Giải trí
Rap Việt Nam lịch sử: từ quán bar Hà Nội đến bảng xếp hạng Spotify
Chỉ trong 4 tháng lên sóng năm 2020, Rap Việt thu hút 2 tỷ lượt xem trên các nền tảng số, với một dòng nhạc từng bị coi là thành phần phụ họa cho ca khúc pop. Nhưng rap Việt Nam lịch sử bắt đầu sớm hơn nhiều: từ bài rap tiếng Việt đầu tiên thu âm ở Mỹ năm 1997.
Nhiều khán giả trẻ lần đầu xem Rap Việt thường ngỡ rap chỉ mới đến Việt Nam vài năm gần đây. Thực tế, bài rap tiếng Việt đầu tiên mang tên “Vietnamese Gang” được thu âm từ năm 1997 tại thành phố Portland, tiểu bang Oregon, Hoa Kỳ. Hai người thực hiện là Khanh Nhỏ và Thai Viet G: Thai rap tiếng Anh, Khanh Nhỏ rap tiếng Việt.
Chỉ trong 4 tháng lên sóng, chương trình Rap Việt thu hút 2 tỷ lượt xem trên các nền tảng số.4 Với một dòng nhạc từng bị coi là “thành phần phụ họa” cho ca khúc pop, đó là con số khó tin.1 Muốn hiểu rap Việt Nam lịch sử đã đi qua những chặng đường nào, phải ngược dòng từ cột mốc năm 1997 ấy.
Khởi nguồn từ điệu nhảy
Rap là hình thức nghệ thuật trong văn hóa hip-hop: lời ca có vần điệu được đọc trên nền nhạc, và là thành phần chính của dòng nhạc này. Dòng nhạc này ra đời từ thập niên 1970 tại quận Bronx, bang New York, Mỹ, khởi nguồn từ các khu dân cư nghèo của người da màu.6 Sang nước nào, hip-hop cũng thường đến trước bằng điệu nhảy. Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó.
Ở Việt Nam, hip-hop manh nha từ những năm đầu thập niên 90, qua các buổi biểu diễn miễn phí cho sinh viên với các điệu nhảy breakdance, robot học theo Michael Jackson. Thử hình dung một nhóm học sinh đầu thập niên 90 xem băng hình từ nước ngoài rồi tự tập các động tác robot trong sân trường. Thời kỳ đó, các vũ công Việt tự mò mẫm theo băng hình, và các điệu nhảy được gọi bằng tên thuần Việt rất dễ thương: “Bộ khỏe” cho breaking, “Bộ dẻo” cho popping.
Năm 1992, nhóm nhảy Big Toe (Ngón Chân Cái) thành lập và được coi là cái nôi của văn hóa Hip Hop Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực nhảy. Trong các loại hình hip-hop, Breakin' và Rap là hai mảng thu hút giới trẻ Việt tham gia nhiều nhất. Từ sân khấu nhảy, cộng đồng này dần mở rộng sang các nhánh khác của văn hóa đường phố.
Riêng mảng rap thì có một chi tiết ít ai ngờ: cột mốc khai sinh rap Việt lại nằm trên đất Mỹ. Năm 1997, tại thành phố Portland, tiểu bang Oregon, Hoa Kỳ, Khanh Nhỏ và Thai Viet G cùng thu âm bản “Vietnamese Gang”, trong đó Thai rap tiếng Anh còn Khanh Nhỏ rap tiếng Việt. Đây được coi là bài rap tiếng Việt đầu tiên, ra đời năm năm trước khi dòng nhạc này về đến Việt Nam.
Nhưng phải đợi giai đoạn 2002-2006, nhạc rap mới phổ biến rộng rãi với giới trẻ trong nước. Nền móng thì đã có sẵn: từ những điệu nhảy sân trường, bản thu âm bên kia Thái Bình Dương và những người rap đầu tiên Việt Nam như Khanh Nhỏ.
Bùng nổ cùng internet
Năm 1998-2000, khi Việt Nam chính thức mở đường thông internet, trào lưu hip-hop mở rộng sang nhiều mảng khác như graffiti, rap, DJ, skateboard. MTV cùng văn hóa hip-hop Hàn Quốc và Mỹ ảnh hưởng mạnh đến giới trẻ Việt Nam.
