Rời hay dời? Cách dùng đúng nghĩa và ví dụ thực tế

Từ điển tiếng Việt ghi nhận cả “rời” lẫn “dời”, mỗi từ đứng riêng với nghĩa riêng, nên không có từ nào sai, chỉ có từ dùng lệch nghĩa.

Trang này viết “rời” khi muốn nói tách ra, lìa khỏi; viết “dời” khi muốn nói chuyển chỗ, đổi vị trí hoặc đổi thời gian. Cách chọn ấy dùng được cho cả văn bản công việc lẫn tin nhắn đời thường, và không phải thuộc lòng gì nhiều, chỉ cần nhớ nghĩa.

Phần dưới đi qua nghĩa của từng từ, lý do nhiều người viết lẫn, năm cặp từ dễ nhầm, mẹo nhớ, tám cặp câu để đối chiếu và mấy câu hỏi hay gặp. Có một mốc đáng nhớ: Chiếu dời đô năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ chuyển kinh đô từ Hoa Lư ra Đại La.^{11 Chiếu dời đô (Wikipedia)}

Rời hay dời: từ nào đúng?

Hỏi rời hay dời từ nào đúng, đáp án là không từ nào sai. Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức và một bộ từ điển song ngữ đều ghi nhận “rời” và “dời”, mỗi từ một nghĩa.

Việc cần làm là chọn từ khớp với việc mình muốn nói. “Dời đi” và “rời đi” đều được ghi nhận, nhưng nghĩa khác nhau và bối cảnh dùng khác nhau.

Nếu bạn đang phân vân thì có thể nhớ gọn như vậy. Cách kiểm tra nhanh nhất là đặt từ vào câu rồi xem nghĩa có khớp với việc mình kể không.

Câu “Tôi dời đi” nghe tối nghĩa khi nói về một người, vì “dời” dành cho vật hoặc địa điểm cố định. Ngược lại, “dời lịch” và “rời lịch” nghe gần nhau, nhưng chỉ cụm thứ nhất được ghi nhận với nghĩa chuyển thời gian đã định sang mốc khác.

Người soạn văn bản công việc nên chọn theo nghĩa, đừng chọn theo âm nghe quen. Trong email dời lịch họp gửi khách mà gõ nhầm thành rời lịch thì người đọc vẫn hiểu, nhưng câu văn mất đi sự chính xác đáng có.

Rời nghĩa là gì, dời nghĩa là gì

Nghĩa gốc của “rời” là tách ra, lìa khỏi một vật, một nơi hay một người. Từ này hay đi với “khỏi”, “đi”, “xa”: rời khỏi nhà, rời đi, rời xa. Nghĩa cốt lõi là chấm dứt sự gắn kết hoặc sự hiện diện ở một chỗ.

“Dời” cũng là động từ, nhưng nghĩa là chuyển chỗ, đổi vị trí của một thứ vốn tương đối cố định. Dời nhà, dời chỗ ngồi, dời cơ sở sản xuất ra ngoại ô. Khi nói về thời gian đã định, “dời” chỉ việc chuyển sang mốc khác: dời lịch họp, dời lịch hẹn.

Ví dụ cho thấy khác biệt. “Công ty quyết định dời đi toàn bộ cơ sở sản xuất ra khỏi thành phố để chuyển đến khu vực ngoại ô mới” nói về một địa điểm được chuyển. Còn “Anh ấy rời đi sau buổi họp mà không ai hay” nói về một người rút khỏi chỗ, chấm dứt sự hiện diện.

Với quan hệ giữa người với người, “rời” vẫn giữ nghĩa ấy: rời xa một người là tách lìa, không còn gắn bó. Không ai nói dời xa một người với nghĩa ấy, vì “dời” đòi một vật hay một vị trí cụ thể để chuyển.

Giống hiện tượng từ đồng âm: hai từ giống vỏ âm thanh nhưng nghĩa không liên hệ, nên phải nhớ nghĩa mới chọn đúng.

Hệ quả thực tế khá rõ. Câu “Chị ấy rời công ty sau tám năm gắn bó” nói về một người ra khỏi tổ chức. Đổi sang “dời công ty” thì người đọc phải đoán xem cái gì được chuyển, và câu thành ra tối nghĩa.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Lý do đầu tiên nằm ở âm thanh. Phụ âm d và r khi phát âm nhanh, nhất là trong khẩu ngữ, nghe gần giống nhau, nên người viết dễ gõ theo thói quen tai nghe.

