Học & lớn lên
Thẻ phi vật lý là gì, mở và rút tiền ra sao, còn phi vật thể là gì mà hay bị nhầm
Thẻ phi vật lý là thẻ ngân hàng chỉ tồn tại bằng điện tử trên ứng dụng; theo Thông tư 18/2024/TT-NHNN có hiệu lực từ 1/1/2025, thẻ có thể in ra dạng vật lý theo thỏa thuận. Bài cũng trả lời câu hỏi phi vật thể là gì để tránh nhầm lẫn.
Cầm ví ra quầy thanh toán mà không mang tấm thẻ nào, chỉ chạm điện thoại vào máy và xong giao dịch, cảnh đó đã không còn xa lạ ở các thành phố lớn. Nhiều người vẫn mặc định thẻ ngân hàng phải là tấm nhựa cầm được. Nhưng một dạng thẻ khác đang phổ biến dần: thẻ phi vật lý, sản phẩm ngân hàng chỉ sống bằng dữ liệu điện tử trên ứng dụng, dùng để giao dịch qua internet, điện thoại hay các thiết bị chấp nhận thẻ. Trên ứng dụng, thẻ vẫn hiện đủ thứ người dùng cần: họ tên chủ thẻ, số thẻ, loại thẻ, ngày hết hạn và mã bảo mật.
Câu hỏi thẻ phi vật lý là gì giờ đã có lời giải rõ ràng trong văn bản pháp luật, không còn là cách gọi tùy ý của các ngân hàng. Cụm từ này hay bị lẫn với một khái niệm hoàn toàn khác: khi ai đó gõ phi vật thể là gì, người đó thường đang hỏi về di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO. Đó là chuyện của lễ hội và nghề truyền thống, chứ không phải chuyện thẻ ngân hàng; bài viết sẽ trở lại điểm này ở phần cuối. Còn ở đây, cứ bắt đầu từ chiếc thẻ không bao giờ cầm được.
Định nghĩa và hai loại thẻ
Theo khoản 7 Điều 3 Thông tư 18/2024/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước, đây là loại thẻ không tồn tại bằng vật chất mà chỉ hiện hình bằng dữ liệu điện tử.4 Các thông tin bắt buộc trên thẻ được ghi tại Điều 11 của Thông tư. Văn bản có hiệu lực từ 1/1/2025, nghĩa là loại thẻ chỉ sống trên màn hình từ đó được đặt vào đúng hành lang pháp lý, thay vì là sản phẩm tự nguyện của từng ngân hàng. Cũng theo Thông tư, ngân hàng phát hành được phép in ra thẻ vật lý nếu hai bên thỏa thuận; một số nơi có thể không cho in vì lý do bảo mật, và việc in có thể kèm phí dịch vụ.
Để hình dung sự khác biệt, cứ so với chiếc thẻ quen thuộc trong ví. Thẻ vật lý là thẻ có hình thức hiện hữu vật chất, thường làm bằng nhựa, gắn chip điện tử để lưu giữ dữ liệu, với thông tin in ngay trên bề mặt. Bản điện tử chứa y hệt những thông tin đó nhưng hiển thị trên màn hình ứng dụng ngân hàng.
Người dùng không bao giờ đánh mất nó cùng chiếc ví hay quên nó ở nhà, vì nó nằm trong điện thoại.
Pháp luật cũng quy định chặt những gì bắt buộc phải hiện trên thẻ điện tử. Theo Điều 11 Thông tư 18/2024/TT-NHNN, bốn nhóm thông tin bắt buộc gồm: tên hoặc logo thương mại của tổ chức phát hành thẻ, tên tổ chức chuyển mạch thẻ, tên hoặc nhãn hiệu thương mại của thẻ nếu có. Ngoài ra là họ tên chủ thẻ đối với cá nhân, hoặc tên tổ chức đối với chủ thẻ là doanh nghiệp. Nhờ vậy, khi mua hàng trực tuyến, người dùng vẫn điền đủ số thẻ, hạn và mã bảo mật như với thẻ nhựa.