Trước năm 2002, rap Việt hoàn toàn nằm ngoài biên giới nước nhà. Người mở đầu cho nhạc rap tại Việt Nam là Xlim, năm 2002 anh thành lập Da Rap Club Hanoi (Rap Club - RC) làm nơi trao đổi, chia sẻ thông tin về nhạc rap quốc tế.
Một chi tiết về địa bàn ít được chú ý: hip-hop Việt Nam ban đầu chỉ tồn tại ở Hà Nội, đến đầu những năm 2000 mới bùng nổ mạnh ở phía Nam với trung tâm là TP.HCM. Các rapper đời đầu như LK, Young Uno gắn với Da Rap Club Hanoi ở Hà Nội; đến năm 2005, rap mới thực sự được giới trẻ TP.HCM biết đến. Nhìn lại chặng đường nhạc rap Việt Nam phát triển, bước dịch chuyển từ một phong trào của thủ đô xuống phương Nam chính là lúc dòng nhạc trở thành hiện tượng của cả nước.
Thời điểm 2002-2004, máy tính và internet chưa phổ biến. Các bản rap tiếng Việt đầu tiên của thế hệ F1 vì thế được lưu truyền qua những chiếc đĩa CD “lậu”, với các cái tên như Lil Knight, Young Uno, Eddy Viet in trên bìa. Viet Spiritz Band gồm Lil' Knight (LK) và Fantasy XY (D Cash) là những người rap đầu tiên Việt Nam. Khi nhóm thu âm những bài nhạc đầu tiên, họ đã đặt nền móng mới cho Rap Việt.
Toàn bộ những bài rap thời kỳ đầu đều dùng nhạc nền “chùa”, tức nhạc nền của các bản hit hip hop và R&B nổi tiếng thế giới. Ví dụ điển hình là “Cơn Mưa Qua” của LK và Young Uno, rap trên nền nhạc một bản hit của Mariah Carey.
Thiếu studio và người sản xuất, các rapper đời đầu mượn nhạc người khác để nói lời của mình.
Diễn đàn viethiphop.com khi ấy là nơi gắn kết cộng đồng người hâm mộ hip-hop Việt Nam. Tháng 7/2005, diễn đàn Viet Hip Hop (VHH) tổ chức một cuộc thi tìm kiếm rapper. LK và Young Uno đoạt giải nhất với bài “Cơn Mưa Qua” - thời điểm rap Việt thực sự được giới trẻ TP.HCM biết đến và nhìn nhận đúng đắn.
Rap underground còn có một kênh lan tỏa bất ngờ: game online Audition thường xuyên dùng các bài rap underground, đưa rap Việt đến cộng đồng người chơi khổng lồ. Tiêu biểu là “Tiểu Thuyết Tình Yêu” của Lee7, Its Lee và Andree, cùng “Tuyết Yêu Thương” của Young Uno. Hàng triệu người chơi game nghe rap Việt mà chẳng hề chủ ý tìm đến dòng nhạc này.
Rap cũng bắt đầu vượt ra khỏi underground nhờ chính giới ca sĩ. Lần đầu tiên trong lịch sử Rap Việt, ca sĩ V-Pop Đăng Khôi tìm đến Rap Club mời rapper LK kết hợp trong album của anh. Đó là dấu mốc rap Việt bắt đầu được các ca sĩ, nhà sản xuất âm nhạc trong nước chú ý.
Rap Việt Nam lịch sử: thăng trầm rồi bước ra ánh sáng
Cuối những năm 2000 đến đầu 2010 là thời kỳ thăng trầm của hip-hop Việt Nam: nhiều nhóm tan rã, phong trào lắng xuống, nhưng những người yêu hip-hop chân chính tiếp tục duy trì và phát triển. Sức hút của phong trào vẫn đủ lớn để chương trình Quần Anh Hội tại Hà Nội quy tụ các nhóm nhảy hàng đầu, thu hút hàng nghìn khán giả học sinh sinh viên. Sau đó, sự xuất hiện của mạng xã hội, phim Sài Gòn Yo và chương trình Thử thách cùng bước nhảy giúp hip-hop Việt lan tỏa mạnh hơn.
