Quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống và bài học dừng đúng chỗ

Gieo được quẻ 49 cho một việc đang phân vân, điều đầu tiên cần hiểu là chữ Cách nghĩa là thay đổi, bỏ lối cũ, hoán cải, như cánh chim thay lông. Quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống không trả lời việc được hay không; nó chỉ ra việc của bạn đã đến lúc phải đổi, và đổi cho đúng cách.

Trong bộ 64 quẻ, quẻ Trạch Hỏa Cách xếp vào nhóm cát. Tuy nhiên, cát của quẻ nằm ở chỗ biết đổi mới đúng thời, đúng lý do; thay đổi bừa thì không có gì tốt.

Đọc quẻ này trong đời sống, nên nhớ một điều: Kinh Dịch và bói quẻ là cách người xưa suy ngẫm về thời thế, không phải lời tiên tri. Quẻ cho một khung để nhìn lại việc của mình, chứ không thay người đọc quyết chuyện tiền bạc, công việc hay cưới hỏi. Vì thế, câu hỏi đáng đặt khi cầm quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống là: việc của mình đang đứng ở giai đoạn nào của sự thay đổi.

Một câu hỏi, bốn điều tự vấn

Trước khi tung đồng xu, việc đầu tiên là gói gọn phân vân của mình thành một câu hỏi cho đúng một việc. Giả sử bạn đang cân nhắc có nên rời chỗ làm cũ để chuyển sang ngành khác; thay vì hỏi chung chung về tương lai, hãy viết ra một câu duy nhất: việc đổi ngành này, lúc này, có nên tiến không. Câu hỏi càng hẹp, quẻ trả lời càng có chỗ mà bám.

Rồi trước khi gieo, theo quan niệm truyền thống, người xem quẻ tự đặt cho mình bốn câu hỏi tự vấn. Bốn câu ấy là mực thước để sau này đối chiếu với lời quẻ, thay vì đọc lời giải rồi gán vào hoàn cảnh của mình. Ai bỏ qua bước tự vấn này thì dù gieo được quẻ cát cũng chỉ nhận về một câu chung chung, không dùng được cho việc thật của mình.

• Cái cũ đã đến chỗ cùng cực, thực sự hết dụng chưa?
• Thời điểm đã chín muồi hay còn quá sớm?
• Người xung quanh có hiểu và ủng hộ lý do thay đổi không?
• Phương án mới đã đủ vững để thay thế cái cũ chưa?

Tung ba đồng xu sáu lần

Cách gieo phổ biến trong dân gian là tung ba đồng xu, mỗi đồng sấp tính 2 điểm, ngửa tính 3 điểm. Tổng điểm của ba đồng quyết định loại hào; tung sáu lần liên tiếp là lập thành sáu hào từ dưới cùng trở lên. Ba đồng đều ngửa cho tổng 9, tức lão dương: hào động, khi lập quẻ biến sẽ đổi thành âm. Tổng 6 là lão âm, cũng là hào động nhưng đổi thành dương; tổng 7 là thiếu dương, tổng 8 là thiếu âm, hai loại này là hào tĩnh, giữ nguyên.

Phương pháp cổ xưa hơn là phệ thi, dùng 50 cọng cỏ thi chia tách qua nhiều bước để ra hào dương già (cửu), dương non, âm già (lục) hay âm non. Cách cỏ thi cầu kỳ nên dân gian chuyển dần sang ba đồng xu cho nhanh. Ai muốn tự tay gieo thì cứ thử vài lần cho quen tay; người đã có kết quả thì đọc tiếp phần dưới.

Hào động giữ vai trò quyết định cả quẻ. Hào già thì động, hào non thì tĩnh; hào động đổi âm dương tạo thành quẻ biến, khác với bản quái. Nếu quẻ chỉ có một hào động duy nhất, lời hào ấy là chỗ bám chính để giải toàn quẻ; nếu nhiều hào động, truyền thống ưu tiên hào ở vị trí trung, chính. Xác định sai hào động thì lập sai quẻ biến và lệch toàn bộ hướng luận đoán.

