Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Rủi ro hay rủi do: từ nào chính xác?

Rủi ro hay rủi do là băn khoăn của không ít người mỗi lần viết giấy tờ, tin nhắn hay bài đăng, có người còn tin cả hai cách đều chấp nhận được. Thực tế chỉ một dạng được ghi nhận: “rủi ro”, hai chữ r.

12 phút đọc

Rủi ro hay rủi do? Chỉ một cách viết đúng chính tả: “rủi ro”, hai chữ đều mở đầu bằng phụ âm r. Chưa có từ điển hay tài liệu chính tả nào ghi nhận dạng “rủi do”; các nguồn hiện hành chỉ ghi “rủi ro”.

Từ này có mặt ở gần như mọi lĩnh vực. Tạp chí Kinh tế Tài chính có bài “Xử lý rủi ro tín dụng chính sách” bàn chuyện ngân hàng. Một bài phân tích về thị trường đúng nghĩa đặt mục tiêu giảm thiểu rủi ro chính sách lên hàng đầu. VTV thì lên sóng câu hỏi về rủi ro lỗ hổng bảo mật khi doanh nghiệp chuyển dữ liệu lên điện toán đám mây.

Báo chí còn dùng từ này ngay trong tiêu đề dạng câu hỏi, ở những chủ đề người đọc quan tâm nhất. CafeF hỏi “Mặt trái của camera AI và khóa thông minh: Gia chủ đang được bảo vệ hay tự đẩy mình vào rủi ro?” . Trang fica.dantri.com.vn hỏi “Sinh viên vay tiền qua ứng dụng hay tín dụng đen rủi ro hơn?” . Càng đọc nhiều, càng thấy hai chữ r lặp lại đều đặn.

Trang Vietstock viết “thị trường trái phiếu doanh nghiệp trở nên rủi ro” trong một bài phân tích.1 Tạp chí VnEconomy cũng đặt cụm ấy vào tiêu đề khi bàn về chính sách tiền tệ. Mục từ “Rủi ro” trên Wikipedia tiếng Việt mở đầu bằng đúng hai chữ r ấy.

Rủi ro hay rủi do: từ nào đúng

Hỏi rủi ro hay rủi do, từ nào đúng, thì trả lời gọn: chỉ “rủi ro” là đúng. Đến nay chưa có từ điển hay chuẩn chính tả nào ghi nhận “rủi do”; chỉ dạng hai chữ r mới có mặt trong các từ điển tiếng Việt hiện hành.

Dù đảo thứ tự hai chữ trong câu hỏi, đáp án vẫn không đổi. Không có ngoại lệ cho văn nói thân mật hay văn mạng, vì chính tả là chuyện của con chữ chứ không phải của ngữ cảnh.

Vì thế khi soạn đơn từ, biên bản, bài đăng hay tin nhắn công việc, chỉ cần nhớ một quy tắc: điều không may có thể xảy đến thì viết bằng hai chữ r. Gặp dạng sai trong bản thảo của mình hay của đồng nghiệp, sửa lại luôn, vì đây là lỗi sửa nhanh nhất.

Chuyện chuẩn chính tả không phải việc riêng của một người. VnExpress từng có bài nêu đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Một bài phân tích khác bàn tới bài toán kiểm tra chính tả tự động, tức chuyện máy móc cũng phải dựa vào một chuẩn viết thống nhất.

Với văn bản quan trọng như hợp đồng hay báo cáo gửi đối tác, đừng đọc lướt cả bài. Hãy đọc kỹ riêng nhóm từ mở đầu bằng r, d, gi. Soát theo nhóm giúp bắt lỗi nhanh. Cách này cũng không bỏ sót những từ cùng kiểu như “dủi do” hay “ruổi ro” nếu chúng lọt vào bản thảo. Muốn nhanh hơn nữa, dán cả đoạn vào ô Kiểm tra chính tả của trang.

