Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 79 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Quy định hay qui định, quý hay quí: từ nào chính xác?

Hỏi quy định hay qui định, quý hay quí thì nửa sau dễ trả lời: quý và quí đều có trong từ điển, cùng một nghĩa. Nửa trước mới khó: một bên khẳng định chỉ quy định mới đúng, bên kia cho rằng cả hai đều dùng được.

11 phút đọc

Trước hết là cặp dễ: quý và quí đều có trong từ điển, cùng một nghĩa. Câu hỏi quy định hay qui định, quý hay quí vướng ở nửa đầu: một bên khẳng định chỉ “quy định” mới đúng chính tả, bên kia cho rằng cả hai đều dùng được. Phần dưới nói rõ vì sao nên viết “quy định” và “quý” theo sách giáo khoa.

Sự lẫn lộn đến từ chỗ hai chữ i và y cùng ghi một âm /i/, đọc lên không khác gì nhau. Người viết chỉ phân vân khi đặt bút, còn người đọc thì hiểu ngay dù gặp kiểu nào.

Sau phụ âm qu, tiếng Việt nghiêng hẳn về y: quy trình, quy ước, quy tắc, nội quy, quy chế. Đó là quy tắc gọn nhất để nhớ, và cũng là sợi chỉ xuyên suốt bài này.

Bước 1: Quy định hay qui định, từ nào đúng

Tra từ điển trước: “quý” và “quí” đều được ghi nhận, cùng một nghĩa, vì i ngắn và y dài đều ghi âm /i/ nên bản chất không khác nhau. Với “quy định” thì câu chuyện rắc rối hơn. Một bài khẳng định “qui định” sai chính tả, không có mặt trong cuốn từ điển, lại là từ vô nghĩa. Bài khác lại cho rằng cả “quy định” và “qui định” đều đúng, dùng được trong mọi tình huống, không có nguyên tắc bắt buộc nào. Hai cách nói trái nhau, và chưa có văn bản chính thống nào đứng ra phân xử.

Đáng tin hơn là văn bản giáo dục. Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT ngày 25/5/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Quy định về chính tả trong chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông. Điều 9 của văn bản này nói rõ: chữ i đứng ngay sau phụ âm đầu, ở âm tiết không có âm đệm và âm cuối, thì viết i. Vì thế sách giáo khoa có hi vọng, kỉ niệm, lí luận, mĩ thuật, bác sĩ, tỉ lệ. Riêng sau qu, sách giáo khoa vẫn giữ y, thành ra học sinh viết “quy định”, “quý”, “quy trình” suốt mười hai năm. Ra trường, nhiều người đổi sang i vì thấy trên mạng viết vậy, và thế là trong cùng một cơ quan có hai kiểu chữ.

Ngoài sách giáo khoa thì chưa có chuẩn bắt buộc.2 Nhóm chủ biên cuốn Từ điển Chính tả tiếng Việt do PGS-TS Hà Quang Năng đứng đầu lập luận rằng không có văn bản cấp nhà nước nào về chuẩn chính tả. Đó là lý do một công ty có thể tự chọn lối viết cho văn bản nội bộ mà không sợ sai luật.

GS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, phát biểu tại tọa đàm kỷ niệm 100 năm chữ quốc ngữ ngày 30/11.1 Ông cho rằng việc cần làm với chữ quốc ngữ là xây dựng chuẩn chính tả, trong đó có ví dụ về cách viết y hay i. Chừng nào chuẩn ấy chưa thành văn bản bắt buộc toàn xã hội, mỗi người vẫn phải tự chọn.

Cách hiểu thoáng hơn: chính tả tiếng Việt có hai tầng. Chính tả phổ thông đưa vào giảng dạy ở trường công lập, được quy định bởi văn bản quy phạm pháp luật; chính tả thường nhật theo thói quen, được chấp nhận trong đời sống thường nhật.2 Một tin nhắn nội bộ ghi “qui định” nằm ở tầng thứ hai, không phải lỗi đáng bắt bẻ, nhưng hợp đồng hay thông báo gửi ra ngoài thì nên theo tầng thứ nhất: “quy định”, “quý”.

Bước 2: Hiểu nghĩa hai từ

Muốn biết quy định nghĩa là gì, tách từ ra: “quy” là khuôn phép, “định” là đặt ra, ấn định. Ghép lại, quy định là điều đã được đặt ra để mọi người làm theo. Cách hiểu rộng: bộ quy tắc, chuẩn mực xử sự do cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc tổ chức, cá nhân ban hành, buộc các bên liên quan tuân thủ, thể hiện dưới dạng quy phạm pháp luật.

