Chính tả
Khuyến mại hay khuyến mãi? Từ nào đúng chính tả và dùng sao cho chuẩn
TS Phạm Văn Lam, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, giải thích rằng cả “khuyến mại” và “khuyến mãi” đều đúng nhưng đã được luật hóa với nghĩa khác nhau. Trong đó, “khuyến mại” là thuật ngữ có căn cứ pháp lý rõ ràng.
Khuyến mại hay khuyến mãi? Cả hai cách viết đều được dùng, không cách nào bị xem là sai chính tả, nhưng nền tảng Chúc Mừng Năm Mới chọn “khuyến mại” vì đây là thuật ngữ có căn cứ pháp lý. Người tra cụm từ này thường chỉ cần một câu trả lời gọn như thế, rồi mới cần biết vì sao.
TS Phạm Văn Lam, Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, giải thích hai từ đều đúng nhưng đã được luật hóa với nghĩa khác nhau.2 “Khuyến mại” có căn cứ tại Luật Thương mại 2005 và Nghị định 81/2018/NĐ-CP, còn “khuyến mãi” không có quy định pháp lý riêng.2 Sự phân biệt ấy quyết định hồ sơ đăng ký chương trình có được duyệt hay không, nên đừng xem nhẹ là chuyện câu nệ con chữ.
Ngoài đời, biển hiệu và bài đăng bán hàng dùng lẫn hai từ. Tên chương trình cấp địa phương cũng vậy: “Tháng khuyến mại Hà Nội 2015” có lễ khai mạc dự kiến ngày 30/10/2015. Bản tin về đợt kích cầu toàn quốc lại gọi là “Tháng khuyến mãi tập trung quốc gia”, diễn ra từ 1/7 đến 31/7/2021. Đợt cuối 2024, thông báo ghi tên “Khuyến mại tập trung quốc gia”, từ 2/12 đến 31/12.
Cách gọi thay đổi theo từng đợt, còn việc kích cầu mua sắm thì vẫn vậy.
Mức độ quan tâm của người mua lớn hơn ta tưởng. Khảo sát của Nielsen tháng 10-11/2010 trên 1.500 người tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng và Cần Thơ cho thấy 87% người Việt sẵn sàng mua hàng khuyến mãi, so với 68% bình quân khu vực.3 Tỉ lệ người tiêu dùng hay tìm sản phẩm giảm giá khi đi mua sắm cũng cao hơn khu vực: 56% so với 38%.3 Vì thế, hai chữ này xuất hiện dày đặc trên mạng đến vậy.
Khuyến mại hay khuyến mãi từ nào đúng
Theo nghĩa gốc Hán Việt, “mại” là bán, còn “mãi” là mua.2 Nhìn vào hai chữ ấy, nhiều người suy ra ngay: khuyến khích bán là khuyến mại, khuyến khích mua là khuyến mãi. Lối suy luận này nghe hợp lý nhưng lại đụng nhau với cách dùng trong văn bản pháp luật.
Wikipedia tiếng Việt từng cho rằng “khuyến mãi” mới đúng nghĩa gốc, còn “khuyến mại” là cách gọi nhầm do không phân biệt mãi và mại, vì hai âm này gần giống nhau, chỉ khác thanh điệu.3
TS Phạm Văn Lam lại giải thích theo hướng khác.2 Nếu dùng đúng theo nghĩa gốc thì “khuyến mại” là khuyến khích, thúc đẩy việc mua hàng, thường bằng cách hạ giá hoặc kèm quà tặng.2 Còn “khuyến mãi” là khuyến khích, thúc đẩy việc bán hàng, bán được nhiều hơn.2 Các nguồn ghi khác nhau ở đúng điểm này, nên người đọc tra cứu sẽ thấy hai lời giải thích trái chiều.
Lời khuyên của ông: đừng chiết tự để hiểu nội hàm khái niệm trong khoa học.2
Khi một từ đã trở thành thuật ngữ, nghĩa của nó do văn bản quy định, không còn phụ thuộc vào từng chữ Hán cấu thành.
Vậy còn khuyến mại nghĩa là gì trong đời sống kinh doanh? Đó là hình thức xúc tiến việc mua bán hàng hóa, dịch vụ cho khách hàng bằng những lợi ích nhất định.2 Nghĩa của từ này trong văn bản pháp luật lại đi theo hướng riêng, và đó là chỗ cần phân biệt rõ trước khi viết giấy tờ.