Trong giai đoạn đó, một nữ rapper TP.HCM vươn lên nổi bật nhất. Suboi (tên thật Hàng Lâm Trang Anh, sinh 14/1/1990) tiếp cận hip-hop underground năm 14 tuổi, bắt đầu biểu diễn rap năm 15 tuổi. Cô trở thành một trong những người rap đầu tiên Việt Nam nổi tiếng trong giới underground. Năm 2009, cô được biết đến rộng hơn qua dự án “Xin hãy thứ tha” và “Girlis Night” hợp tác với Hồ Ngọc Hà. Năm 2010, Suboi phát hành album đầu tay “Walk”, trở thành rapper nữ số 1 Việt Nam thời điểm đó. Năm 2016, cô được đọc rap tiếng Việt trước Tổng thống Mỹ Barack Obama trong chuyến thăm Việt Nam.
Con đường quốc tế của Suboi không dừng ở đó. Năm 2012, cô kết thúc hợp đồng với hãng Music Faces để lập hãng đĩa riêng Suboi Entertainment; tháng 9/2014, album “Run” ra mắt độc quyền trên iTunes của 110 quốc gia. Với một rapper nữ Việt Nam, việc album phủ sóng cửa hàng nhạc trực tuyến ở hơn trăm nước là dấu ấn hiếm có của thế hệ underground.
Nữ rapper Kimmese bắt đầu rap từ năm 14 tuổi, ở thời điểm hip-hop còn là khái niệm xa lạ với phần lớn khán giả Việt. Người yêu dòng nhạc này tìm nhau qua diễn đàn trực tuyến, bản ghi âm chép tay và sân khấu underground.2 Năm 2011, bản hit “Hoa Sữa” ra đời trong giai đoạn nhà sản xuất Touliver cùng cộng sự bắt đầu xây dựng SpaceSpeakers.2 Năm 2012, Kimmese và JustaTee lần đầu song ca với nhau.
Cộng đồng rap lúc này cũng đã đủ lớn để có phe phái và mâu thuẫn. Tại Việt Nam từng xảy ra các trận beef, tức mâu thuẫn qua rap, quy mô lớn như Beef Nam Bắc các năm 2013, 2018 và 2020. Đó là dấu hiệu một nền văn hóa đã trưởng thành, không còn là trò chơi của vài người.
Con đường lên truyền hình của rap cũng không suôn sẻ. Năm 2018, cuộc thi Ayyo Rap Battle từng xuất hiện trên sóng truyền hình quốc gia nhưng sau đó “lặng lẽ chìm vào quên lãng”.1 Dòng nhạc vẫn chủ yếu sống trong cộng đồng khán giả nhất định, chưa cạnh tranh trên bảng xếp hạng chính thống.1
Đọc thêm: Ấm lên toàn cầu qua kỷ lục 17,16°C và chuỗi 11 năm nóng nhất lịch sử
Cú hích Rap Việt
Rap Việt và Thế giới Rap lên sóng khung giờ vàng tối thứ 7 trên VTV3 và HTV2, được coi là cú hích đưa nhạc rap Việt Nam trở thành một phần chính thức của văn hóa đại chúng.1 Thế giới Rap do Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp cùng công ty Cát Tiên Sa thực hiện, lấy cảm hứng từ một gameshow rap của kênh Mnet. Chương trình phát trên VTV3 lúc 21 giờ 15 tối thứ 7 hàng tuần, từ 1/8 đến 14/11/2020.
Rap Việt mùa 1 phát sóng từ 1/8/2020 đến 14/11/2020, do Vie Channel (thuộc DatVietVAC) sản xuất, mua bản quyền từ một gameshow tìm kiếm tài năng rap nổi tiếng của đài Workpoint TV (Thái Lan). Dế Choắt là quán quân đầu tiên.3 Tập 2 công chiếu ngày 8/8/2020 đạt hơn 500.000 lượt xem trên YouTube - kỷ lục tại Việt Nam lúc bấy giờ; tập 3 tiếp tục phá kỷ lục với hơn 700.000 lượt xem trực tiếp.
