Giải trí
501 câu đố dành cho học sinh tiểu học kèm đáp án theo từng chủ đề
Vì sao câu đố lại hút các bạn nhỏ tiểu học đến vậy? Bởi nó vừa là trò chơi vừa là bài học ẩn sau vần thơ, và riêng bộ 501 câu đố dành cho học sinh tiểu học đã chia hẳn thành hai phần Câu đố và Giải đố kèm lời giải cho cả 501 câu hỏi.
Một em học sinh lớp 3 nghe câu “Vừa bằng quả ổi, khi nổi khi chìm” sẽ phải hình dung con vật nhỏ bằng quả ổi, sống dưới nước, rồi mới bật ra đáp án con ốc. Chính khoảnh khắc bật ra đáp án ấy khiến câu đố dành cho học sinh tiểu học được các bạn nhỏ yêu thích đến vậy: nó vừa là trò chơi vừa là bài học ẩn sau vần thơ.
Bộ “501 Câu Đố Dành Cho Học Sinh Tiểu Học” của các tác giả Phạm Thu Yến, Lê Hữu Tỉnh, Trần Thị Lan dày 112 trang, khổ 14,3 x 20,3 cm, chia thành hai phần là Câu đố và Giải đố với 501 câu hỏi kèm lời giải. Trong đó có 151 câu đố cổ truyền và 350 câu đố hiện đại, nội dung gần gũi đời thường với các dạng Con gì, Cái gì, Ở đâu.
Câu đố dân gian là gì
Câu đố là thể loại văn học dân gian xuất hiện từ lâu đời, phản ánh sự vật, hiện tượng theo lối nói chệch, dùng so sánh và hình tượng hóa để miêu tả đặc điểm của sự vật.4 Thể loại này ra đời từ thời cổ đại, gắn với lối nói so sánh gián tiếp của người xưa, khi nhiều sự vật trong ngôn ngữ các dân tộc chưa có tên riêng.4 Nội dung câu đố chứa đựng tri thức thực tiễn về thế giới quanh ta, phần lớn liên quan đến sinh hoạt hằng ngày của người dân.4
Về phương thức nghệ thuật, câu đố dân gian chia thành hai đường chính. Một bên là hình thức ẩn dụ, miêu tả sự vật bằng hình ảnh nửa trực tiếp nửa gián tiếp; bên kia là hình thức chơi chữ, dùng từ đồng âm dị nghĩa, đồng nghĩa dị âm, nói lái hay chiết tự. Theo cách phân loại phổ biến, người ta còn tách thành hai dạng: dạng bí ẩn dùng ẩn dụ và ngôn ngữ phúng dụ, đòi hỏi tư duy và sáng tạo để giải; và dạng câu hỏi hóc búa dựa trên cách nói chế giễu.3
Câu đố dùng các thể thơ truyền thống, có vần, có nhịp, cô đúc và cân đối; nhiều câu đọc lên như những bài thơ xinh xắn.4 Chính vì vậy, bên cạnh việc rèn trí thông minh, câu đố còn giúp trẻ nâng cao năng lực thẩm mỹ, cảm thụ văn học và khả năng sử dụng tiếng Việt.
Thư viện tỉnh Hưng Yên khi giới thiệu bộ “Kho tàng câu đố dân gian bằng tranh” nhận định đây là cách dạy trẻ quan sát và liên tưởng mà ông cha ta muốn truyền lại cho đời sau. Qua các đặc điểm nổi bật của sự vật, hiện tượng, người đọc học được cách phân tích, phán đoán, liên tưởng chính xác.
Đố con vật quanh nhà
Nhóm câu đố về con vật là phần quen thuộc nhất với các bạn nhỏ, bởi gà, trâu, chó, mèo xuất hiện ngay trước mắt trẻ mỗi ngày. Vần thơ của câu đố thường gợi đúng một hai đặc điểm nổi bật, để trẻ liên tưởng từ hình dáng, tập tính đến công việc của con vật ấy.
Với câu “Con gì ăn cỏ / Đầu có 2 sừng / Lỗ mũi buộc thừng / Kéo cày rất giỏi”, đáp án là con trâu, con vật gắn bó với đồng ruộng mà trẻ ở quê nhìn thấy thường xuyên. Câu “Con gì mào đỏ / Lông mượt như tơ / Sáng sớm tinh mơ / Gọi người ta dậy” đố con gà trống, bám vào tiếng gáy buổi sáng. Riêng câu “Da trâu đầu rắn, chân ngắn cổ dài / Chẳng cần đào đất, vẫn cần đến mai” lại đố con rùa, chơi với hình ảnh mai rùa giống cái mai của thợ đào.
Một số câu đố về con vật mang tính đối lập thú vị, khiến trẻ phải nghĩ ngược với vẻ ngoài. “Có cánh mà chẳng biết bay / Sống nơi Bắc cực” đố chim cánh cụt, một con chim không biết bay. Còn “Cá gì vốn rất hiền lành / Xưa được chị Tấm dỗ dành nuôi cơm” đố cá bống, gắn với truyện cổ tích Tấm Cám mà trẻ nào cũng thuộc.
