Sách tóm tắt lịch sử không tốt: dấu hiệu phụ huynh cần biết

Cuốn “Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng” của tác giả Nguyễn Thành Nam, do Nhà Xuất Bản Hội Nhà Văn phát hành, từng bị Cục Xuất bản, In và Phát hành thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch kết luận có hạn chế nghiêm trọng về tính chính xác của dữ liệu lịch sử. Cơ quan này cũng nhận định sách có nhận định không chính xác về một số nhân vật lịch sử.

Vụ việc ấy liên quan đến sách lịch sử nói chung, chưa hẳn là sách tóm tắt phục vụ học tập. Nhưng nó đặt ra câu hỏi mà nhiều phụ huynh đang tự hỏi: giữa hàng loạt bản tóm tắt lịch sử Việt Nam nhan nhản quanh mùa tựu trường, làm sao nhận ra cuốn nào đáng tin, cuốn nào sẽ khiến con học sai từ những trang đầu? Dấu hiệu sách tóm tắt lịch sử không tốt có thể nhận ra ngay khi lật vài trang, nếu biết tìm ở đâu.

Nội dung mỏng trên trang

Dấu hiệu sách tóm tắt lịch sử không tốt dễ gặp nhất là nội dung mỏng đến mức mỗi sự kiện chỉ còn một hai câu. Cuốn “Lịch sử thế giới” dày 516 trang nhưng mỗi sự kiện chỉ được giới thiệu thoáng qua, khiến độc giả muốn tìm hiểu chuyên sâu chưa thỏa mãn về độ dày thông tin. Nguyên tắc ấy áp dụng y nguyên khi chọn sách tóm tắt lịch sử Việt Nam cho con: mỗi triều đại chỉ có vài dòng thì trẻ sẽ thuộc mốc thời gian mà không hiểu vì sao sự kiện xảy ra.

Tóm tắt tốt không nhất thiết dày, nhưng phải có bối cảnh. Ấn bản “Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam” của Hà Văn Thư và Trần Hồng Đức do Nhà xuất bản Hà Nội phát hành dày 279 trang, chia 24 chương kèm 3 phụ lục. Cuốn này dẫn dắt mạch lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng cho đến ngày nay. Độ phủ như vậy cho phép người đọc đặt mỗi sự kiện vào dòng chảy dài, thay vì học thuộc từng mảnh rời.

Càng dễ thuộc, càng dễ sai, theo một cách ngược đời. Trẻ nhớ một câu chép gọn nhưng thiếu ngữ cảnh sẽ lấp đầy khoảng trống bằng suy đoán của mình. Sai lầm kiểu này khó sửa hơn là chưa biết.

Cắt cụt còn lộ rõ khi bản tóm tắt kết thúc lửng lơ. Trên mạng có bài tóm tắt lịch sử Việt Nam dừng hẳn ở dòng “Từ năm 1370 đến 1372:” rồi trống không, bỏ qua toàn bộ các giai đoạn sau đó. Sau đó, người đọc không còn gì để nối với bài trên lớp. Lướt vài trang cuối trước khi mua, phụ huynh sẽ thấy ngay tài liệu kiểu này không đủ để hỗ trợ con học trọn tiến trình.

Kiểm tra nhanh thế này: mở trang viết về một sự kiện con đang học, ví dụ nhà Trần. Bản tóm tắt đáng tin ghi rõ nhà Trần ba lần đánh bại quân Nguyên - Mông năm 1258, 1285, 1288 dưới sự lãnh đạo của Trần Hưng Đạo. Nếu sách chỉ chép “nhà Trần chống Mông Nguyên thắng lợi” mà không có năm, không có nhân vật, thì trẻ không còn gì để nối với bài trên lớp.

Trộn truyền thuyết với sự kiện là lỗi cùng họ hàng. Trước năm 218 TCN, Việt Nam chưa có ghi chép lịch sử chính thức; các truyền thuyết như Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Sơn Tinh - Thủy Tinh vẫn còn lẫn lộn với sự kiện lịch sử trong nhiều bản tóm tắt.^{11 Tóm tắt lịch sử Việt Nam: Hành trình hào hùng qua các triều đại (yeulichsu.edu.vn)} Sách kém là sách kể truyền thuyết như thể đó là sự kiện đã kiểm chứng, hoặc chê bai truyền thuyết mà không giải thích vai trò của nó.

Con số 18 đời Hùng Vương là ví dụ cần chú thích. Truyền thuyết nói 18 đời vua Hùng cha truyền con nối kéo dài hơn 2000 năm, khiến nhiều người hoài nghi. Bản tóm tắt có trách nhiệm phải chú thích rằng con số 18 và bội số của 9 trong truyền thuyết thường mang tính biểu tượng, số thiêng, chứ không có ý nghĩa toán học. Cuốn nào ghi “18 đời Hùng Vương trị vì hơn 2000 năm” mà không có dòng chú thích nào đang trao cho trẻ một thông tin mà chính giới nghiên cứu phải thận trọng.

