanh ngày 30/8/2023 là kỷ lục của năm với khoảng cách 357.343 km, đạt cực đại lúc 21h36.3 Lần tiếp theo có hai lần trong cùng một tháng rơi vào tháng 1/2037, theo dữ liệu của Espenak.4
Không phải lần nào cũng nhìn thấy được. Siêu trăng non ngày 22/1/2023, đúng mùng 1 Tết, là siêu trăng non gần nhất trong khoảng 1.000 năm, nhưng nó chìm trong vùng tối nên không thể quan sát dù ở rất gần; lần tương tự tiếp theo phải đợi tới ngày 20/1/2368, xa hơn khoảng 9 km. Dù vô hình, nó vẫn gây một đợt thủy triều đặc biệt cao trên Trái Đất.
Về thủy triều, khi Mặt Trăng ở cận địa và đang tròn hoặc non, lực thủy triều có mạnh hơn một chút, gọi là triều cường cận điểm.5 Nhưng ngay cả lúc mạnh nhất, mức chênh lệch thủy triều cũng chỉ cỡ vài inch, không đủ sức tạo ra chuyện lớn. Những tin đồn gán hiện tượng này với động đất, sóng thần hay “chấn động địa chất” đều đã bị các nhà khoa học phủ nhận vì thiếu bằng chứng, dù không ít lần nó bị gán ghép với các trận động đất lớn xảy ra trùng thời điểm.
Với người Việt ở múi giờ GMT+7, trăng tròn nhất thường được ghi nhận lệch khoảng một ngày so với mốc tính theo giờ GMT, nên nếu đọc lịch nước ngoài mà thấy ngày khác một chút thì không có gì lạ. Còn về tần suất: trung bình mỗi năm có 3–4 lần, hiếm khi cả ba dồn vào một mùa.1
Ngắm hiện tượng này không cần dụng cụ, không cần đi xa; chỉ cần một chỗ thoáng, một đôi mắt và chút kiên nhẫn chờ trăng lên khỏi đường chân trời. Muốn phân biệt rạch ròi một đêm trăng gần với đêm thường, có thể so hai bức ảnh chụp cùng khung hình cách nhau vài tháng: chênh lệch 14% đường kính sẽ hiện rõ hơn cách đánh giá bằng mắt.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Thế giới sắp đón 3 siêu trăng liên tiếp (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Việt Nam có thể chiêm ngưỡng thêm siêu trăng vào tháng 10 (cafebiz.vn) ↩a ↩b
- Chiêm ngưỡng siêu trăng cuối cùng của năm 2023 (kinhte.congthuong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Hai siêu trăng cùng xuất hiện trong tháng 8 (baotintuc.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Siêu trăng (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Quỹ đạo của Mặt Trăng (Wikipedia)