Về cây cối, “Lá nhỏ quả xinh vàng tươi trĩu cành, bày trong ngày Tết” đố cây quất, thứ cây gia đình nào cũng bày mỗi dịp Tết Nguyên đán. Riêng nhóm đố dân gian về con vật trong một tuyển tập có tới 20 câu, đủ để cả lớp chơi suốt một tiết sinh hoạt.
Hoa quả, đồ vật, đồ dùng học tập
Đây là nhóm câu đố dành cho học sinh tiểu học phổ biến nhất, vì đồ vật được đố đều là những thứ trẻ cầm nắm hằng ngày: quả dừa, quả nhãn, cái bát, xe đạp, bút mực, thước kẻ. Cách đố vẫn theo vần thơ, nhưng đặc điểm được gợi ra càng cụ thể thì câu trả lời càng dễ tìm.
Về hoa quả, câu “Da cóc mà bọc bột lọc / Bột lọc mà bọc hòn than” đố quả nhãn: vỏ nhăn như da cóc, cùi trắng như bột lọc, hạt đen như hòn than. “Nước sông không đến / Nước biển chẳng vào / Làm sao có nước / Cá không ở được” đố quả dừa, chơi với sự thật quả dừa có nước nhưng không phải nước sông hay nước biển. Câu “Thân em chẳng thiếu chẳng thừa, chỉ vừa mà thôi” đố quả đu đủ, dùng cách chơi chữ với âm “đu đủ” gần với “chỉ vừa”.
Về đồ vật trong nhà, “Một đàn cò trắng phau phau / Ăn no tắm mát rủ nhau đi nằm” đố cái bát ăn cơm, hình ảnh đàn cò trắng thay cho bát trắng xếp trong bồn. “Xe gì hai bánh / Đạp chạy bon bon / Chuông kêu kính coong / Đứng yên thì đổ” đố xe đạp, nêu đúng đặc điểm xe đạp đứng yên là đổ. Còn “Một mẹ thường có sáu con” đố bộ ấm chén: một mẹ là ấm, sáu con là những chiếc chén quanh ấm.
Nhóm đố về đồ dùng học tập gần gũi nhất với các bạn nhỏ trên lớp. “Mình tròn đầu nhọn / Không phải bò trâu / Uống nước ao sâu / Lên cày ruộng cạn” đố cái bút mực, so bút mực với con trâu cày ruộng. Câu “Đầu đuôi vuông vắn như nhau / Thân chia nhiều đốt rất mau rất đều / Tính tình chân thức đáng yêu / Muốn biết dài ngắn, mọi điều có em” có đáp án là cái thước kẻ. Đến “Da trắng muốt / Ruột trắng tinh / Bạn với học sinh / Thích cọ đầu vào bảng” thì đáp án là viên phấn; “Như cái kẹo nhỏ / Chữ hỏng xóa ngay” chỉ cục tẩy; còn “Thân dài thượt / Ruột thẳng băng” là cây bút chì.
Đố chữ và dấu thanh
Khác hẳn câu đố dân gian, đố vui chữ hiện đại không miêu tả sự vật mà chơi với chính tiếng Việt: chiết tự, đếm chữ, chơi với dấu thanh. Dạng này đòi hỏi người giải suy luận theo nhiều hướng, thậm chí nghĩ ngược với cách đọc thông thường.
Từng khiến cả những học sinh giỏi phải bối rối, câu “Từ nào trong tiếng Việt có 100 dấu huyền?” lại có đáp án đơn giản đến bất ngờ: chữ “chuyền”.2 Lý do là C trong hệ chữ số La Mã tương ứng 100, ghép với dấu huyền là ra “chuyền”.2 Theo cách chơi ấy, từ có tới bốn chữ C là “tức”, vì “tứ” nghĩa là bốn kết hợp âm “c”.2 Từ có 12 chữ U là “Táu”, vì “tá” tương ứng 12, ghép với âm “u”.2 Còn từ nào vừa nặng vừa nhẹ? Đáp án là từ “nhẹ”, vì từ ấy mang nghĩa nhẹ nhưng lại viết bằng dấu nặng.2
Một nhánh đố chữ khác là đố liên tưởng, kiểu từng xuất hiện trong chương trình Nhanh như chớp với câu “Cá gì biết nấu ăn?”. Đáp án là cá chép, chơi chữ liên tưởng tới “Masterchef”, nghĩa là siêu đầu bếp, qua âm “chép”. Các câu cùng kiểu còn có cá bảy màu vì nhìn như cầu vồng, cá đuối vì nghe tên thấy mệt mỏi, cá thu vì hết hè thì sang, cá hồi vì mua xong trả lại, cá sặc vì uống nước vào là ho và phun nước.
Giải đố chữ cùng người thân hay bạn bè vừa giải trí sau ngày dài học tập vừa bổ sung kiến thức về tiếng mẹ đẻ.