Hai khái niệm đã luật hóa
Trước hết, khuyến mại là gì khi đã vào văn bản luật? Theo Điều 88 Luật Thương mại 2005 và Nghị định 81/2018/NĐ-CP, đây là việc thương nhân trao cho khách hàng những ưu đãi nhất định để khuyến khích người tiêu dùng mua và sử dụng hàng hóa, sản phẩm.2 Gói gọn trong một câu: khuyến mại hướng đến người mua, người hưởng lợi là khách hàng.2
Ngược lại, “khuyến mãi” không có quy định pháp lý riêng.3 Theo cách hiểu được nhiều người trong ngành sử dụng, đây là việc đưa lợi ích cho đại lý, nhà phân phối để xúc tiến việc bán hàng.2 Một nhà sản xuất đồ uống chiết khấu 15% cho đơn từ 300 thùng là “khuyến mãi” đúng, vì hướng đến đại lý nhập hàng số lượng lớn. Tương tự, chương trình thưởng nóng cho nhà phân phối đạt doanh số cao nhất trong tháng, phần thưởng là một chuyến du lịch Hội An cho hai người, cũng thuộc nhóm này.
Đây là chỗ người làm hồ sơ dễ vấp: nộp đơn ghi “khuyến mãi” thì không được duyệt, vì pháp luật chỉ quy định thuật ngữ “khuyến mại”.
Sửa lại một chữ trong tên chương trình đôi khi phải làm lại cả bộ giấy tờ.
Cũng cần nói thêm, cách phân biệt này không phải lúc nào cũng được tuân thủ trên báo chí. Nhiều bài viết vẫn dùng “khuyến mãi” cho chương trình giảm giá dành cho người tiêu dùng, và người đọc hiểu ngay. Sự thống nhất chỉ thật sự cần khi làm việc với văn bản pháp lý hoặc giấy tờ nộp cho cơ quan quản lý.
Với người bán hàng nhỏ, điều này ảnh hưởng trực tiếp tới lịch khuyến mại hằng năm. Muốn hưởng ưu đãi của đợt kích cầu chung, họ phải đăng ký đúng thủ tục và đúng tên gọi mà văn bản quy định.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Vì sao hay viết nhầm
Nguyên nhân đầu tiên nằm ở ngữ âm. Hai từ “mại” và “mãi” chỉ khác nhau ở thanh điệu, nói nhanh thì người nghe khó phân biệt, khi viết thì người viết dễ chọn nhầm.3 Thêm nữa, yếu tố “mại” xuất hiện nhiều hơn trong tiếng Việt qua các từ như thương mại, tư sản mại bản, nên “khuyến mại” nghe quen tai hơn; còn “mãi” ít được dùng.2
Thói quen trên mạng góp phần làm mọi thứ nhập nhằng. Gõ “khuyến mãi hay khuyến mại” lên thanh tìm kiếm, người dùng thấy hai từ xuất hiện đan xen, không có gì sửa lại, nên cứ theo đó mà dùng. Người Việt bây giờ cũng thường hiểu khuyến mãi giống khuyến mại, cùng mang nghĩa khuyến khích người tiêu dùng mua sắm.2
Viết “chương trình khuyến mãi giảm giá 20% cho khách hàng” là sai theo phân biệt pháp lý, vì giảm giá hướng đến người mua thì phải dùng “khuyến mại”. Nhưng ngoài đời, câu này vẫn được hiểu và chấp nhận.
Nhiều từ điển và tài nguyên ngôn ngữ không còn phân biệt nghĩa nghiêng về bán của “khuyến mại” và nghiêng về mua của “khuyến mãi” nữa.2 Câu hỏi khuyến mại hay khuyến mãi đúng chính tả vì thế không còn một đáp án duy nhất; chọn cách nào tùy văn cảnh và tùy văn bản người viết phải theo.
Hiện tượng này không hiếm trong tiếng Việt. Cặp “trau chuốt” và cách viết sai của nó là ví dụ: chỉ “trau chuốt” có trong từ điển tiếng Việt, còn cách kia là đánh vần sai, không được ghi nhận. Có những cặp khác lại cùng đúng, mỗi cách viết mang một sắc thái riêng.
Với “vãn cảnh” và “vãng cảnh”, theo Đại từ điển tiếng Việt, nghĩa sử dụng hiện tại không khác nhau; trong phương ngữ Bắc, người nói thường dùng “vãn cảnh” với nghĩa đến để ngắm cảnh nhiều hơn “vãng cảnh”.2 Việc “khuyến mại” và “khuyến mãi” cùng tồn tại cũng nằm trong nhóm hiện tượng tương tự: khác nhau ở con chữ, gần nhau ở nghĩa, và tùy vùng, tùy nghề mà cách dùng nghiêng về một bên.
Người viết bài bán hàng, người soạn thiệp chúc Tết hay người làm hồ sơ doanh nghiệp đều gặp cảnh này. Việc cần làm là biết mình đang chọn cách nào cho đúng văn cảnh, chứ không phải chờ một phán quyết đúng sai tuyệt đối.
Đọc thêm: Khoác tay hay khoát tay: viết sao cho đúng?
Ví dụ câu đúng, câu sai
Đúng: “Cuối tuần, siêu thị gần nhà khuyến mại dầu ăn và nước mắm, mẹ tôi đi sớm để mua được giá rẻ.” Sai: “Cuối tuần, siêu thị gần nhà khuyến mãi dầu ăn và nước mắm, mẹ tôi đi sớm để mua được giá rẻ.” Ưu đãi dành cho người mua nên theo cách phân biệt pháp lý phải là khuyến mại.