Khi gieo được hào động, quẻ Trạch Hỏa Cách có sáu khả năng biến tương ứng sáu hào. Ba quẻ phụ cũng đáng xem: hỗ quái là quẻ 44 Thiên Phong Cấu, nói nội tình đang diễn ra; thác quái là quẻ 4 Sơn Thủy Mông, chỉ mặt trái; tổng quái là quẻ 50 Hoả Phong Đỉnh, cho biết lập trường đối phương.

Đầm trên lửa dưới

Quẻ 49 gồm ngoại quái Đoài là đầm, nước, ở trên, và nội quái Ly là lửa ở dưới, nên gọi Trạch Hỏa Cách. Tượng quẻ rất rõ: lửa đốt thì nước cạn, nước xối vào thì lửa tắt; hai thứ đối tranh nhau nên sinh ra sự thay đổi, vì thế đặt tên Cách. Trong hồ có lửa, nước lửa nung nấu nhau khiến vạn vật biến chuyển; trời đất nhờ canh cải mới có bốn mùa, sinh hóa tuần hoàn. Theo cách chia kinh trong Dịch Kinh Đại Toàn của Nhân Tử Nguyễn Văn Thọ, 64 quẻ chia Thượng kinh 30 quẻ, Hạ kinh 34 quẻ; quẻ 49 thuộc Hạ kinh.

Vì quẻ ra đời từ xung khắc giữa hai phe đối lập, cải cách muốn thành phải hội đủ bốn điều: hợp thời, hợp chính đạo, sáng suốt soi xét rạch ròi như đức của Ly, và hòa duyệt thỏa thuận với lòng người như đức của Đoài. Thiếu một điều, cái mới chỉ là thay cho có, chưa phải đổi mới đúng nghĩa.

Thoán từ còn nhắc một điều người hay quên: thay cũ đổi mới là việc khó, ban đầu người ta không tin; muốn được tin phải có thời gian lâu để người ta thấy kết quả. Đại Tượng truyện dạy người quân tử lấy tượng lửa trong đầm mà sửa trị lịch pháp, làm sáng tỏ thời tiết. Nghĩa là cải cách phải có tính toán, có cơ sở, không thay đổi tùy tiện theo cảm tính. Hình tượng ấy cũng nhắc rằng sự cọ xát giữa cũ và mới là tất yếu; người tiến hành cần chuẩn bị tâm thế đối diện xung đột thay vì kỳ vọng quá trình êm ả.

Phân biệt cải cách chính đáng với thay đổi hấp tấp bằng đâu? Ba điều kiện: chỉ nên đổi khi cái cũ thực sự hết dụng, khi người liên quan hiểu rõ vì sao phải đổi, và khi cái mới đủ sức thay thế. Cải cách chỉ được tin tưởng khi đến đúng thời điểm chín muồi và lý do đủ chính đáng, phải trải qua giai đoạn chờ đợi và chứng minh trước. Trong khi đó, hấp tấp bỏ qua chuẩn bị, không xây dựng đồng thuận thì dễ gây xáo trộn không cần thiết.

Kinh Dịch đặt quẻ Cách ngay sau quẻ Tỉnh, với một hình ảnh rất đời: nước giếng tích trữ lâu ngày bị bẩn, phải tát hết nước cũ để nước mạch mới chảy vào thay.

Cái cũ không tự nhường chỗ; ai muốn nước mới thì phải dám tát nước bẩn trước.

Vua Thang diệt Kiệt, vua Võ diệt Trụ được kể như thế: thuận đạo Trời, ứng với lòng người nên thành công. Một cuộc cách mạng muốn khỏi hối hận phải đạt bốn tôn chỉ: chế độ mới tốt hơn chế độ cũ, đời sống dân chúng sung sướng hơn, lợi ích thực sự, và có chính nghĩa. Ngược lại, đổi vì nóng, vì chán, vì thấy người khác đổi, thì rơi vào đúng cái quẻ này cảnh báo.

