Sức khỏe
Rửa tay khi nấu ăn đúng 5 bước, chặn mầm bệnh từ tay vào nồi
Nhiều người nghĩ xối nước nhanh rồi lau khô là đủ, nhưng nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp Mỹ cho thấy 97% người tham gia rửa tay sai cách. Rửa tay đúng cách giúp giảm đến 47% nguy cơ mắc tiêu chảy, theo khuyến cáo về rửa tay khi nấu ăn và vệ sinh bếp.
Bếp nhà luôn bận rộn: tay vừa bóc bao bì thịt sống đã chuyển sang cắt rau, vừa lau mặt bàn vừa bưng bát cho trẻ. Chính những khoảnh khắc ấy mà vi khuẩn có cơ hội đi từ tay vào bữa cơm. Theo Tổ chức Y tế Thế giới và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, rửa tay khi nấu ăn đúng chuẩn là biện pháp rẻ nhất và dễ làm nhất để bảo vệ sức khỏe cả nhà.
Tay đưa mầm bệnh vào nồi
Đất, nước, người và động vật đều mang vi sinh vật gây bệnh. Muốn vào bữa ăn, chúng thường đi nhờ tay và dụng cụ chế biến, vốn là con đường ngắn nhất mà cũng dễ chặn nhất. Thực phẩm hay nước nhiễm bẩn vì người không rửa tay trước khi chuẩn bị thức ăn chính là đường lây truyền phân-miệng của nhiều mầm bệnh như E. coli hay sán dây.5 Chỉ một lần tay dính nước thịt sống rồi bốc rau ăn kèm, mầm bệnh đã có vé vào bữa ăn.
Bỏ quên việc rửa tay khi nấu ăn hóa ra rất đắt. Rửa tay đúng cách làm giảm đến 47% nguy cơ mắc tiêu chảy và giảm 19-45% nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp.1 Ngược lại, từng có một người phụ nữ ở Mỹ mang mầm bệnh vẫn làm đầu bếp cho nhiều gia đình và khiến 51 người khác bị lây nhiễm, vụ việc được đưa tin rộng rãi.
WHO xác định năm thời điểm quan trọng trong ngày cần rửa tay bằng xà phòng để giảm lây bệnh qua đường miệng: sau khi dùng nhà vệ sinh, sau khi lau đít hay thay tã cho trẻ, trước khi cho trẻ ăn, trước khi ăn, và trước cùng sau khi chuẩn bị đồ ăn hay xử lý thịt, cá, gia cầm sống.4 Riêng trong bếp, hai mốc đầu và mốc cuối chính là lúc tay đi nhiều nhất: từ chợ về, từ tủ lạnh ra thớt, rồi từ thớt cắt thịt sống sang đĩa rau. Bác sĩ Trần Phương Hải, Khoa Cơ xương khớp, Bệnh viện Bạch Mai, lý giải rằng chỉ rửa tay bằng nước sạch không đủ mạnh để diệt vi khuẩn, nên rửa tay với xà phòng vì xà phòng có tính tẩy rửa chất bẩn và tiêu diệt mầm bệnh.1 Có xà phòng, người ta cũng chà kỹ hơn so với khi chỉ dùng nước, bởi động tác tạo bọt kéo dài thời gian rửa.4
Trong bếp, những chỗ tay hay dính bẩn nhất lại là những chỗ ít được rửa nhất.4 Nguyên tắc giữ sạch, đứng đầu trong bộ Năm điều cần nhớ để có thực phẩm an toàn hơn của WHO, yêu cầu rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến, sau mỗi lần chạm vào thực phẩm sống, sau khi đi vệ sinh, sau khi chạm rác hay vật nuôi. Nguyên tắc này còn bao gồm rửa và khử trùng bề mặt, dụng cụ tiếp xúc với thực phẩm, che đậy thức ăn, ngăn côn trùng và động vật gây hại vào khu bếp. Nguyên tắc dùng nước sạch và nguyên liệu tươi cũng gắn liền với công đoạn sơ chế: chọn thực phẩm tươi, nguyên vẹn, ưu tiên nơi bán có nguồn gốc rõ ràng, và rửa kỹ rau quả dưới dòng nước chảy, nhất là loại ăn sống như rau thơm, xà lách trong món gỏi.
Tuy nhiên, rửa tay chỉ là hàng rào đầu tiên.