Đúng: “Công ty gửi bảng khuyến mãi cho các đại lý: nhập từ 300 thùng được chiết khấu 15%.” Sai: “Công ty gửi bảng khuyến mại cho các đại lý: nhập từ 300 thùng được chiết khấu 15%.” Ưu đãi dành cho người bán trung gian nên thuộc nhóm khuyến mãi.
Đúng: “Trước Tết, cửa hàng bánh kẹo khuyến mại mỗi hộp một gói trà nhỏ.” Sai: “Trước Tết, cửa hàng bánh kẹo khuyến mãi mỗi hộp một gói trà nhỏ.” Quà tặng kèm cho khách lẻ là hoạt động hướng đến người mua.
Đúng: “Nhà sách khuyến mại 10% cho sinh viên mua giáo trình đầu kỳ.” Sai: “Nhà sách khuyến mãi 10% cho sinh viên mua giáo trình đầu kỳ.” Giảm giá cho người mua cuối là khuyến mại, dù người mua là sinh viên hay phụ huynh.
Đúng: “Nhà phân phối đạt doanh số tháng được hưởng khuyến mãi thưởng nóng.” Sai: “Nhà phân phối đạt doanh số tháng được hưởng khuyến mại thưởng nóng.” Thưởng doanh số cho người bán trung gian nằm ngoài phạm vi khuyến mại.
Đúng: “Hồ sơ đăng ký chương trình khuyến mại gửi cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.” Sai: “Hồ sơ đăng ký chương trình khuyến mãi gửi cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.” Đơn ghi sai thuật ngữ sẽ không được phê duyệt.
Đúng: “Tấm biển trước cửa ghi “Khuyến mại lớn dịp cuối tuần”.” Sai: “Tấm biển trước cửa ghi “Khuyến mãi lớn dịp cuối tuần”.” Biển hiệu ngoài đời dùng lẫn hai cách, nhưng chương trình giảm giá cho khách thì nên ghi khuyến mại.
Đúng: “Shop nhắn tin báo khuyến mại miễn phí vận chuyển cho khách quen.” Sai: “Shop nhắn tin báo khuyến mãi miễn phí vận chuyển cho khách quen.” Người nhận ưu đãi là khách mua hàng, không phải đại lý.
Mẹo nhớ hai chữ này
Cách nhớ gọn nhất dựa vào người hưởng lợi ích: khuyến mại dành cho khách hàng, khuyến mãi dành cho đại lý và nhà phân phối.2 Khi thấy biển “khuyến mại giảm giá”, người đọc nhớ ngay người hưởng lợi là khách hàng mua hàng. Còn nếu nghe ai nói “khuyến mãi cho đại lý”, hiểu đó là ưu đãi dành cho khâu bán trung gian.
Mẹo thứ hai dựa vào ngữ cảnh giấy tờ: nếu chương trình nhắm đến người tiêu dùng cuối, dùng “khuyến mại”; nếu nhắm đến đại lý, nhà phân phối, dùng “khuyến mãi”. Cách phân biệt này giúp viết đúng trong công việc, nhất là khi soạn hợp đồng hoặc hồ sơ gửi cơ quan quản lý.
Còn khi viết cho đông người đọc, giữ một cách viết trong suốt văn bản sẽ dễ chịu hơn. Đổi qua đổi lại giữa hai từ trong cùng một bài khiến người đọc phân tâm, dù chẳng ai bắt bẻ chính tả.
Đọc thêm: Chà đạp hay trà đạp mới đúng chính tả tiếng Việt
Tra cứu thêm trên nền tảng
Với những cặp từ dễ nhầm khác, người đọc có thể xem thêm ở Chuyên mục Chính tả của nền tảng để đối chiếu nhanh trước khi gửi bài, gửi tin nhắn bán hàng hay ký hợp đồng.
Kiểu nhầm như khuyến mại hay khuyến mãi thường đi cùng nhóm từ Hán Việt dễ lẫn, và phần quy tắc chính tả và giọng vùng miền giải thích vì sao người nói giọng địa phương lại dễ viết nhầm ngã với nặng. GS Nguyễn Văn Hiệp từng đề xuất xây dựng chuẩn chính tả tiếng Việt, ví dụ cách viết “y” hay “i”, viết hoa tên tổ chức, vị trí đánh dấu thanh.1 Khi chuẩn chưa thống nhất, người viết cần một nơi tra cứu đáng tin để khỏi phải đoán.
Trước khi gửi hồ sơ hay đăng tin bán hàng, cách nhanh nhất là dán câu vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát lại từng chữ. Việc nhỏ ấy hợp với tinh thần “Chúc Mừng Năm Mới - Cả nhà cùng lo Tết gắn kết yêu thương!”, khi cái cần chỉn chu thường nằm ở những dòng chữ ngắn nhất: tấm thiệp, bảng giá, tin nhắn chúc Tết.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.