Đọc thêm: Quẻ Thuần Khôn dạy gì về công việc, tiền bạc và tình cảm?

Quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống: công việc và tiền bạc

Về công danh, đây là quẻ cát: thời cơ thay đổi công việc, chuyển hướng đã đến; đổi mới kinh doanh, nhậm chức, thăng tiến, đổi việc mới hay di chuyển đều thuận. Lời quẻ khuyên mạnh dạn cải tổ cái cũ lỗi thời, song phải chọn đúng thời điểm và làm cho hợp lòng người mới thành công. Tài vận sẽ tới nếu người gieo được quẻ cát mà biết tận dụng lời chiêm, đổi mới kinh doanh và tranh thủ khởi đầu công việc trong thời gian này.

Khi hỏi việc làm ăn, người có kinh nghiệm xem lại hai tầng: nguồn lực bên trong thuộc nội quái Ly đã đủ chưa, và môi trường bên ngoài thuộc ngoại quái Đoài đang đòi hỏi cái gì. Lấy ví dụ: một người muốn đổi hướng kinh doanh từ bán lẻ sang làm theo đơn đặt hàng. Quẻ không nói làm ngay, mà bảo người ấy soi lại vốn tay nghề, tiền bạc trong nhà đã gánh nổi giai đoạn chuyển tiếp chưa, rồi thị trường bên ngoài có thật sự cần cái mới ấy không.

Còn một điều phải tính trước: đổi mới việc làm ăn ban đầu mệt nhọc rắc rối, nhưng rồi gặt kết quả tốt. Ai đổi nghề, đổi cách làm mà tưởng con đường phẳng lặng thì sẽ nản ở chặng đầu. Như thoán từ đã cảnh báo, chặng đầu là đoạn không ai tin, phải gồng đến khi thấy kết quả. Biết trước đoạn đầu là đoạn gồng, người đổi mới mới giữ được nhịp. Gặp quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống mà đang đứng trước một dự định lớn, đó chính là chỗ lời quẻ có ích: chuẩn bị kỹ, chờ thời điểm, rồi mới tung ra.

Về thi cử, quẻ cũng có lời riêng: nên thay đổi phương pháp học tập cũ kém hiệu quả, đổi mới cách ôn luyện sẽ tiến bộ rõ, và kết quả khả quan nếu dám cải cách bản thân. Người học gặp quẻ này nên đổi cách học, thay vì chỉ tăng giờ học.

Tình cảm cần đổi từ gốc

Xem về tình cảm, quẻ này không thuận như khi xem công danh, và lý do nằm ngay ở bản chất quẻ. Quẻ Cách nảy sinh từ xung khắc như nước với lửa, như hai cô gái ở chung một nhà mà bất đồng chí hướng; đem ứng vào chuyện hôn nhân thì chỉ sự bất hòa, cần thay đổi mới khá hơn.

Lời giải cho người đang vướng mắc khá thẳng: người còn độc thân thì việc tìm người mới dễ tiến tới tốt hơn; còn hôn nhân, gia đình đang phức tạp thì phải can đảm làm mới cách sống chung. Chuyện ấy đầu tiên mệt nhọc rắc rối, nhưng rồi mới có kết quả khá giả và hạnh phúc hơn. Một vợ chồng lâu ngày bất hòa hỏi quẻ: quẻ không nói chia tay, mà nói phải thay đổi cách đối xử với nhau từ gốc, thành tâm sửa đổi thì vận xấu mới chuyển thành tốt.