Vài cặp câu dưới đây cho thấy lỗi chỉ nằm ở một chữ. Viết đúng: “Mua đất chưa sang tên là chỗ dễ gặp rủi ro nhất.” Viết sai: “Mua đất chưa sang tên là chỗ dễ gặp rủi do nhất.” Sang chuyện vay mượn, câu đúng là: “Vay tiền qua ứng dụng có rủi ro riêng.” Thay chữ ro bằng chữ do là câu thành sai: “Vay tiền qua ứng dụng có rủi do riêng.”

Cặp tiếp theo sát chuyện làm ăn. Người bán hàng nhỏ thường chấp nhận rủi ro để giữ khách, viết thế là đúng; viết “chấp nhận rủi do” là sai. Sang thuật ngữ ngân hàng: “Rủi ro tín dụng là thuật ngữ quen trong ngân hàng.” Câu này chỉ sai đúng một chỗ, khi ro bị đổi thành do: “Rủi do tín dụng là thuật ngữ quen trong ngân hàng.”

Vài câu nữa, gần chuyện học hành và ngày Tết. Bài luận nói về rủi ro của mạng xã hội với học sinh, viết vậy là đúng; ai ghi “rủi do” là sai. Chuyện sắm Tết cũng vậy: “Sắm Tết bằng tiền vay nóng là rủi ro không nhỏ.” Câu này sai ngay chữ thứ hai nếu viết thành “rủi do không nhỏ”.

Đọc thêm: Giày vò hay dày vò: từ nào chính xác?

Rủi ro nghĩa là gì

Nói cho cùng, rủi ro là chuyện chưa lường trước được, mà một khi xảy ra thì hậu quả xấu. Wikipedia tiếng Việt gọi rủi ro là một cách nói về những điều không tốt lành, không tốt đẹp.3 Từ này đề cập tới hệ quả, tác động của một hành động, liên quan đến những gì con người coi trọng: sức khỏe, hạnh phúc, của cải, tài sản hoặc môi trường.3 Trọng tâm thường là hậu quả tiêu cực không mong muốn.3

Trong quản trị, định nghĩa rộng rãi hơn đến từ tiêu chuẩn ISO 31000: rủi ro là ảnh hưởng của sự không chắc chắn về mục tiêu.2 Nghĩa là từ này gắn với cả những việc chưa biết sẽ ra sao, chứ không riêng điều xấu đã rõ: đi xin việc có được việc hay không, gieo trồng vụ này có đủ mưa hay không.

Trong đời thường, từ này dễ hình dung hơn qua các nguồn gây ra nó. Rủi ro đến từ nhiều phía: thị trường tài chính chưa lường được, dự án thất bại, chuyện trách nhiệm pháp lý, nợ tín dụng, tai nạn, thiên tai, hay đối thủ gây khó dễ.2 Mỗi nguồn ấy ứng với một cảnh quen thuộc.

Chuyện nhà cửa là ví dụ rõ nhất. Mua đất mà chưa sang tên, người mua có nguy cơ mất tiền mà không có giấy tờ đứng tên mình. Góp tiền mua chung một căn hộ, chuyện ai đứng tên, ai giữ sổ chính là chỗ dễ sinh rủi ro. Mua nhà khi dự án còn trên giấy, rủi ro là chờ mãi vẫn chưa thấy nhà.

Giấy tờ thất lạc cũng thành chuyện lớn. Báo VietNamNet có bài chỉ ra những rủi ro có thể gặp khi làm mất sổ đỏ, từ việc chứng minh quyền sở hữu tới việc xin cấp lại. Một tấm giấy mỏng trong ngăn kéo mà quyết định cả căn nhà, nên nhiều gia đình chụp ảnh, cất bản sao và giữ riêng một chỗ.

Chuyện sức khỏe và làm đẹp cũng vậy. Tiêm trắng da được Báo Tuổi Trẻ nêu kèm cảnh báo về rủi ro. Peel da, tức bong lớp sừng bằng hóa chất, cũng có ưu điểm lẫn rủi ro riêng. Trang baotintuc.vn còn nêu rủi ro từ một kế hoạch giảm cân do trí tuệ nhân tạo đề xuất, vì máy không biết người dùng có bệnh nền gì.