Trước tháng 8/2020, khó tưởng tượng nội dung rap lọt bảng xu hướng YouTube ở thứ hạng cao.1 Nhưng chỉ sau 4 tháng lên sóng, chương trình thu về đúng con số 2 tỷ lượt xem đã dẫn ở phần mở đầu.4 Đến mùa 3, 16 tập đạt hơn 14,5 tỷ lượt xem tổng hợp từ YouTube, Facebook, TikTok.3 Trong đó, 26 ca khúc lọt bảng xếp hạng 200 ca khúc hàng đầu của Spotify Việt Nam.3
Cả định kiến cũ về dòng nhạc này cũng phần nào được thay đổi.5
Rapper thời hậu truyền hình
Sau Rap Việt, rapper trở thành gương mặt đại diện thương hiệu.1 Bản hit “Em bé” (Karik x AMEE) thực chất là sản phẩm quảng cáo cho dịch vụ giao nhận đồ ăn; các rapper như Lăng LD, Yuno BigBoi, Binz trúng nhiều hợp đồng quảng cáo dịp 11/11.1 Những gương mặt như Binz, Đen Vâu, Rhymastic, JustaTee giúp rap được đón nhận rộng rãi.1
Rapper giờ còn dẫn dắt cả những dự án văn hóa đại chúng, vượt xa vai trò nhận hợp đồng quảng cáo. Dự án “Em Là Châu Báu” với Châu Bùi và bộ đôi MCK x Tlinh nhận được sự quan tâm lớn từ công chúng.1 Cả underground lẫn thị trường phổ thông đều nhận ra sức hút của những cái tên này.
Underground còn là vườn ươm cho nghệ sĩ đa thể loại. Sơn Tùng M-TP xuất thân từ “cái nôi underground” nhưng theo đuổi nhiều thể loại như R&B/Soul, Reggae.1 Điều Kimmese mơ từ năm 15 tuổi đã thành thật: trước đây ca sĩ pop là cầu nối đưa rap đến công chúng, giờ nhiều bài rap lại mời ca sĩ pop hát cùng. Minh Hằng hợp tác với HIEUTHUHAI trong “Vì yêu mà giấu”; Đức Phúc kết hợp rapper Suboi trong “Người ơi người ở đừng về”.1
Đọc thêm: Lại Lý Huynh cờ tướng làm nên lịch sử và cú sốc khiến Trung Quốc tự vấn
Nghe rap Việt từ đâu
Người mới nên bắt đầu từ các mùa Rap Việt phát hành bản quyền trên nền tảng chính thức, nơi có đầy đủ các màn trình diễn được đầu tư chỉn chu. Sau đó, hãy ngược dòng về những hit underground kinh điển của 9X đời đầu như “Cơn Mưa Qua” hay “Tiểu Thuyết Tình Yêu”.
Cách nghe ngược dòng ấy cho thấy rap Việt Nam lịch sử không bắt đầu từ truyền hình, mà từ sân trường, bản nhạc copy chép tay và diễn đàn trực tuyến. Gần 30 năm nhạc rap Việt Nam phát triển, hip-hop Việt Nam vẫn được đánh giá là một nền văn hóa ngầm kết nối những người chung đam mê, nhưng đã có cả ánh đèn sân khấu lẫn con đường dài phía trước.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Nhạc Rap Việt Nam hậu “Rap Việt” và “King of Rap“: Cánh cửa cơ hội rộng mở cho nghệ sĩ trẻ (hoahoctro.tienphong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k
- Kimmese và hơn hai thập kỷ chứng kiến hip-hop Việt Nam lớn lên (vtv.vn) ↩a ↩b
- Rapper Thái Lan ngồi ghế 'nóng' Rap Việt (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c
- Ái nữ đế chế giải trí DatVietVAC tiết lộ về bí mật làm nên thành công của Rap Việt, gameshow đã thu hút 2 tỷ lượt xem năm 2020 (cafebiz.vn) ↩a ↩b
- Rap Việt (Wikipedia) ↩
- Hip hop (Wikipedia) ↩
- Tiểu sử Rapper Suboi - Nữ hoàng nhạc hip hop Việt Nam (golive.vn)