Thẻ phi vật lý có hai loại chính, tương ứng hai cách chi tiêu khác nhau. Thẻ ghi nợ phi vật lý cho phép chủ thẻ giao dịch trong phạm vi số tiền và hạn mức thấu chi nếu có trên tài khoản thanh toán mở tại ngân hàng. Loại này gồm thẻ nội địa, chỉ chi trả được hóa đơn trong nước, và thẻ quốc tế như MasterCard Debit, Visa Debit hay JCB Debit, dùng được trên toàn cầu. Thẻ tín dụng phi vật lý thì ngược lại: người dùng tiêu trong hạn mức đã thỏa thuận với ngân hàng mà không cần có sẵn tiền trong thẻ, theo kiểu mua trước, trả sau.
Một cách dễ nhớ cho người chưa quen: thẻ ghi nợ phi vật lý giống như chiếc ví điện tử trong điện thoại, mở ra chỉ thấy đúng số tiền mình có thật, tiêu hết là dừng. Thẻ tín dụng phi vật lý giống như được ngân hàng cho mượn trước một khoản trong hạn mức, đến kỳ phải trả lại.2 Hai chiếc ví này nhìn trên màn hình gần như giống nhau, khác nhau nằm ở nguồn tiền đằng sau.
Lý do nhiều người chọn loại thẻ này nằm ở giá và thời gian. Nhiều ngân hàng miễn phí 100% phí phát hành và phí sử dụng, trong khi thẻ vật lý thường mất phí phát hành; một ngân hàng đã công bố miễn phí hoàn toàn cả mở lẫn dùng. Về thời gian, thẻ phi vật lý có ngay sau khi đăng ký, còn thẻ vật lý phải chờ vài ngày để in và phát hành. Với người cần một số thẻ để mua sách trực tuyến hay thanh toán hóa đơn ngay hôm đó, khoảng chênh này quyết định mọi thứ.
Trường hợp thẻ tín dụng, con số cần nhớ là giới hạn rút tiền mặt.2 Theo Thông tư 18/2024/TT-NHNN, tổng hạn mức rút tiền mặt tính theo mã định danh nhóm thẻ của thẻ tín dụng tối đa 100 triệu đồng trong một tháng. Quy định này áp dụng chung, nên dù thẻ nằm trong điện thoại hay trong ví, phần tiền mặt lấy ra từ hạn mức tín dụng đều bị chặn ở cùng một trần.
Mở thẻ, rút tiền, thanh toán
Mở thẻ có hai đường. Đường thứ nhất là đến phòng giao dịch, yêu cầu mở thẻ, điền đơn phát hành, nộp hồ sơ và chờ xét duyệt. Với thẻ tín dụng, người đi mở cần mang giấy tờ tùy thân và chứng minh thu nhập như bảng lương hay hợp đồng lao động, vì ngân hàng phải đánh giá khả năng trả nợ trước khi cấp hạn mức. Đường thứ hai là mở trực tuyến trên ứng dụng ngân hàng, và đây là con đường phổ biến hơn hẳn nhờ tốc độ.
Quy trình mở online thường gọn trong năm bước và mất khoảng 10 đến 20 phút: truy cập ứng dụng ngân hàng, điền thông tin định danh điện tử, xác thực khuôn mặt cùng giấy tờ tùy thân, nhận thông báo phê duyệt. Sau đó người dùng kích hoạt mã PIN.2 Còn thẻ tín dụng thì trình tự trên ứng dụng gồm tải ứng dụng, đăng nhập, chọn mục dịch vụ thẻ, chọn phát hành thẻ tín dụng trực tuyến. Tiếp theo là chọn hạn mức, đăng ký mở thẻ và nhập mã OTP để hoàn tất. Mỗi ngân hàng sắp xếp menu khác nhau nhưng bản chất là như vậy. Một ngân hàng hướng dẫn mở thẻ ghi nợ bằng cách chọn mục mở tài khoản thanh toán rồi chọn phát hành thẻ thanh toán ngay trên ứng dụng.
