Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Nỗ lực hay lỗ lực: từ nào chính xác?

Ngày 31/8/2018, một tờ báo lớn tại TP.HCM đăng tiêu đề «Những lỗ lực cuối cùng trước giờ thông xe cầu Bạch Đằng» - lỗi hỏi/ngã đã lọt lên mặt báo. Cách viết đúng là «nỗ lực», dấu ngã ở tiếng đầu.

12 phút đọc

Nỗ lực hay lỗ lực, nỗ lực hay nổ lực? Hai câu hỏi cùng một đáp án: chỉ «nỗ lực», tiếng đầu mang dấu ngã, là cách viết đúng. «Nổ lực» không có trong từ điển tiếng Việt; «lỗ lực» là dạng viết nhầm, không phải cách viết đúng của «nỗ lực».

Sai một dấu thanh thôi, chữ đã thành chữ khác. Ngày 31/8/2018, một tờ báo lớn tại TP.HCM đăng tiêu đề «Những lỗ lực cuối cùng trước giờ thông xe cầu Bạch Đằng», và lỗi hỏi/ngã đã lọt cả khâu duyệt bài. Phần dưới giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao nhiều người viết nhầm, đưa cặp câu đúng - sai để đối chiếu và vài cách giữ tay cho đúng.

Nỗ lực hay lỗ lực: từ nào đúng?

Tra từ điển là ra ngay. «Nỗ lực» có trong Từ điển tiếng Việt và hai bộ từ điển song ngữ; «nổ lực» không có trong từ điển tiếng Việt và không mang nghĩa; «lỗ lực» cũng không phải cách viết đúng của từ này. Chỉ dấu thanh ở tiếng đầu đã quyết định đúng sai, nên đây là chỗ cần soát kỹ nhất khi đọc lại bài.

Nỗ lực nghĩa là gì? Đây là động từ chỉ sự cố gắng, phấn đấu hết sức của một cá nhân, một tổ chức hay một tập thể, nhằm đạt mục tiêu đã đề ra. Ba cụm hay gặp là «nỗ lực học tập», «nỗ lực làm việc» và «tập trung nỗ lực». Nghe ai nói «nỗ lực học tập», người nghe hiểu ngay người đó dồn sức cho việc học, không phải cố qua loa cho xong.

Từ này đứng được ở nhiều vị trí trong câu. Làm vị ngữ, nó đứng sau chủ ngữ: «Anh ấy đã nỗ lực vượt khó». Có «sự», «những» đi trước, nó chuyển thành danh từ: «sự nỗ lực phi thường», «những nỗ lực bền bỉ». Ai hỏi nỗ lực là danh từ hay tính từ, câu trả lời là: chủ yếu làm động từ, có lúc làm danh từ trong cụm danh từ, chứ không phải tính từ.

Từ đồng nghĩa gồm «cố gắng» và «phấn đấu»; từ trái nghĩa gồm «nản chí» và «nhụt chí». Sang tiếng Anh, người ta dịch từ này bằng những cách nói mang nghĩa cố hết sức, sự cố gắng, một lần thử.

Sắc thái của từ nghiêng trang trọng, hợp với văn viết, tiêu đề báo, lời phát biểu trong cuộc họp hay bài phát động thi đua. Chuyện trò thân mật hằng ngày, người Việt thường chọn «cố gắng» cho tự nhiên. «Nỗ lực» xuất hiện khi câu cần nhấn mức độ dồn sức. Cho nên khi phân vân nỗ lực hay lỗ lực trong văn bản trang trọng, chỉ một cách viết là được ghi nhận.

Vì sao hay viết nhầm

«Nỗ» và «nổ» chỉ khác nhau một dấu: hỏi hay ngã. Nhưng trong tiếng Việt, dấu thanh phân biệt nghĩa, đổi dấu là đổi từ.5 Lỗi thanh điệu gồm sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của từ. Đổi dấu hỏi thành dấu ngã trên tiếng «nỗ», người viết đã tạo ra một chữ khác chứ không còn là từ mình định viết.