Phân biệt truyền thuyết với sử liệu không đồng nghĩa với bỏ truyền thuyết. Nhận thức về quá khứ của trẻ nhỏ hình thành trước cả khi môn Lịch sử trở thành nội dung độc lập ở lớp 4 của chương trình tiểu học. Truyền thuyết, khi được giới thiệu đúng danh nghĩa, là cửa vào tự nhiên nhất của lứa tuổi ấy. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ sách ghi rõ “theo truyền thuyết” hay ghi như sử liệu. Một cuốn sách tóm tắt lịch sử không phù hợp thường gộp cả hai loại nội dung này vào một giọng kể.

Mốc thời gian lệch nhau

Dấu hiệu thứ hai của sách tóm tắt lịch sử không tốt nằm ở chính những con số. Cùng một sự kiện, các bản tóm tắt chênh nhau cả thế kỷ. Phụ huynh không kiểm tra sẽ không biết cuốn con đang đọc sai ở đâu.

Vụ Triệu Đà chiếm Âu Lạc là ví dụ điển hình. Một bài tóm tắt lịch sử Việt Nam đăng tháng Tư năm 2024 cho rằng Triệu Đà chinh phục Âu Lạc trong khoảng 217–111 TCN. Bản tóm lược của một đơn vị kinh doanh tour ghi năm 179 TCN, còn một bản tóm tắt 4000 năm lịch sử khác ghi nhà Triệu bắt đầu từ 204 TCN. Bản viết về nhà Triệu trên bách khoa mở ghi theo quan điểm hiện nay của chính phủ Việt Nam: khoảng năm 179 TCN, Triệu Đà đánh chiếm Âu Lạc của An Dương Vương, chia vùng đất khi đó thành hai quận Giao Chỉ và Cửu Chân. Khung đáng tin để đối chiếu là nhà Triệu cai trị nước Nam Việt từ 204 đến 111 TCN, trải 5 đời vua.^{22 Nhà Triệu (Wikipedia)} Cuốn nào ghi mốc này tùy tiện thì cứ để lại kệ.

Khởi nghĩa Bà Triệu cũng bị một bản tóm tắt viết chung chung “khoảng 43–543”, trong khi các nguồn khác đều ghi rõ Bà Triệu khởi nghĩa năm 248 chống quân Đông Ngô. Khoảng chênh 500 năm ấy không thể gọi là khác cách tính. Đó là bản tóm tắt không dựa trên nghiên cứu đồng nhất.

Khởi nghĩa Mai Thúc Loan còn thú vị hơn, vì sự chênh lệch có lý do sử học. Các bộ chính sử Trung Quốc và Việt Nam chép thống nhất khởi nghĩa Hoan Châu nổ ra trong nửa đầu niên hiệu Khai Nguyên (713–741) đời vua Đường Huyền Tông và bị dập tắt vào năm 722. Cựu Đường thư và Tân Đường thư đều ghi năm Khai Nguyên thứ 10, tức 722. Một số nhà nghiên cứu, trong đó có Giáo sư Phan Huy Lê, hiểu cụm từ “Khai Nguyên sơ” là “những năm đầu niên hiệu Khai Nguyên” nên cho rằng khởi nghĩa nổ ra năm 713. Hiện vẫn chưa có căn cứ vững chắc khẳng định thời điểm chính xác bắt đầu cuộc khởi nghĩa, nên cả sách giáo khoa các cấp đều chưa chính xác về mốc này.

Vì thế, phụ huynh cần phân biệt hai loại sai khác. Sách ghi 713 cho Mai Thúc Loan là theo một cách hiểu còn tranh cãi, chấp nhận được nếu có chú thích. Sách ghi Bà Triệu khởi nghĩa “khoảng 43–543” là sai sử học, không có chỗ đứng. Gặp mốc nghi ngờ, hãy đối chiếu với hai ba nguồn độc lập; mốc chênh nhau vì tranh luận học thuật thì có lý, mốc chênh nhau vô cớ thì bỏ cuốn sách.

Ai soạn, ai giới thiệu

Ít phụ huynh để ý nhất là dấu hiệu nằm ngoài trang sách: ai soạn ra nó. Một bản tóm lược lịch sử Việt Nam đang lan trên mạng do một công ty du lịch đăng tải, kèm thông tin quảng cáo tour và số điện thoại tư vấn. Đơn vị này chẳng phải nơi biên soạn sách chuyên về lịch sử. Nội dung như vậy được viết để kéo người đọc sang dịch vụ, độ chính xác chỉ là chuyện phụ.

Đối chiếu với một cuốn sách tóm tắt được đánh giá tốt sẽ thấy khác biệt rõ. “Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam” của Hà Văn Thư và Trần Hồng Đức do Nhà xuất bản Hà Nội phát hành, được Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Thượng tướng Hoàng Minh Thảo giới thiệu, nhận xét là trung thực, khoa học, giúp người đọc nắm các sự kiện quan trọng nhất một cách nhanh chóng, dễ hiểu, dễ nhớ. Tạp chí Quê Hương giới thiệu cuốn sách nhằm đáp ứng yêu cầu tìm hiểu lịch sử của bạn đọc gửi thư về Ban biên tập.