Rút tiền là phần khiến nhiều người ngạc nhiên nhất, vì không có tấm thẻ nào để cắm vào máy. Cách phổ biến là dùng mã QR: mở ứng dụng ngân hàng, chọn tính năng quét mã, bấm số 9 trên màn hình cây ATM rồi chọn biểu tượng mã QR. Tiếp đó dùng điện thoại quét mã hiện trên màn hình máy, chọn nguồn thẻ và số tiền, nhập mã PIN và nhận tiền. Điều kiện để cách này chạy được là cây ATM phải hỗ trợ rút tiền không cần thẻ hoặc quét mã QR.4
Một cách rút khác dùng mã số thay cho mã QR. Ngân hàng Quân đội hỗ trợ khách hàng tạo mã rút tiền trên ứng dụng, nhận một mã số, rồi ra cây ATM nhập mã số kèm mã OTP để nhận tiền. Lưu ý quan trọng: rút tiền bằng thẻ phi vật lý chỉ thực hiện được tại cây ATM của chính ngân hàng phát hành thẻ, không rút được ở ngân hàng khác như khi dùng thẻ nhựa.4
Chỗ dễ hiểu sai nhất nằm ở máy POS, thiết bị quẹt thẻ tại quầy hàng.
Thẻ phi vật lý không quẹt được trực tiếp tại máy POS bằng chính thẻ, đơn giản vì không có tấm thẻ cứng nào để đưa vào khe máy. Nhưng điều đó không có nghĩa thẻ này vô dụng tại quầy hàng. Khi thẻ được số hóa vào một ví điện tử hoặc ứng dụng ngân hàng hỗ trợ giao tiếp gần, người dùng vẫn thanh toán chạm được tại máy POS, giống việc đưa điện thoại thay cho tấm thẻ.
Con đường số hóa này đang mở nhanh. Công ty dịch vụ clearing quốc gia đã ra mắt dịch vụ thanh toán di động Tap & Pay, cho phép đưa thẻ nội địa vào ứng dụng ngân hàng và biến điện thoại thành thiết bị thanh toán không tiếp xúc. Khi triển khai rộng rãi, phương thức này sẽ được chấp nhận tại gần 900.000 điểm chấp nhận thanh toán thẻ trên toàn quốc, với ngân hàng đầu tiên tham gia là Ngân hàng TMCP Nam Á. Riêng năm 2024, hệ thống này trung bình mỗi ngày xử lý hơn 26 triệu giao dịch, số lượng tăng 30,8% và giá trị tăng 15,9% so với năm trước đó. Trước đó, một số ngân hàng đã đi trước với thẻ quốc tế: một ngân hàng thương mại cổ phần phối hợp Mastercard ra mắt tính năng thanh toán một chạm bằng tài khoản. Hai ngân hàng khác triển khai thanh toán một chạm qua đồng hồ thông minh với thẻ Visa. Các nền tảng ví lớn của Google và Apple cũng đang phát triển tính năng thanh toán tại máy POS bằng thẻ phi vật lý.
Bối cảnh thị trường giải thích vì sao dạng thẻ này đang lên ngôi. Số liệu của Bộ Thông tin và Truyền thông cho thấy tính đến năm 2023, khoảng 73,5% người trưởng thành ở Việt Nam dùng điện thoại thông minh. Dự báo đến năm 2026 con số này đạt 67 triệu người, chỉ đứng sau Indonesia trong khu vực. Khi gần ba phần tư người lớn đã có smartphone trong túi, một chiếc thẻ sống trong điện thoại trở nên tự nhiên hơn một tấm nhựa phải chờ vài ngày mới nhận.