Nguyên nhân sâu hơn là sự khác biệt giọng vùng miền. Tiếng Việt thay đổi giọng nói từ Bắc vào Nam, tiệm tiến theo từng vùng.^{22 Tiếng Việt (Wikipedia)} Cách đọc chuẩn hiện dựa vào giọng Hà Nội, nhưng chưa có quy định nào nói giọng Hà Nội là chuẩn quốc gia.²

Phát âm d và r không thống nhất giữa các vùng, và khi viết, người ta hay mang cái lẫn của lời nói vào chữ. Hệ quả là những từ có âm tương tự nhưng không có nghĩa vẫn xuất hiện, ví dụ “dời dạc” thay cho “rời rạc”.

Trên mạng, lỗi này lan nhanh vì người đọc thấy nhiều thì quen mắt rồi viết theo. Cách xử lý là tự kiểm tra lại văn bản quan trọng trước khi gửi, thay vì đi bắt lỗi người khác. Trang có sẵn quy tắc phân biệt d, gi và r, đọc một lần là nắm được hướng.

Một thói quen khác cũng dễ thấy: nhiều người viết theo cụm đã gặp trên mạng mà không tra lại nghĩa. Cách chữa gọn nhất là tra từ trước khi gửi, nhất là với email cho khách hàng hay văn bản nộp cho trường.

Đọc thêm: Chếnh choáng hay chuếnh choáng, viết đúng chuẩn chính tả nào?

Năm cặp từ hay nhầm

Có năm cặp từ người viết hay phân vân. Với mỗi cặp, cách chắc ăn là chọn từ đúng nghĩa mình muốn nói, thay vì chọn theo âm nghe quen.

Cặp rời xa và dời xa: “rời xa” là từ đúng, nghĩa là chia lìa, tách khỏi. Nguồn và nguồn đều khẳng định “dời xa” không có trong từ điển: viết sai chính tả, không mang nghĩa nào, không dùng trong giao tiếp hay văn bản.

Cặp dời lịch và rời lịch: “dời lịch” được ghi nhận cho việc chuyển thời gian đã định sang mốc khác, ví dụ “Công ty quyết định dời lịch họp sang tuần sau”, “Tôi phải dời lịch hẹn với bác sĩ vì có việc gấp”. Còn “rời lịch” không được ghi nhận, là cách viết sai.

Cặp di dời và di rời: tiếng Việt chỉ có “di dời”, nghĩa là chuyển dân cư, tài sản, cơ sở đến nơi khác, ví dụ “di dời dân cư để tránh thiên tai”. “Di rời” không được ghi nhận.

Cặp dời đi và rời đi: “dời đi” nói về việc thay đổi chỗ của một thứ vốn cố định, ví dụ nhà máy dời đi toàn bộ dây chuyền ra ngoại ô. “Rời đi” nói về việc chuyển khỏi chỗ hoặc tách lìa, ví dụ cả nhóm rời khỏi phòng họp trước khi buổi thuyết trình kết thúc.

Cặp rời rạc và dời dạc: “rời rạc” là tính từ chỉ các phần tách rời, không gắn kết, ví dụ “Các đoạn văn trong bài của em khá rời rạc nên khi đọc qua, cô không hiểu được ý nghĩa của câu chuyện”. “Dời dạc” không có nghĩa.

Câu hỏi dời hay rời thường gặp nhất ở hai cặp đầu, vì chúng xuất hiện nhiều trong email và tin nhắn công việc. Chọn theo nghĩa là cách gọn nhất, và cách ấy giữ được câu văn rõ ràng cho cả người đọc khó tính.

Mẹo nhớ nhanh

Nhớ theo từ đi kèm: “dời” đứng cạnh dời nhà, dời chỗ, dời lịch, đều là di chuyển hoặc đổi vị trí; “rời” đứng cạnh rời rạc, rời bỏ, rời khỏi, đều là tách ra.

Trước khi gõ, người viết tự hỏi: việc mình nói có làm thay đổi vị trí hoặc thời điểm của một thứ cố định không? Có thì chọn “dời”. Còn nếu là chấm dứt gắn kết, rút khỏi một nơi, chọn “rời”.

Một mốc lịch sử cũng giúp nhớ. Năm 1010, vua Lý Thái Tổ ban hành Chiếu dời đô (Thiên đô chiếu) để chuyển kinh đô từ Hoa Lư ra Đại La.^{11 Chiếu dời đô (Wikipedia)} Chuyển cả kinh đô còn gọi là dời, huống chi dời nhà, dời lịch.

Ba cách này bổ sung cho nhau: một cách bám vào từ đi kèm, một cách bám vào câu hỏi về vị trí, một cách bám vào mốc lịch sử. Khi đã quen, bạn chọn từ gần như không cần nghĩ.