Khâu này kiểm tra nhanh được. Trước hết, xem nhà xuất bản, người viết hoặc người giới thiệu có tên tuổi trong giới sử học và giáo dục hay không. Sau đó, lật vài trang xem có quảng cáo chen giữa nội dung hay không. “Chuyện với Thanh” bị thu hồi và phạt 100 triệu đồng cũng nhắc một bài học liên quan: cơ quan quản lý có công cụ xử lý sách sai sự thật lịch sử, và phụ huynh hoàn toàn có thể tra xem một đầu sách đã từng bị thu hồi hay xử phạt trước khi mua.

Đặt ba bản tóm tắt cạnh nhau, sự khác biệt về chất lượng hiện rõ hơn bất kỳ lời khuyên nào.

• Độ phủ nội dung | Độ dài | Nguồn gốc | Nhận xét
• thời Hồng Bàng tới nay | 279 trang, 24 chương, 3 phụ lục | Nhà xuất bản Hà Nội, có học giả giới thiệu | Bao quát đầy đủ nhất
• Các triều đại chính, có đoạn kết thúc lửng | Không ghi số trang | Đơn vị kinh doanh tour, kèm quảng cáo | Thiếu chi tiết, nguồn không chuyên
• Lịch sử thế giới, mỗi sự kiện 1–2 câu | 516 trang | Sách dịch cho độc giả phổ thông | Quá ngắn gọn cho mục đích học tập

Đọc thêm: Ban phụ huynh là gì và vì sao quy định mới khiến cả nước bàn tán

Sách tóm tắt lịch sử không phù hợp còn thiếu gì

Cách tiếp cận là dấu hiệu cuối cùng của một cuốn sách tóm tắt lịch sử không phù hợp, và nó không hiện ở độ chính xác. Tài liệu “Cùng con học lịch sử” của Nguyễn Hữu Long và Lê Lan Vân cho thấy phụ huynh cần tài liệu có cách tiếp cận tư duy lịch sử và hoạt động thực hành cùng con, chứ không dừng ở bảng niên đại. Theo đó, tài liệu này nói rằng nếu không có ký ức lịch sử, chúng ta sẽ không có ý thức về bản sắc dân tộc. Nó trích George Orwell: “Cách hữu hiệu nhất để hủy diệt một dân tộc là phủ nhận và phá hủy sự thấu hiểu của họ về lịch sử”.

Bảng niên đại trao cho trẻ danh sách để học thuộc. Bản tóm tắt kèm câu hỏi thảo luận, trò chơi ghép sự kiện, dự án nhỏ như vẽ lại dòng thời gian, trao cho trẻ cách nghĩ của người làm lịch sử. Phần lớn các cuốn tóm tắt đang bán bỏ qua hẳn khía cạnh này, và đó là lý do phụ huynh không nên coi một cuốn tóm tắt là đủ.

Người lớn cũng cần cảnh giác với tin đồn trên mạng xã hội về nội dung sách lịch sử. Bộ Giáo dục và Đào tạo từng lên tiếng về thông tin thất thiệt cho rằng bộ sách giáo khoa “Kết nối tri thức với cuộc sống” không dạy hoặc coi nhẹ Quang Trung, phong trào Tây Sơn, khẳng định đây là bóp méo thông tin và vu khống có chủ đích. Tin đồn lan nhanh hơn cả sách xấu, và người lớn cần kiểm chứng trước khi truyền nỗi lo ấy cho con.

Rốt cuộc, việc nhận ra sách tóm tắt lịch sử không phù hợp nằm ở thói quen kiểm tra của người mua. Trước khi chọn, mở ngẫu nhiên ba trang, đếm xem mỗi sự kiện có năm và nhân vật không, xem truyền thuyết có được ghi rõ danh nghĩa không, xem cuối sách có quảng cáo chen vào không. Ba phút kiểm tra ấy đáng giá hơn nhiều so với một cuốn sách khiến con học sai suốt cả năm.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Tóm tắt lịch sử Việt Nam: Hành trình hào hùng qua các triều đại (yeulichsu.edu.vn) ↩
• Nhà Triệu (Wikipedia) ↩
• Mai Hắc Đế (Wikipedia)
• Xử phạt 23 cơ quan báo chí liên quan đến cuốn sách có sai sót về lịch sử (sggp.org.vn)
• Lời giới thiệu cuốn sách TÓM TẮT NIÊN BIỂU LỊCH SỬ VIỆT NAM (scov.gov.vn)
• Cuốn sách Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam (timtailieu.vn)
• Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam (thuviengiaoan.vn)
• Tóm tắt niên biểu lịch sử Việt Nam / Hà Văn Thư, Trần Hồng Đức biên soạn. - H. : Nxb. Hà Nội, 2022. - 279tr.; 19cm (cantholib.org.vn)
• TÀI LIỆU DÀNH CHO PHỤ HUYNH: CÙNG CON HỌC LỊCH SỬ (giaovienlichsu.com)