Sức khỏe
Rửa tay cho trẻ đúng 6 bước Bộ Y tế chỉ 30 giây mỗi lần
Rửa tay cho trẻ đúng cách giảm đến 47% nguy cơ mắc tiêu chảy và 19-45% nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp, còn đôi tay bé xíu lại là chỗ vi khuẩn dễ bám nhất trong nhà.
Năm 2008, Liên Hợp Quốc chọn ngày 15 tháng 10 hằng năm làm Ngày Thế giới rửa tay với xà phòng.4 Việc làm tưởng nhỏ ấy được cả hành tinh ghi nhận vì nó chặn được đường lây của nhiều bệnh.
Các hướng dẫn dưới đây dành cho cha mẹ có con nhỏ, đặc biệt lứa tuổi mầm non, đang khỏe mạnh và sinh hoạt hằng ngày ở nhà. Đây là cách rửa tay đúng chuẩn cho trẻ em theo quy trình Bộ Y tế, kèm những thời điểm và lưu ý cần thiết.
Thử hình dung: một bé 3 tuổi đi nhà trẻ về, tay bám đầy vi khuẩn sau giờ chơi đất nặn, rồi với ngay lấy bánh ăn. Chỉ cần vài giây, mầm bệnh đã có đường vào bụng.
Rửa tay đúng cách là cách chặn ngắn nhất, rẻ nhất.
Vi khuẩn đi từ tay vào bụng
Trẻ nhỏ học thế giới bằng tay: sờ đồ chơi, bò trên sàn, nắm lan can, ôm thú cưng. Mỗi lần chạm như vậy, vi khuẩn lại chuyển sang bàn tay bé. Chưa hết, trẻ có thói quen đưa tay lên dụi mắt, há miệng, ngậm ngón.
Đường đi của mầm bệnh vì thế ngắn đến bất ngờ: từ sàn nhà lên tay, từ tay thẳng vào mắt, mũi, miệng.
Nhiều gia đình đều gặp cảnh tương tự: con vừa ôm mèo con xong lại dụi mắt, và vi khuẩn từ lông thú theo tay vào mắt bé chỉ trong một giây. WHO từng công bố con số khiến cha mẹ giật mình: cứ mỗi 20 giây trôi qua lại có một trẻ em chết vì điều kiện vệ sinh yếu kém. Tiêu chảy và viêm phổi cùng chiếm gần 3,5 triệu ca trẻ nhỏ tử vong mỗi năm, riêng viêm phổi là nguyên nhân số một ở nhóm dưới 5 tuổi.4
Con số này giải thích vì sao các hướng dẫn rửa tay an toàn cho bé luôn được các tổ chức y tế đặt lên hàng đầu. Rửa tay đúng cách làm giảm đến 47% nguy cơ mắc tiêu chảy và giảm 19-45% nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp.1 UNICEF ước tính nếu rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh trở thành thói quen, số trẻ chết vì tiêu chảy giảm gần một nửa.4 Số ca tử vong vì nhiễm trùng đường hô hấp cấp cũng giảm tới một phần tư.4 Thói quen này còn liên quan đến sự phát triển của con: một nghiên cứu năm 2013 ghi nhận việc rửa tay được nâng cao giúp trẻ dưới 5 tuổi tăng chiều cao thêm một chút.4
Chỉ nước sạch chưa đủ sức diệt vi khuẩn.1 Bác sĩ Trần Phương Hải (Bệnh viện Bạch Mai) giải thích xà phòng vừa tẩy được chất bẩn vừa tiêu diệt mầm bệnh, nên rửa tay phải có xà phòng.1 Rửa tay với xà phòng là việc rẻ nhất, dễ nhất cha mẹ làm được mỗi ngày để chặn đường lây của bệnh tay-chân-miệng, tiêu chảy hay các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp.1
Sáu bước rửa tay chuẩn Bộ Y tế
Trước khi dạy con, cha mẹ làm mẫu trước rồi để con làm theo từng bước. Nhiều bé 4 tuổi rửa xong vẫn còn sót bọt ở kẽ ngón. Đó là dấu hiệu con bỏ sót bước ba, và cũng là lúc cha mẹ biết phải nhắc lại chỗ nào.
Quy trình mở đầu bằng việc làm ướt hai bàn tay dưới vòi nước sạch, lấy xà phòng vừa đủ tạo bọt. Tiếp đó, xoa hai lòng bàn tay vào nhau theo vòng tròn. Bước ba: đặt lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia, đan các ngón tay chà qua lại để làm sạch mu tay và kẽ ngón. Bước bốn: móc hai bàn tay vào nhau, chà mặt trong các ngón tay. Bước năm: nắm ngón cái bằng lòng bàn tay kia và xoay.5 Bước cuối: gập các đầu ngón tay vào lòng bàn tay, xoay tròn để rửa sạch đầu ngón.