Tiếng Việt có 6 thanh điệu. Hệ thống này bắt đầu hình thành khoảng thế kỷ VI với 3 thanh và đủ 6 thanh vào khoảng thế kỷ XII thời nhà Lý.5 Thanh càng nhiều thì chỗ dễ lẫn khi phát âm càng nhiều, nhất là với người nói theo giọng địa phương.

Tiếng Việt có nhiều phương ngữ, mỗi nơi một giọng.6 Bên cạnh tính thống nhất chủ đạo, sự dị biệt phát âm giữa các vùng tạo ra những lỗi chính tả phổ biến. Nhiều người không phân biệt tr với ch, s với x khi nói. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc như nhau, nên hai thanh này dễ nhầm khi viết.

Chính cách phát âm lệch chuẩn ấy là nguồn gốc của «nổ lực». Có giọng hay đọc dấu ngã thành dấu hỏi hoặc dấu nặng; đọc thế nào dễ ghi thế ấy, rồi cách viết sai lan nhanh qua mạng xã hội. Cũng vì thế mà trên diễn đàn, trong tin nhắn, người viết còn lẫn nỗ lực với lỗ lực. Thêm một lý do: nhiều người chỉ nghe nói mà lâu ngày không nhìn mặt chữ, nên không có dịp tự phát hiện mình viết lệch.

«Lỗ lực» lại sai theo kiểu khác: người viết lẫn phụ âm đầu l với n. Đây là một trong những cặp dễ lẫn nhất của tiếng Việt, nằm cùng nhóm với s/x, ch/tr, r/d/gi, n/ng. Cách nhầm này giống trường hợp «ăn no» bị viết thành «ăn lo», do đặt sai vị trí lưỡi khi phát âm N và L. Lỗi phụ âm đầu nói chung là loại hay gặp nhất, xuất phát từ cách phát âm đặc trưng của từng vùng khác với phát âm chuẩn.

Nói rộng ra, chính tả tiếng Việt là hệ thống quy tắc về cách viết các âm vị, âm tiết, từ, cách dùng dấu câu và lối viết hoa, nhằm thống nhất cách viết cho chính xác.6 Hệ thống ấy gồm chính tả phổ thông, đưa vào giảng dạy tại trường công lập và được quy định bởi văn bản pháp luật.6 Ngoài ra còn chính tả thường nhật, tức cách viết theo thói quen dân cư bản địa, phổ biến ở một vùng.6 Đến nay, việc chuẩn hóa toàn quốc vẫn đang tiếp tục. Ai viết nhầm một dấu cũng đừng quá áy náy, vì cả hệ thống vẫn đang được siết lại từng ngày.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một phụ nữ ngồi quay lưng lại, xếp những chiếc bát trắng trên kệ gỗ trong xưởng gốm, bên cạnh là các chồng âu đất nung
Một người phụ nữ tóc búi ngồi xếp chân trong xưởng gốm, tay cầm chiếc bát trắng xếp lên kệ gỗ, bên cạnh là chồng bình đất nung, sáng vào từ cửa.

Câu đúng và câu sai

Muốn tự trả lời nỗ lực hay nổ lực đúng chính tả, cách nhanh nhất là soi câu mình viết bên cạnh câu mẫu. Dưới đây là các cặp đối chiếu: phần «Đúng» viết chuẩn, phần «Sai» là dạng hay gặp kèm chú thích chỗ lệch.

Đúng: «Anh ấy đã nỗ lực vượt khó để đạt được danh hiệu học sinh giỏi.» Sai: «Anh ấy đã nổ lực vượt khó…» - dấu ngã bị thay bằng dấu hỏi. Đúng: «Tôi đang nỗ lực để phát triển từng ngày.» Sai: «Tôi đang lỗ lực để phát triển từng ngày.» - tiếng đầu bị nhầm l/n.

Đúng: «Công ty nỗ lực giữ giá hàng hóa trong dịp cuối năm.» Sai: «Công ty nổ lực giữ giá hàng hóa…» . Đúng: «Chính quyền địa phương nỗ lực giữ rừng đầu nguồn.» Sai: «Chính quyền địa phương lỗ lực giữ rừng…» .