Quy định nghĩa là gì theo nghĩa hẹp, sát đời sống hơn: một quy tắc được làm ra và chính những người thực hiện nó phải làm theo, ví dụ quy định công ty đi muộn phạt 100 nghìn đồng, quy định của chuyến đi. Theo nghĩa này, quy định có mặt ở lớp học, ở xưởng, ở khu chung cư, chứ không riêng gì văn bản nhà nước.

“Quý” chỉ giá trị cao, đáng trân trọng, và còn dùng để xưng hô lịch sự với người đối diện. Những từ cùng nhóm đều viết y: quý khách, quý vị, quý công ty, phú quý, quý mến, quý giá, quý báu, cao quý, hàng quý. Các từ đồng nghĩa với yêu quý gồm quý mến, quý trọng, thương yêu, thương mến.

Đặt vào câu mới thấy rõ ngữ cảnh. “Cô ấy rất yêu quý động vật”, “Tôi yêu quý lĩnh vực mà mình đang nghiên cứu”, “Hàng xóm đều yêu quý chúng tôi” là những câu đúng, đọc lên nghe tự nhiên. Cùng những câu ấy, viết “yêu quí” thì bị xem là cách viết không mang ý nghĩa.

Một chữ “quý” mang hai việc khác nhau: khen giá trị (món quà quý) và xưng hô (quý khách). Riêng “hàng quý” lại là ba tháng, đừng lẫn với “quý” trong “quý giá”.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một em học sinh mặc áo trắng quần xanh đi về phía cổng sắt mở, cạnh hàng xe đạp nhiều màu đậu sát tường gạch
Một em học sinh mặc áo trắng quần xanh đi về phía cổng sắt mở, cạnh hàng xe đạp nhiều màu đậu sát tường gạch.

Bước 3: Quy tắc i và y sau qu

Quy tắc dễ nhớ nhất: sau các phụ âm t, k, m, h, qu, l thì viết y. Áp vào thực tế, ta có quy trình, quy định, quy ước, quy tắc, nội quy, quy chế, quý khách, yêu quý. Cùng một quy tắc ấy giải thích vì sao “kỹ thuật”, “mỹ thuật”, “hy vọng” thường viết y trong văn bản trang trọng.

Chiều ngược lại: chữ i đứng ngay sau phụ âm đầu, trong âm tiết không có âm đệm và âm cuối, thì viết i. Vì thế mới có hi vọng, kỉ niệm, lí luận, mĩ thuật, bác sĩ, tỉ lệ. Hai quy tắc không đá nhau, chỉ chia nhau vị trí.

Còn một nguyên tắc theo nghĩa: dùng y cho từ trang trọng, tôn kính và cho tên người, địa danh, sự vật; dùng i cho các từ còn lại. Nhóm xưng hô lịch sự vì thế viết y gần như đồng loạt: quý khách, khách quý, quý vị, quý công ty. Đặt “quý vị đại biểu” cạnh “quí vị đại biểu” trên tấm biển hội trường, ai cũng thấy cách thứ nhất trang trọng hơn.

Có người chọn y vì lý do thẩm mỹ: chữ y cao hơn chữ i, giúp cân đối mặt chữ, cân bằng độ cao thấp của cả từ. Đặt cạnh nhau, “quy định” và “qui định” nhìn kỹ sẽ thấy độ dài dòng chữ khác nhau, nhất là khi in bảng hiệu hay tiêu đề văn bản.

Đọc thêm: Rắn rỏi hay rắn giỏi: từ nào chính xác?

Bước 4: Soát lại bài đã viết

Mẹo chính tả là lối tắt do các nhà ngôn ngữ nghĩ ra: ngắn, dễ nhớ, giúp viết đúng nhanh mà không cần tra từ điển. Quy tắc ở mục trên đúng là loại ấy: một câu ngắn về chữ y đứng sau qu, áp được cho hàng chục từ.

Cách tự kiểm tra chính tả không có gì lạ: đọc nhiều sách báo uy tín, tra cứu từ điển, đọc lại bài sau khi viết, ghi chép lại lỗi sai, tìm hiểu sâu về ngữ âm. Bốn việc đầu có thể làm ngay trong tuần, việc cuối thì tích dần.

Cặp i/y nằm trong nhóm vần dễ nhầm lẫn của chính tả tiếng Việt, cùng các cặp o/u, ươm/ương. Nghĩa là ngoài chuyện quy định hay qui định, người viết còn phải để mắt tới “sót” với “xót”, “khuyến mại” với “khuyến mãi” và nhiều cặp khác nữa. Biết mình hay sai nhóm nào thì rà nhóm ấy trước khi viết.