Bốn nguyên tắc còn lại của WHO chặn mầm bệnh ở những công đoạn sau đó. Với nấu kỹ, thực phẩm, đặc biệt là thịt, gia cầm, trứng và thủy sản, cần tâm đạt từ 70°C trở lên; thịt và gia cầm phải tiết ra nước trong chứ không còn màu hồng; thức ăn đã nấu để nguội cần hâm sôi kỹ lại trước khi ăn. Với việc để riêng sống và chín, tách thịt, gia cầm, thủy sản sống khỏi thực phẩm khác ngay từ khi đi chợ, dùng dao và thớt riêng cho thực phẩm sống, phân biệt bằng màu. Khi bảo quản trong tủ lạnh, đặt hộp thức ăn chín ở tầng trên, thực phẩm sống ở tầng dưới, nước từ thịt sống sẽ không nhỏ giọt xuống món đã nấu.
Còn nguyên tắc giữ thực phẩm ở nhiệt độ an toàn giải thích vì sao nhiều bữa cơm để ngoài trời vẫn gây bệnh. Trong dải từ 5°C đến 60°C, vi sinh vật sinh sôi nhanh hơn ở bất kỳ khoảng nhiệt nào khác, và phần lớn vụ ngộ độc thức ăn bắt nguồn từ việc thức ăn nằm quá lâu ở đó. Theo đó, không để thức ăn đã nấu ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ, trời nóng thì không quá 1 giờ. Thức ăn giữ nóng cần trên 60°C, thức ăn để dành cần làm lạnh nhanh xuống dưới 5°C. Không rã đông ở nhiệt độ phòng mà rã trong ngăn mát, nước lạnh hoặc lò vi sóng. Rửa tay đúng và giữ nhiệt đúng phải đi cùng nhau, thiếu một trong hai thì mầm bệnh vẫn còn đường vào nồi.
Nhiều bà nội trợ vẫn tin nước nóng rửa sạch hơn. Bệnh viện Da liễu Trung ương khuyến cáo ngược lại: nước nóng khiến da nhanh khô ráp, nứt nẻ, chỉ nên dùng nước ấm.3
Rửa tay khi nấu ăn đúng 5 bước
CDC hướng dẫn quy trình gồm năm bước: làm ướt tay dưới vòi nước chảy, xoa xà phòng thành bọt khắp mu bàn tay, kẽ ngón và dưới móng, chà tay ít nhất 20 giây, rửa sạch rồi lau khô bằng khăn sạch hoặc giấy sạch. WHO cũng khuyến cáo thời gian chà tối thiểu 20 giây trước và sau những hoạt động quan trọng trong ngày.4 Quy trình rửa tay khi nấu ăn gọn này hợp với nhịp bếp nhà, khi cần rửa nhanh giữa các công đoạn chế biến mà vẫn đạt hiệu quả diệt khuẩn.
Trước khi cắt cá, người nội trợ làm ướt tay, xoa bọt xà phòng, chà kỹ kẽ ngón và dưới móng đủ 20 giây, tráng sạch dưới vòi nước, rồi lau khô bằng khăn giấy sạch. Đây là cách rửa tay phòng thực phẩm nhiễm khuẩn đơn giản nhất trong bếp: chỉ cần giữ đúng mốc chà 20 giây là chặn được mầm bệnh từ chính đôi tay, thay vì tin vào việc xối nước vài giây cho xong chuyện.
Ngón cái, cổ tay, khe giữa các ngón và dưới móng tay là những vị trí hay bị bỏ sót nhất.4 Móng tay giả hay móng sơn bị sứt còn có thể chứa vi sinh vật, nên người hay vào bếp cần chà kỹ những vùng này.4
Việt Nam có định chuẩn riêng: hướng dẫn 6 bước rửa tay của Bộ Y tế chia nhỏ động tác thành từng vòng chà, mỗi động tác phải thực hiện ít nhất 5 lần. Bước 1 làm ướt tay bằng nước sạch, bơm dung dịch nước rửa tay hoặc chà bánh xà phòng vào lòng bàn tay rồi chà hai lòng bàn tay vào nhau. Bước 2 chà lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia và ngược lại. Bước 3 chà hai lòng bàn tay vào nhau, miết mạnh các ngón tay vào kẽ ngón. Bước 4 chà mặt ngoài các ngón tay của bàn tay này vào lòng bàn tay kia, rồi tiếp tục các động tác còn lại theo hướng dẫn.
Vậy chọn cách nào?