Mỗi thao tác ở các bước giữa lặp lại ít nhất 5 lần, và cả quy trình đủ 6 bước chỉ mất khoảng 30 giây, đủ để làm sạch toàn bộ lòng bàn tay, mu bàn tay, kẽ ngón, ngón cái và đầu ngón. Theo CDC, khi xoa tay với xà phòng, bọt phải bao phủ cả mu bàn tay, kẽ giữa các ngón và dưới móng tay.4 Sau đó rửa lại dưới vòi nước chảy rồi lau khô bằng khăn sạch.
Một chi tiết nhiều gia đình Việt vẫn làm sai: rửa tay trong chậu nước đọng. Nước đọng dễ bị ô nhiễm và làm bẩn lại tay, nên mở vòi nước chảy thay vì dùng chậu. Ngón cái, cổ tay, kẽ ngón và dưới móng là những chỗ vi khuẩn trú nhiều nhất nên cần chà kỹ.
Với trẻ, nên chọn xà phòng diệt khuẩn dịu nhẹ để không kích ứng làn da tay mỏng manh của con. Cùng lúc đó, dạy con không cho tay vào miệng, không cắn móng tay, không đưa tay bẩn lên mặt; móng tay cắt ngắn và giữ sạch.
Rửa xong chưa phải là hết.
Theo Bệnh viện Da liễu Trung ương, cần lau khô tay cẩn thận bằng khăn sạch hoặc khăn giấy, nhất là giữa các ngón, vì hai bàn tay ướt giúp vi khuẩn lây truyền dễ hơn.3 Bàn tay ẩm ướt là môi trường vi khuẩn ẩn nấp, nên làm khô tay là một phần không tách rời của quá trình rửa tay cho trẻ.4
Bao lâu là đủ, nước bao nhiêu độ
WHO khuyến cáo chà tay ít nhất 20 giây, tương đương hát hai lần bài chúc mừng sinh nhật.4 Cho con vừa rửa vừa hát, hết hai lượt bài hát là vừa đủ 20 giây. Còn làm đủ 6 bước theo đúng thao tác thì cả quy trình khoảng 30 giây.
Nhiều người tin nước ấm mới sạch, nhưng nhiệt độ từ 4 tới 40 độ C không khác biệt đáng kể về hiệu quả loại bỏ vi khuẩn; yếu tố quan trọng nhất vẫn là chà tay đúng cách.4 Nói cách khác, nước lạnh hay nước ấm đều diệt mầm bệnh như nhau.5 Chỉ cần tránh nước quá nóng vì gây khô ráp, nứt nẻ da trẻ.3
Đọc thêm: Rửa tay khi nấu ăn đúng 5 bước, chặn mầm bệnh từ tay vào nồi
Những thời điểm bắt buộc phải rửa
Rửa tay đúng kỹ thuật mà sai thời điểm thì hiệu quả giảm đi, vì tay sạch lại bám bẩn ngay sau khi trẻ chạy chơi. Cha mẹ cần dặn trẻ ghi nhớ các thời điểm bắt buộc phải rửa tay trong ngày:
WHO cũng nêu 5 thời điểm quan trọng để rửa tay bằng xà phòng: sau khi dùng nhà vệ sinh, sau khi lau đít hay thay tã cho trẻ nhỏ, trước khi cho trẻ ăn, trước khi ăn, và trước hoặc sau khi chuẩn bị đồ ăn, xử lý thịt, cá, gia cầm sống.4
Còn làm sao rửa tay cho trẻ sơ sinh? Với em bé sơ sinh trong nhà, ai muốn bế đều phải rửa tay trước khi chạm vào con nhỏ.
Một bé mầm non về từ lớp học, việc đầu tiên cha mẹ nhắc là rửa tay rồi mới cho ăn cơm chiều. Theo Bệnh viện Nhi Connecticut Children's (Mỹ), ở giai đoạn 2-5 tuổi cha mẹ vẫn là người làm gương và chịu phần lớn trách nhiệm vệ sinh cá nhân cho trẻ. Vì thế chính người lớn phải là cái chốt nhắc con đúng thời điểm mỗi ngày.
Trẻ còn cần được nhắc rửa tay trước khi đưa tay lên mắt, mũi, miệng và trước khi chạm vào vết xước trên da, vì đó là những cửa ngỏ mầm bệnh vào cơ thể.
- Sau khi ho, hắt hơi hay xì mũi
- Sau khi vui chơi cùng động vật hoặc chơi ngoài trời
- Sau khi dọn dẹp, sắp xếp đồ đạc
Dạy con thành thói quen vui
Trẻ 2-3 tuổi chưa tự biết vì sao phải rửa tay, nên cách dạy hiệu quả là biến việc ấy thành trò chơi. Đây chính là phần cốt lõi của hướng dẫn rửa tay an toàn cho bé ở tuổi mầm non.