Câu đố Toán cho học sinh tiểu học
Câu đố Toán học dành cho học sinh tiểu học thường không khó về phép tính mà khó ở chỗ tìm ra quy luật. Dạng phổ biến là bài hoàn thành quy luật với các ký hiệu X và O: trong mỗi hàng, số lượng X tăng lên 1 đơn vị và O giảm xuống 1 đơn vị, trẻ đếm và điền tiếp theo quy luật ấy.
Dạng quy luật hình tròn trong ô vuông cũng theo nguyên lý tương tự: số hàng ngang và cột dọc đều tăng lên 1 sau mỗi ô, từ 1 hình tròn ở ô thứ nhất đến 5 hàng và 5 cột ở ô thứ 5. Ngoài ra còn các dạng kết hợp hình ảnh và tính toán như tìm quy luật điền số, di chuyển que diêm để có phép tính đúng, đếm số hình vuông có trong một hình.
Dạng điền số vào hình tròn trên ba cạnh tam giác sao cho tổng mỗi cạnh là 17 thuộc nhóm câu đố “hại não” tưởng không khó mà khó không tưởng.1 Khi trẻ bế tắc, phụ huynh không nên đọc đáp án ngay mà có thể gợi ý, ví dụ với bài X-O thì hỏi con đã thấy sự thay đổi về số lượng X và O trong mỗi hàng chưa.
Chơi đố ở lớp và ở nhà
Trong lớp học, giải đố có thể tổ chức thành trò chơi theo nhóm có tính điểm. Một cách làm được ghi nhận ở trường Tiểu học Xuân Lẹ (Thanh Hóa): giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, học sinh nhóm A mô tả một sự vật rồi chỉ định bạn ở nhóm B nói tiếp, bạn ấy lại chỉ định bạn ở nhóm C, cứ thế luân phiên đến hết lượt lớp; nhóm nào cần giáo viên gợi mở nhiều hơn sẽ bị trừ điểm và thua cuộc.
Với học sinh lớp 3, lứa tuổi còn hồn nhiên, khả năng chú ý chưa cao, nhu cầu chơi và giao tiếp với bạn bè vẫn song song với việc học, nên giáo viên cần phối hợp nhịp nhàng giữa nhiệm vụ học với nhu cầu chơi theo phương châm “Học mà chơi - Chơi mà học”. Trò chơi đưa vào lớp phải có mục đích học tập, không đơn thuần là giải trí, và ít nhất 3/4 số học sinh trong lớp phải được tham gia.
Ở nhà, cha mẹ chỉ cần dành 10 phút mỗi ngày chơi trò chơi rèn trí nhớ cùng con là trí nhớ của trẻ được cải thiện đáng kể. Một trò chơi dễ làm là xếp hàng: cho trẻ 1 phút nhớ vị trí 8 con vật xếp thành 2 hàng, sau đó đổi chỗ các con vật và yêu cầu trẻ sắp xếp lại như cũ. Theo các nhà tâm lý học, trẻ từ 5-12 tuổi nếu được hỗ trợ bởi các yếu tố bên ngoài có thể cải thiện trí nhớ hiệu quả thông qua các phương pháp nhớ theo hệ thống, nhớ xen kẽ, nhớ so sánh, nhớ tưởng tượng và nhớ liên tưởng.
Câu đố dân gian còn là nguồn giải trí cho cả gia đình vào những buổi tối bên nhau hay ngày lễ Tết sum vầy, nối kết người lớn với trẻ con.
Chọn câu đố hợp lứa tuổi
Không phải câu đố dành cho học sinh tiểu học nào cũng hợp với mọi lớp. Câu đố dân gian bằng tranh được Thư viện tỉnh Hưng Yên giới thiệu dành cho trẻ ở tuổi mẫu giáo và tiểu học, còn đố chữ chiết tự và đố Toán tìm quy luật cần khả năng suy luận cao hơn. Người lớn nên đọc thử vài câu trước, chọn câu trẻ đoán được sau vài lần gợi ý, vì câu quá khó dễ làm trẻ chán.
Về tổ chức, kinh nghiệm của giáo viên trường Tiểu học Xuân Lẹ lưu ý không nên lạm dụng trò chơi trong dạy học: có tiết học đưa tới 3 trò chơi khiến học sinh bị kích thích quá ngưỡng, không nắm được kiến thức trọng tâm của bài. Cũng cần tránh hiện tượng chỉ một số học sinh hoàn thành tốt mới được tham gia, vì trò chơi học tập phải dành cho cả lớp.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- “Thông não” đầu năm với 6 câu đố tưởng không khó mà khó không tưởng! (infonet.vietnamnet.vn) ↩
- Câu đố “Từ nào trong tiếng Việt có 100 dấu huyền?”: Đáp án đơn giản đến bất ngờ nhưng vẫn khiến học sinh giỏi phải xin thua (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Câu đố (Wikipedia) ↩
- Câu đố Việt Nam (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d