Tiền bạc là mảng dày đặc chữ này. Đầu tư tiền ảo được VTV gọi thẳng là rủi ro thật. Trên Vietstock, một bài đặt câu hỏi chuyện đua nhau bán rẻ khách sạn thời dịch là cơ hội hay rủi ro cho nhà đầu tư. Báo Tuổi Trẻ đưa tin tín dụng Mỹ bị hạ bậc khiến hàng ngàn tỉ đô của châu Á gặp rủi ro. Wikipedia tiếng Việt còn có riêng mục về rủi ro kinh doanh chênh lệch giá.4

Công nghệ trong nhà cũng sinh ra rủi ro mới. Camera AI và khóa thông minh giúp trông nhà tốt hơn, nhưng CafeF đặt vấn đề gia chủ có thể tự đẩy mình vào rủi ro nếu thiết bị lợi dụng. Doanh nghiệp chuyển dữ liệu lên điện toán đám mây thì đối diện rủi ro về lỗ hổng bảo mật. Wikipedia tiếng Việt còn có mục về rủi ro sống còn từ trí tuệ nhân tạo tổng quát, tức mức độ được bàn tới ở tầm toàn cầu.

Ngay cả món đồ nhỏ cũng có chuyện. Báo Tuổi Trẻ đưa lời khuyên nên dùng sạc chính hãng để tránh rủi ro cho máy. Trang hoahoctro.tienphong.vn thì hỏi tín đồ mua sắm đối diện rủi ro gì khi một sàn thương mại điện tử mới tràn vào thị trường.

Khi dùng trong câu, “rủi ro” thường đi với các động từ như gặp, chấp nhận, đối mặt, giảm thiểu, hoặc đứng trước danh từ chỉ lĩnh vực: rủi ro tín dụng, rủi ro chính sách. Có bài báo viết doanh nghiệp “chấp nhận đầu tư trước có thể rủi ro để đẩy nhanh tiến trình” xây dựng hệ thống chính phủ điện tử. CafeF cũng dùng cụm “không phải chịu rủi ro tín dụng” khi nói về một chuỗi bán lẻ. Nghĩa là từ này dùng được cả khi nói về một lựa chọn đã tính toán.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người phụ nữ tóc búi ngồi quay lưng bên bàn gỗ thấp, trên bàn có khay hai chiếc cốc, khăn gấp và một chiếc quạt
Một phụ nữ tóc búi ngồi quay lưng bên bàn gỗ thấp, trên bàn có khay với hai chiếc cốc, một chiếc khăn gấp và một chiếc quạt tay, phòng khách sáng chiều.

Vì sao hay viết nhầm rủi do

Nhiều người gõ nhầm, nên câu hỏi rủi do hay rủi ro vẫn quay lại hoài. Nguyên nhân chính nằm ở nhóm phụ âm đầu r, d, gi, vốn được xếp vào các cặp từ dễ nhầm lẫn của tiếng Việt. Sách hướng dẫn chính tả lấy ví dụ cặp “ra / da / gia” cho nhóm này. Ba âm ấy phát âm gần nhau, nên tai nghe một kiểu tay ghi một kiểu.

Giọng vùng miền góp phần đáng kể. Nhiều người phát âm d, gi và r na ná nhau, thậm chí trộn lẫn khi nói nhanh. Khi tai không tách được ba âm, tay viết ra dạng sai là chuyện dễ xảy ra. Người viết thường không nhận ra mình đã chọn nhầm.

Hiện tượng nhầm phụ âm đầu không riêng gì cặp này. Cặp trau chuốt cũng vậy: nhiều người viết ch thay cho tr vì hai âm ấy nghe gần nhau. Với trau chuốt, người viết nhầm ở chữ đầu; còn với rủi ro, nhầm ở chữ thứ hai, khi chữ r bị ghi thành d. Cùng là thói quen tai nghe gần rồi tay ghi theo, nên đây là chuyện của cả tiếng Việt, không phải dấu hiệu người viết thiếu cẩn thận.