Lỗi chính tả hay gặp nhất trong tiếng Việt là lỗi về phụ âm đầu, nên cặp i/y thường bị bỏ qua. Muốn bắt nhanh, mở tài liệu bằng máy tính rồi dùng chức năng tìm kiếm, gõ “qui” để lọc hết những chỗ viết lẫn, sửa một lượt cho cả bài. Cách này hiệu quả với hợp đồng dài, danh sách khách mời, bài đăng nhiều đoạn.

Với văn bản ngắn, dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới là thấy ngay chỗ nghi. Muốn xem thêm các cặp từ cùng kiểu, mở Khuyến mại hay khuyến mãi? Từ nào đúng chính tả và dùng sao cho chuẩn.

Một phụ nữ lớn tuổi ngồi nghiêng bên chiếc bàn gỗ tối, tay đặt trên quyển sổ nâu, cạnh đó là sách mở
Một phụ nữ lớn tuổi ngồi nghiêng bên chiếc bàn gỗ tối, tay đặt trên quyển sổ nâu, cạnh đó là sách mở, chén trà còn khói và đèn bàn đang sáng.

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp dưới đây lấy từ cảnh quen thuộc: gia đình, công việc, Tết, trường lớp. Dòng đầu viết theo sách giáo khoa, dòng sau là kiểu viết lẫn cần tránh khi soạn văn bản.

Nhìn cả tám cặp sẽ thấy chữ y xuất hiện đúng ở những chỗ cần trang trọng hoặc cần phân biệt nghĩa, còn chữ i thì đứng yên ở phần còn lại của câu.

  • Đúng: Công ty có quy định rõ về giờ họp giao ban. — Sai: Công ty có qui định rõ về giờ họp giao ban.
  • Đúng: Quý khách vui lòng giữ vé khi ra khỏi cổng. — Sai: Quí khách vui lòng giữ vé khi ra khỏi cổng.
  • Đúng: Bà nội rất yêu quý các cháu. — Sai: Bà nội rất yêu quí các cháu.
  • Đúng: Lớp trưởng đọc nội quy lúc vào giờ học. — Sai: Lớp trưởng đọc nội qui lúc vào giờ học.
  • Đúng: Món quà Tết tuy nhỏ nhưng quý giá. — Sai: Món quà Tết tuy nhỏ nhưng quí giá.
  • Đúng: Hôm nay nhà có khách quý từ xa tới. — Sai: Hôm nay nhà có khách quí từ xa tới.
  • Đúng: Quy trình duyệt chi phí gồm ba bước. — Sai: Qui trình duyệt chi phí gồm ba bước.
  • Đúng: Quý vị ngồi chờ trong phòng khách. — Sai: Quí vị ngồi chờ trong phòng khách.

Đọc thêm: Sót lại hay xót lại: từ nào chính xác?

Tên riêng và sự đồng bộ

Tên riêng là ngoại lệ, viết theo đúng giấy tờ của người mang tên. Ông Trần Quí Thanh vẫn viết “quí” vì khai sinh ghi vậy; các trường hợp như bản Vy, Nguyễn Vỹ, Thy Ngọc cũng giữ nguyên chữ trong tên. Sửa tên người khác cho “đúng chính tả” là việc không nên làm.

Với tên con, nên chọn Quý, viết y, vừa hợp quy tắc sau qu, vừa tránh ngữ cảm thiếu hụt và giữ vẻ đẹp của từ. Cách viết ấy cũng đỡ cảnh giấy tờ một kiểu, người gọi một kiểu về sau.

Quay lại câu hỏi đầu bài, quy định hay qui định, quý hay quí: việc cần làm chỉ là chọn một lối rồi giữ nó từ đầu đến cuối, đừng để đoạn trên “quy định”, đoạn dưới “qui định”.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Vì sao báo chí hiện nay gần như đều viết quy định, quy trình?

Vì tòa soạn cần một lối viết chung cho cả cơ quan, và quy tắc viết y sau qu là cách gọn nhất để giữ sự thống nhất ấy. Cách viết “quy trình” được ghi nhận là đã phổ biến trên các bài báo lớn. Sách giáo khoa cũng dạy như vậy từ lâu, nên người đọc quen mắt.

Viết quí khách trong thiệp Tết có bị coi là sai?

Không đến mức sai, vì từ điển ghi cả quí và quý. Nhưng thiệp là chỗ cần trang trọng, mà y lại cho cảm giác lịch sự hơn. Trong trường hợp này, viết “quý khách” là lựa chọn dễ được lòng người nhận.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com