Sáu bước của Bộ Y tế phù hợp khi dạy trẻ hay rửa tay sau khi đi vệ sinh, nơi cần chà kỹ từng vị trí với mỗi động tác ít nhất 5 lần. Năm bước của CDC dành cho bếp, gọn hơn mà vẫn giữ nguyên hai mấu chốt: chà đủ 20 giây và lau khô tay. Nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp Mỹ cho thấy 97% người tham gia rửa tay sai cách, với lỗi thường gặp là không dùng xà phòng, chà không đủ lâu hay không làm ướt tay, nên điều quan trọng không nằm ở số bước mà ở việc làm đủ từng bước.
Nước rửa tay khô đang nằm trong nhiều túi áo bà nội trợ, nhưng chỉ có tác dụng diệt khuẩn khi hàm lượng cồn đạt từ 60% trở lên, và đa số sản phẩm không đạt tiêu chuẩn này. Dung dịch đạt chuẩn có thể dùng khi không có nước và xà phòng, trừ khi tay quá bẩn hoặc nhờn.4 Loại này cũng không loại bỏ được mỡ và đường trên tay sau khi ăn, nên rửa bằng nước và xà phòng vẫn là lựa chọn đơn giản nhất.
Có hai cảnh báo ít ai để ý khi để chai nước rửa tay khô trong bếp. Thứ nhất, không dùng dung dịch này vào vết thương hở vì có thể gây dị ứng da. Thứ hai, nghiên cứu của Đại học Northwestern (Mỹ) cho thấy trẻ dùng chất diệt khuẩn thường xuyên có thể bị ảnh hưởng hệ miễn dịch và rối loạn hormone, nên gia đình có trẻ nhỏ cần hạn chế để trẻ tiếp xúc thường xuyên với loại dung dịch này thay vì rửa tay bằng nước và xà phòng.
Vòi nước cũng quan trọng hơn nhiều người tưởng. Rửa tay trong chậu nước đọng có thể gây tái nhiễm bẩn, nên dùng vòi nước chảy.4 CDC còn ưu tiên xà phòng lỏng hơn xà phòng bánh, vì bánh xà phòng có thể chứa vi khuẩn từ những lần dùng trước.4
Người rửa tay nhiều lần mỗi ngày cần chăm da tay. Bệnh viện Da liễu Trung ương khuyến cáo sau khi rửa cần thấm khô tay cẩn thận bằng khăn sạch hoặc khăn giấy, đặc biệt giữa các ngón tay, vì vi khuẩn lây truyền dễ hơn giữa hai bàn tay ướt.3 Sau đó nên dùng kem dưỡng ẩm để giảm tác động không mong muốn của việc rửa tay nhiều, lấy lượng kem cỡ hạt đậu, xoa đều khắp hai bàn tay và chú ý đầu ngón tay.3 Người mắc viêm da cơ địa, viêm da tiếp xúc hay vảy nến nên trao đổi với bác sĩ da liễu trước, vì rửa tay thường xuyên có thể làm nặng tổn thương da, khiến da khô, nứt nẻ, kích ứng, thậm chí nhiễm trùng.3
Khi nào cần đi khám
Rửa tay đúng chuẩn trước nấu ăn là hàng rào đầu tiên, nhưng không phải phép màu. Nếu cả nhà vẫn xuất hiện dấu hiệu bất thường dù bếp đã giữ sạch, việc tiếp theo không phải là rửa tay kỹ hơn mà là đi khám.
Trẻ bị tiêu chảy kéo dài, sốt kèm tiêu chảy, hay có dấu hiệu mất nước như khô miệng, tiểu ít, uể oải, cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhà để được đánh giá. Người lớn có cùng dấu hiệu, hay da tay khô nứt, rộp, kích ứng nặng sau khi rửa tay nhiều lần, cũng nên gặp bác sĩ, chuyên khoa da liễu cho vấn đề da, thay vì tự mua thuốc về uống.
- Triệu chứng không đỡ dù gia đình đã giữ vệ sinh tay và thực phẩm đúng cách.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Rửa tay đúng cách để phòng bệnh hiệu quả (tuoitre.vn) ↩a ↩b
- Mối nguy hiểm khi dùng nước rửa tay khô thường xuyên (infonet.vietnamnet.vn)
- Người mắc bệnh về da cần lưu ý gì khi rửa tay trong mùa dịch? (vtv.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Rửa tay (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Nhiễm trùng (Wikipedia) ↩
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.