Thói quen trên mạng làm lỗi lan nhanh hơn. Một bài đăng ghi sai, người sau chép lại theo, vài lần như thế là thành phản xạ. Cách chặn đơn giản: trước khi bấm gửi, đọc lại riêng những từ mang phụ âm đầu r, d, gi.

Đọc thêm: Chủ trương hay chủ chương: từ nào chính xác?

Mẹo phân biệt r, d và gi

Có hai cách kiểm tra rất gọn, đều dựa trên đặc điểm của ba âm đầu này. Cách thứ nhất dựa vào âm đệm: theo quy tắc chính tả, chỉ chữ d ghép được với các vần có âm đệm như oa, oe, ươi, uyên; r và gi thì không. Gặp tiếng mang vần đệm mà phân vân giữa ba chữ, gần như chắc chắn đó là d.

Cách thứ hai dùng mẹo láy âm “co ro - bịn rịn”. Trong hai từ láy ấy, r ghép với b và c (k), kiểu ghép mà d không có. Vậy nên một tiếng láy theo kiểu chỉ thấy ở r thì phụ âm đầu của nó là r.

Áp vào chính từ đang bàn: trong “rủi ro”, tiếng “ro” láy phụ âm đầu với “rủi”, cùng kiểu với “co ro” và “bịn rịn”. D không tham gia kiểu láy ấy, nên hai chữ r mới đúng. Lần sau viết nhanh mà phân vân, thử hai phép trên trong vài giây: xem vần có âm đệm không, rồi đặt thử vào một từ láy quen. Cả hai phép đều chỉ về r thì cứ ghi.

Mẹo này dùng được cho cả nhóm từ khác. Ví dụ tiếng “rịn” trong “bịn rịn” không thể viết bằng d, còn tiếng “ro” trong “co ro” cũng vậy. Đem phép thử ấy soi vào những từ mình hay viết sai, sẽ thấy nhiều chỗ tự sáng ra.

Muốn tra thêm nhiều cặp từ, đọc mục Chính tả của trang. Mẹo phân biệt cả nhóm d, gi, r được trình bày kỹ ở bài quy tắc phân biệt d, gi và r.

Hai chiếc giỏ đan chứa cà chua đỏ đặt trên quầy gỗ cũ cạnh khung cửa sổ, bên cạnh là một chiếc khăn vải gấp gọn
Hai chiếc giỏ tre đựng cà chua đỏ và vài quả trầy xước đặt trên quầy gỗ cũ cạnh khung cửa sổ, có chiếc khăn vải gấp bên cạnh.

Nhớ nhanh

  • Cách viết đúng duy nhất là “rủi ro”, hai chữ r; dạng có d ở chữ thứ hai không được ghi nhận ở đâu.
  • Rủi ro là ảnh hưởng của sự không chắc chắn về mục tiêu, tập trung vào hậu quả tiêu cực không mong muốn.
  • Phân vân giữa r, d, gi: vần có âm đệm thì là d; từ láy kiểu “co ro - bịn rịn” chỉ có r.
  • Ngoài nhóm r, d, gi, tiếng Việt còn dễ lẫn các cặp s/x, ch/tr, l/n, i/y, ă/â; soát theo nhóm sẽ nhanh hơn.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Quản lý rủi ro là gì và rủi ro đến từ những nguồn nào?

Quản lý rủi ro là việc nhận diện, đánh giá và xử lý những điều chưa biết trước có thể ảnh hưởng tới mục tiêu, thay vì chờ chuyện xấu ập đến mới lo. Rủi ro đến từ nhiều phía: thị trường tài chính biến động, dự án thất bại, trách nhiệm pháp lý, nợ tín dụng, tai nạn, thiên tai hay đối thủ cạnh tranh gây khó dễ.2 Nói ngắn gọn, quản lý rủi ro là tính trước những chuyện ấy và chuẩn bị cách ứng phó.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com