Sai: «Chị ấy nổ lực học nghề để đổi việc.» Đúng: «Chị ấy nỗ lực học nghề để đổi việc.» Đúng: «Ngành hàng xuất khẩu nỗ lực vượt khó để giữ đơn hàng.» Sai: «Ngành hàng xuất khẩu nổ lực vượt khó…» .

Đúng: «Cả nhà nỗ lực dọn dẹp nhà cửa trước ngày 29 tháng Chạp.» Sai: «Cả nhà nổ lực dọn dẹp nhà cửa…». Đúng: «Sau những nỗ lực suốt mùa thi, lớp đã đạt thành tích tốt nhất khối.» Sai: «Sau những lỗ lực suốt mùa thi…» .

Đúng: «Tập thể nỗ lực thi đua đạt chỉ tiêu năm nay.» Sai: «Tập thể nổ lực thi đua đạt chỉ tiêu năm nay.»

Vài cụm đúng đáng ghi lại khi soạn văn bản: «sự nỗ lực phi thường», «nỗ lực thi đua sản xuất», «không ngừng nỗ lực vươn lên», «làm việc nỗ lực nâng cao hiệu suất làm việc», «phấn đấu, nỗ lực dựa vào thực lực của bản thân». Cùng kiểu ấy nhưng sai là «nổ lực học tập», «nổ lực và thay đổi từng ngày», «nổ lực vượt khó học giỏi».

Trong văn báo chí, từ này còn xuất hiện như một cách mô tả sự cố gắng của cá nhân và tập thể. «Nỗ lực bứt phá» nói về một diễn viên, «nỗ lực vượt khó» nói về ngành cá tra, «nỗ lực theo đuổi ước mơ» nói về một nữ sinh dân tộc thiểu số. Cùng một từ, đặt trước động từ khác nhau là ra sắc thái khác nhau, nhưng dấu ngã trên tiếng «nỗ» thì không đổi. Đây cũng là chỗ kiểm tra nhanh khi còn lăn tăn nỗ lực hay lỗ lực: nhìn thẳng vào dấu thanh của tiếng đầu.

Đọc thêm: Chậm rãi hay chậm rải: từ nào chính xác?

Lỗi lỗ lực trên báo chí

Tiêu đề «Những lỗ lực cuối cùng trước giờ thông xe cầu Bạch Đằng» đăng ngày 31/8/2018 là ví dụ thực tế về lỗi chính tả xuất hiện trên báo chí. Chỉ một dấu ngã bị đổi thành dấu hỏi, cộng thêm n và l lẫn nhau, cả cụm từ trong tiêu đề đã thành một chữ không có nghĩa.

Ở chiều ngược lại, các tòa báo viết đúng từ này gần như mỗi ngày. Ba tiêu đề gần đây đều giữ dấu ngã: «TP.HCM nỗ lực lo cho dân, gỡ khó cho doanh nghiệp», «Thanh Sơn nỗ lực bứt phá», và bài «Nỗ lực đóng điện dự án đường dây 220kV Huội Quảng - Nghĩa Lộ trong quý I/2024».

Soát hai nhóm tiêu đề cạnh nhau, câu hỏi nỗ lực hay lỗ lực đã có lời giải. Dạng đúng xuất hiện dày đặc; dạng sai thỉnh thoảng vẫn lọt qua khâu duyệt. Bài học dành cho mọi người viết: đọc lại trước khi đăng vẫn là rào chắn cuối cùng.

Gỗ bàn cũ đặt hai cuốn sổ úp, một chén gốm và chậu cây nhỏ, cạnh ghế gỗ đón nắng chiều qua cửa sổ
Gỗ bàn cũ đặt hai cuốn sổ úp mặt, cạnh chén gốm và chậu cây nhỏ, ghế gỗ trống đón nắng chiều qua cửa sổ.