Bài hát, trò chơi sinh động giúp con hứng thú và ghi nhớ lâu; nội dung nên đơn giản, phù hợp nhận thức lứa tuổi. Theo Connecticut Children's, gia đình có thể dán biểu đồ khen thưởng cạnh bồn rửa: mỗi lần bé tự rửa đủ các bước thì được dán một ngôi sao, kèm ghế đứng an toàn để trẻ với tới bồn rửa.
Con hào hứng duy trì thói quen khi được khen ngợi, khích lệ hoặc có phần quà nhỏ sau mỗi lần hoàn thành. Không kém quan trọng, người lớn phải làm gương: rửa tay đúng các bước đã hướng dẫn và cùng con làm vệ sinh cá nhân, vì trẻ bắt chước nhanh hơn là nghe lời nhắc.
Một lưu ý nhiều nhà bỏ qua: khăn lau tay không dùng chung cho cả nhà. Mỗi người một khăn giấy dùng một lần, hoặc khăn vải sạch, khô ráo, giặt và thay thường xuyên. Bồn rửa ở nhà và trường mầm non cũng cần có chiều cao phù hợp với trẻ, hoặc dùng ghế đứng an toàn để con tự thực hiện các bước.
Đọc thêm: Thời tiết lạnh miền Bắc tháng 10 và cách giữ ấm cho người già trẻ nhỏ
Dung dịch rửa tay khô dùng thế nào
Chỉ khi không có nước và xà phòng mới dùng dung dịch rửa tay khô có ít nhất 60% cồn thay thế, trừ khi tay quá dính bẩn hoặc nhờn.4
Ví dụ cả nhà đi dạo công viên không có vòi nước: mẹ lấy lọ dung dịch 60% cồn, cho lượng cỡ hạt đậu vào hai bàn tay bé rồi xoa đến khi khô hoàn toàn, mất khoảng 20 giây.
Khi chọn mua, cha mẹ cần lưu ý: đa số nước rửa tay khô trên thị trường không đạt hàm lượng cồn 60% trở lên nên không diệt được khuẩn. Theo nghiên cứu của Đại học Northwestern (Mỹ), dùng loại này thường xuyên có thể ảnh hưởng hệ miễn dịch của trẻ, thậm chí gây rối loạn hormone.2 Vì thế, ở nhà nơi có vòi nước, xà phòng và nước sạch luôn là lựa chọn đầu tiên.
Dung dịch khô có giới hạn rõ: không lấy hết được mỡ và đường trên tay sau khi ăn, không loại bỏ hóa chất độc như thuốc trừ sâu và kim loại nặng, kém hiệu quả khi tay nhiều dầu mỡ. Với trẻ, chỉ dùng lượng nhỏ bằng hạt đậu, xoa đến khô hoàn toàn để trẻ không liếm hay nuốt, rồi cất lọ ngoài tầm với của con.5 Không chọn loại không cồn vì dễ gây kích ứng da và mắt; cũng không bôi dung dịch hay kem kháng sinh vào vết thương hở vì dễ dẫn tới dị ứng da.
Dấu hiệu cần đi khám
Nếu trẻ nuốt phải nước rửa tay, con có thể bị buồn nôn, tổn thương tiêu hóa.5 Trường hợp nặng trẻ buồn ngủ, mắt bị kích thích, cần đưa bé tới cơ sở gần nhất để sơ cứu ngay.5 Một bé lén lấy lọ dung dịch và nuốt một ngụm, mẹ thấy con nôn trớ thì lập tức đưa đi khám.
Rửa tay nhiều lần trong ngày có thể làm khô da, hỏng da và tăng nguy cơ nhiễm trùng.4 Giữ da tay con khỏe bằng cách bôi kem dưỡng ẩm sau khi rửa và lau khô, hoặc bất cứ khi nào da khô: lấy lượng kem cỡ hạt đậu, xoa đều khắp hai bàn tay, chú ý các đầu ngón. Da tay khỏe thì con mới duy trì được thói quen rửa tay đều đặn mỗi ngày.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Rửa tay đúng cách để phòng bệnh hiệu quả (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Mối nguy hiểm khi dùng nước rửa tay khô thường xuyên (infonet.vietnamnet.vn) ↩
- Người mắc bệnh về da cần lưu ý gì khi rửa tay trong mùa dịch? (vtv.vn) ↩a ↩b
- Rửa tay (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k ↩l
- Có an toàn khi sử dụng nước rửa tay cho trẻ? (vinmec.com) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.