Tình huống cụ thể giúp hình dung cả chu trình. Một người đi làm cần tiền gấp giữa trưa, mở ứng dụng ngân hàng, tạo mã rút tiền, bước ra cây ATM của chính ngân hàng mình dùng, nhập mã số và mã OTP. Người này nhận tiền mà không mang theo tấm thẻ nào. Chiều cùng ngày, người này mua đồ ăn bằng cách chạm điện thoại vào máy POS ở cửa hàng. Cả hai việc đều do một chiếc thẻ chỉ tồn tại trên màn hình đảm nhiệm. Riêng người muốn có cả tấm thẻ nhựa để dự phòng, một ngân hàng đã bán thẻ trả trước phi vật lý theo tiêu chuẩn Visa qua ứng dụng riêng. Người dùng của bất kỳ ngân hàng nào cũng tải ứng dụng đó miễn phí để mua, với mệnh giá từ 100.000 đồng đến 5 triệu đồng; bản điện tử vẫn có thể chuyển thành tấm nhựa nếu ngân hàng đồng ý.2
Ưu điểm, rủi ro và phi vật thể
Ưu điểm của thẻ phi vật lý gom lại khá gọn: mở thẻ trên ứng dụng mọi lúc mọi nơi, thường được miễn phí phát hành, có ngay sau đăng ký thay vì chờ in, và dễ quản lý vì mọi thao tác đổi mật khẩu hay khóa thẻ đều làm online. Ông Jonas Eichhorst, Tổng giám đốc ngân hàng số Timo được đảm bảo và đồng phát triển bởi Ngân hàng TMCP Bản Việt, cho biết loại thẻ này có tính bảo mật cao hơn nhờ xác thực hai yếu tố, cảm biến vân tay và nhận diện khuôn mặt. Loại thẻ này đồng thời tránh được rủi ro quên thẻ, hỏng thẻ, thất lạc hay bị đánh cắp thẻ. Tuy nhiên, theo ông, để thẻ phi vật lý hoàn toàn thay thế thẻ vật lý vẫn cần thời gian và phụ thuộc vào sự chấp nhận của thị trường.
Rủi ro thì nằm ở chỗ khác. Người dùng có thể bị lừa đảo qua tin nhắn, cuộc gọi hay email giả mạo ngân hàng để lấy mã PIN và mã OTP; thông tin có thể bị đánh cắp khi dùng wifi công cộng hoặc vào nhầm trang web giả mạo; điện thoại chứa ứng dụng ngân hàng bị mất hay bị lấy cắp cũng là cửa vào. Ngoài ra còn các rủi ro kỹ thuật như lỗ hổng trong ứng dụng ngân hàng, virus và phần mềm độc hại, hay mật khẩu yếu dễ đoán. Vì thẻ sống trong điện thoại, giữ an toàn cho chiếc điện thoại gần như giữ an toàn cho cả tài khoản.
Cuối cùng là chuyện chữ. “Phi vật lý” và “phi vật thể” nghe gần như một, nhưng thuộc hai thế giới khác nhau. Phi vật thể là khái niệm của lĩnh vực di sản văn hóa, chỉ sản phẩm tinh thần không có hình thái vật chất cụ thể, gắn với cộng đồng, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề hay trình diễn, như lễ hội, lối sống, bí quyết truyền nghề hay văn hóa ẩm thực; khái niệm này gắn với Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Ai gõ tìm phi vật thể là gì thì thường muốn hiểu về di sản văn hóa, chẳng hạn lễ hội đền thờ nữ tướng thời Bắc thuộc hay nghề làm tôm khô Cà Mau. Đây là những di sản đã được công nhận ở cấp quốc gia, chứ không phải chuyện thẻ ngân hàng. Còn thẻ phi vật lý, dù chỉ sống trên màn hình, vẫn có thể chuyển thành tấm thẻ nhựa nếu ngân hàng đồng ý; di sản phi vật thể thì không bao giờ “in” thành vật thể được, vì giá trị của nó nằm ở chính sự truyền lại giữa người với người.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Thẻ phi vật lý có được phép in ra thẻ vật lý? (cafef.vn)
- Chủ thẻ các ngân hàng đều dùng được thẻ phi vật lý Sacombank (vneconomy.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Quy định mới về thẻ tín dụng (cafef.vn)
- Thẻ phi vật lý là gì? Thẻ phi vật lý có rút được tiền không? (luatvietnam.vn) ↩a ↩b ↩c
- Di sản văn hóa phi vật thể (Wikipedia)