Các cặp từ dễ nhầm cùng nhóm

Lỗi của «nổ lực» và «lỗ lực» không đứng một mình. Người gõ «nổ lực hay nỗ lực» lên ô tìm kiếm cũng vì cùng một chỗ lẫn dấu ấy. Cả hai lỗi - nhầm dấu hỏi với dấu ngã, nhầm phụ âm đầu - còn xuất hiện ở nhiều cặp từ khác của tiếng Việt. Danh sách ngắn dưới đây cho câu trả lời một dòng mỗi cặp.

Ngoài các cặp từ riêng lẻ, nhóm quy tắc chính tả cần nhớ gồm viết hoa, viết đúng phụ âm đầu, vần, thanh điệu và các trường hợp đặc biệt. Trong đó các cặp phụ âm đầu dễ nhầm là s/x, ch/tr, r/d/gi, n/ng, l/n, còn các cặp vần hay nhầm là o/u, i/y, ươm/ương. Ai hay vấp chữ l với n có thể xem thêm quy tắc phân biệt l và n để luyện riêng nhóm này.

  • Ăn no là cách viết đúng; ăn lo là cách viết sai, do đặt sai vị trí lưỡi khi phát âm N và L.
  • Trau chuốt là cách viết đúng; viết lẫn tr với ch sẽ ra dạng sai.
  • Năng nổ, nhậm chức, gia nhập, sai sót, suất cơm đều là dạng đúng.

Đọc thêm: Xào xạc hay sào xạc? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Mẹo viết đúng mỗi ngày

Các nhà ngôn ngữ học đã đặt ra những mẹo chính tả giản tiện, dễ nhớ, giúp người viết tìm ra cách viết đúng nhanh nhất mà không cần tra từ điển mỗi lần. Mẹo ấy không thay được việc học nghĩa từ, nhưng rút ngắn được quãng do dự mỗi khi tay ngập ngừng trước một dấu thanh.

Việc đáng làm hằng ngày là đọc lại câu vừa gõ, để ý riêng các tiếng có dấu hỏi, ngã, nặng và các tiếng bắt đầu bằng n, l. Đọc thành tiếng chậm rãi một lượt cũng bắt được nhiều chỗ lệch tai. Muốn soát nhanh cả câu, dán vào ô Kiểm tra chính tả của trang.

Ở tầm lớn hơn, chữ quốc ngữ hiện hành được hoàn chỉnh vào cuối thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 19.4 Từ điển Pigneau de Béhaine - Taberd in năm 1838 được xem là nền tảng của chính tả hiện đại, và từ đó hệ thống chữ quốc ngữ không chấp nhận thay đổi lớn nào.4 GS Nguyễn Văn Hiệp (Viện Ngôn ngữ học) cho rằng thay vì cải cách chữ quốc ngữ, cần xây dựng chuẩn chính tả tiếng Việt. Theo ông, những vấn đề như vị trí đánh dấu thanh tưởng đơn giản nhưng rất quan trọng trong thời đại kỹ thuật số.4 Với người viết hằng ngày, điều đó nghĩa là một dấu đặt đúng chỗ vừa giữ câu văn sạch, vừa giúp máy đọc đúng nội dung.

Còn muốn đọc thêm các bài cùng chủ đề, ghé Chuyên mục Chính tả để tra những cặp từ hay nhầm khác.

Một người phụ nữ ngồi quay mặt ra cửa sổ bên bàn gỗ, trên bàn có một cuốn sách dày khép và một chiếc cốc sứ
Một người phụ nữ ngồi bên bàn gỗ nhìn ra cửa sổ, trên bàn có quyển sách dày úp và một chiếc chén, chậu cây nhỏ đón nắng sáng.

Nhớ nhanh

  • Phân biệt nỗ lực với lỗ lực bằng nghĩa từng tiếng: «nổ» là bùng nổ, còn «nỗ» mới đứng được cạnh «lực».
  • Trước khi gửi bài, dừng lâu hơn ở các tiếng mang dấu hỏi, dấu ngã và các tiếng mở đầu bằng n, l - đó là chỗ «nỗ lực» hay bị thành «nổ lực», «lỗ lực» nhất.
  • Còn phân vân, dán câu vào ô Kiểm tra chính tả của trang để soát nhanh trước khi ấn gửi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com