Đọc thêm: Bàng hoàng hay bàn hoàn? Giải đáp chính tả và nghĩa chi tiết

Tám cặp câu đúng và sai

Tám cặp câu dưới đây để bạn đối chiếu nhanh. Mỗi cặp có một câu đúng và một câu sai, kèm lý do ngắn ngay bên cạnh.

Câu đúng đều lấy từ cách dùng đã được ghi nhận cho từng từ; câu sai là câu lấy từ này gán vào nghĩa của từ kia. Đọc thành tiếng sẽ thấy câu sai lệch nghĩa ngay.

• Cô ấy đã rời xa anh ấy sau nhiều năm chung sống. (đúng, tách lìa) / Cô ấy đã dời xa anh ấy sau nhiều năm chung sống. (sai, “dời xa” không có trong từ điển)
• Rời xa thành phố tìm về nơi yên bình. (đúng) / Dời xa thành phố tìm về nơi yên bình. (sai, cùng lý do)
• Công ty quyết định dời lịch họp sang tuần sau. (đúng, đổi thời gian) / Công ty quyết định rời lịch họp sang tuần sau. (sai, “rời lịch” không được ghi nhận)
• Tôi phải dời lịch hẹn với bác sĩ vì có việc gấp. (đúng) / Tôi phải rời lịch hẹn với bác sĩ vì có việc gấp. (sai)
• Mẹ dời mâm cơm cúng ra sân cho mát. (đúng, chuyển chỗ) / Mẹ rời mâm cơm cúng ra sân cho mát. (lệch nghĩa)
• Cô giáo dời buổi họp phụ huynh sang thứ bảy. (đúng) / Cô giáo rời buổi họp phụ huynh sang thứ bảy. (sai)
• Tôi rời đi để họ có cuộc sống như họ mong muốn. (đúng, chấm dứt hiện diện) / Tôi dời đi để họ có cuộc sống như họ mong muốn. (lệch nghĩa)
• Các đoạn văn trong bài khá rời rạc. (đúng) / Các đoạn văn trong bài khá dời dạc. (không có từ này)

Câu hỏi thường gặp

Dời đi hay rời đi? Hai từ đều đúng chính tả nhưng khác nghĩa. “Dời đi” nói về việc chuyển một thứ vốn cố định sang chỗ khác, như dời cơ sở sản xuất ra ngoại ô. “Rời đi” nói về việc một người hay một bộ phận tách khỏi chỗ đang ở. Muốn chọn nhanh, hỏi xem việc mình kể có làm đổi vị trí của vật không.

Rời xa hay dời xa? “Rời xa” là cách viết đúng, nghĩa là chia lìa, tách khỏi. “Dời xa” không có trong từ điển tiếng Việt, không mang nghĩa nào và không dùng trong văn bản. Câu đúng: “Cô ấy đã rời xa anh ấy”; “Rời xa thành phố tìm về nơi yên bình”.

Rời đi hay ròi đi? “Ròi” không phải từ có nghĩa trong tiếng Việt, nên cách viết đúng là “rời đi”. Lỗi này thường đến từ phát âm, khi âm “r” bị đọc lẫn với âm khác. Tra lại từ trước khi gửi là cách chắc nhất.

Viết “dời” có bị coi là sai chính tả không? Không. “Dời” là từ đúng, có mặt trong từ điển với nghĩa chuyển chỗ, đổi vị trí. Câu chỉ lệch nghĩa khi bạn viết “dời” ở chỗ cần nói tách khỏi. Ví dụ “dời lịch họp” đúng, còn “dời xa” thì không.

“Rời” dùng trong hoàn cảnh nào? Khi muốn nói một người hay một vật tách khỏi chỗ, khỏi một mối gắn kết: rời nhà, rời đội, rời xa. Từ này cũng dùng trong tính từ “rời rạc” để chỉ các phần không gắn kết. Còn việc chuyển vị trí của vật cố định thì dùng “dời”.

Khi còn băn khoăn

Khi còn phân vân giữa hai từ, cách nhanh nhất là tra lại. Từ điển tiếng Việt và các công cụ tra cứu, sửa lỗi chính tả cho biết ngay từ đang thắc mắc dùng đúng hay sai.

Trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có công cụ kiểm tra chính tả dùng nhanh: gõ từ vào là biết kết quả trước khi gửi văn bản. Quy tắc để nhớ: dời là di chuyển, rời là tách ra. Chọn theo nghĩa, không chọn theo thói quen gõ.

Bạn xem thêm trong Chuyên mục Chính tả khi cần tra nhanh.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.