Cấu tạo quẻ lý giải được điều ấy: quẻ ứng vào quan hệ giữa thiếu nữ của Đoài và trung nữ của Ly. Duyên chỉ có nền khi hào 2 và hào 5 tương ứng; nếu hai hào ấy không tương ứng thì tình cảm phải nuôi bằng công sức, không tự nhiên mà bền. Về con cái, quẻ chỉ cha mẹ và con có bất đồng, xung khắc, không hòa hợp. Nói ngắn lại, quẻ 49 vào chuyện tình duyên là lời nhắc dứt bỏ cái đã mòn, đừng níu kéo điều không còn hợp.

Đọc thêm: Quẻ Địa Thiên Thái trong cuộc sống khi góp vốn mở quán ăn

Sáu hào, sáu giai đoạn

Sáu hào của quẻ này diễn đúng các giai đoạn của một cuộc cải cách, từ bước đầu khó khăn đến lúc thành công, và cần nhất là được lòng tin cùng chí công vô tư. Đọc theo vị trí từ dưới lên, mỗi hào là một mốc thời của việc đổi mới. Người gieo được quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống nên tìm xem mình đang đứng ở hào nào để biết việc của mình đã đi tới đâu.

• Hào thứ nhất, Sơ Cửu: buổi đầu thời Cách, chưa có thời, địa vị thấp, không có người ứng viện; làm việc cải cách tất hỏng, chỉ nên giữ vững đạo trung thuận, bó chặt như da bò vàng.
• Hào thứ hai, Lục Nhị: chuẩn bị lâu ngày rồi cải cách, tiến đi thì tốt, không lỗi; cơ hội đã tới, miễn người trên kẻ dưới đều tin.
• Hào thứ ba, Cửu Tam: hăng hái tiến liều thì xấu, phải thận trọng, tính toán kế hoạch tới ba lần kết quả mới chắc.
• Hào thứ tư, Cửu Tứ: có lòng chí thành khiến trên dưới đều tin thì cứ tiến hành việc đổi mệnh, tốt.
• Hào thứ năm, Cửu Ngũ: bậc đại nhân đúng thời, đủ tài đức, làm xã hội thay đổi tốt đẹp như hổ thay lông, dân chúng tin từ khi chưa bói; công cuộc đã được tám chín phần mười.
• Hào trên cùng, Thượng Lục: cải cách xong thì nên ngừng lại, tiến nữa thì xấu, giữ vững chính đạo thì tốt.

Bài học của hào trên cùng

Hào trên cùng là chỗ quẻ cảnh báo mạnh nhất, và cũng là chỗ dễ sa nhất. Công việc cải cách đã xong thì nên dừng; cứ tiến nữa, phá thêm, là sinh hậu hoạn. Người đổi mới thường thành công ở giai đoạn giữa, rồi lại tự hỏng ở giai đoạn cuối vì quen tay, cứ đổi hoài cho đã.

Phan Bội Châu từng chê Napoléon vì một điểm ấy: khi lật nền quân chủ Pháp xong, Napoléon không chịu ngừng, còn xưng đế và chinh phục châu Âu; kết quả thân bị đày, danh bị hủy. Đó là ví dụ cho hào 6, cải cách xong mà không dừng. Thoán luận cũng chỉ nói chung: thời Cách đã đến cực điểm thì không nên phá hoại thêm, giữ ôn hòa mới cát. Hai cách kể, một ý: biết dừng là phần cuối của mọi cuộc đổi mới.

Đổi mới đến đâu cũng có chỗ kết thúc; người khôn nhận ra chỗ ấy trước khi nó tự đến.

Sau khi đọc quẻ, người hỏi nên tự đặt lại bốn câu tự vấn ở đầu bài cho việc của mình: cái cũ đã hết dụng thật chưa, hay mình chỉ đang nóng muốn đổi. Trả lời được bốn câu ấy, quẻ Trạch Hỏa Cách trong cuộc sống mới thực sự thành một tấm gương soi cho việc của mình.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Chương 52: Quẻ TRẠCH HỎA CÁCH (sonchu.vn)
• THƯỢNG KINH (nhantu.net)