Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Nổi tiếng hay nỗi tiếng: từ nào chính xác?

Gõ xong câu “Quán phở đầu ngõ nỗi tiếng vì nước dùng”, bạn đọc lại thấy chữ “nỗi” không ổn. Đáp án cho câu hỏi nổi tiếng hay nỗi tiếng là “nổi tiếng”, dấu hỏi ở chữ “nổi”; từ điển chỉ có mục từ này, kèm nghĩa mỉa mai khi ai đó nổi tiếng vì điều xấu.

11 phút đọc

Gõ xong câu “Quán phở đầu ngõ nỗi tiếng vì nước dùng” để đăng lên nhóm bán hàng, bạn đọc lại thấy chữ “nỗi” không ổn nhưng không biết đổi thành gì. Đáp án cho câu hỏi nổi tiếng hay nỗi tiếng là “nổi tiếng”, dấu hỏi đặt ở chữ “nổi”. Bạn bè nhắc một câu, bạn sửa một phím là xong.

Chỗ vênh nằm ở dấu thanh, không nằm ở nghĩa. Người viết vẫn hiểu đúng điều mình muốn nói, chỉ chọn nhầm dấu khi tay gõ nhanh hơn mắt đọc. Sửa lại một phím là câu rao sạch lỗi, khách đọc không thấy chướng mắt giữa một đoạn văn vốn đã chỉn chu.

Nổi tiếng hay nỗi tiếng từ nào đúng chính tả

Tra từ điển là cách dứt điểm nhanh nhất. Mục từ chỉ có “nổi tiếng”, không hề có “nỗi tiếng”. Cặp này thuộc nhóm lỗi dấu hỏi, dấu ngã, cùng nhóm với nhiều cặp khác hay bị viết lẫn. Cách viết đúng là “nổi tiếng” ở mọi chỗ, kể cả trong tiêu đề tin rao.

Nói cách khác, “nỗi tiếng” không phải một từ khác có nghĩa khác. Nó chỉ là mặt chữ bị chọn nhầm dấu khi gõ nhanh. Người đọc hiểu đúng ý bạn, nhưng người soát hồ sơ hay khách quen nhìn kỹ sẽ thấy ngay chỗ lệch.

Ai từng phân vân nỗi tiếng hay nổi tiếng thường chỉ sai ở một phím dấu, không sai ở ý. Hiểu vậy thì đỡ nản: lỗi này sửa nhanh, không phải học lại từ đầu.

Cả “nổi” lẫn “nỗi” đều là từ có thật trong tiếng Việt, nên phần mềm soát chính tả không báo đỏ. Máy chỉ bắt được chữ vô nghĩa; chọn sai giữa hai từ có thật thì vẫn phải do người đọc lại. Câu hỏi nổi tiếng hay nỗi tiếng đúng chính tả vì thế không có đáp án thứ hai: “nổi tiếng”.

Nổi tiếng nghĩa là gì

Mở từ điển Việt-Việt, “nổi tiếng” được giải thích là “Có danh tiếng lan xa, được đông đảo mọi người biết đến, thường vì phẩm chất, thành tích hoặc đặc điểm đáng chú ý”. Nghĩa thứ hai được ghi là “Được nhiều người biết đến vì điều xấu, đáng chê trách; dùng với ý mỉa mai”.

Tách từng tiếng: “nổi” là trồi lên, vượt lên trên mặt bằng chung; “tiếng” là danh tiếng, tiếng tăm. Ghép lại thành nổi lên về danh tiếng. Cùng họ với “nổi” có nổi bật, nổi trội, nổi danh; cùng họ với “tiếng” có tiếng tăm, tai tiếng, có tiếng. Hiểu được cấu tạo ấy thì câu hỏi nổi tiếng là gì không còn gây vướng.

Nghĩa khen là cách dùng quen thuộc. Một cô gái vô danh bỗng được cả mạng biết đến sau một đêm, báo chí gọi là “nổi tiếng sau một đêm”.1 Một bộ phim cổ trang được nhận xét “xứng đáng nổi tiếng hơn”, ý nói tác phẩm hay nhưng chưa được nhiều người biết.

Từ này không dành riêng cho người. Bài báo giới thiệu 5 địa điểm nổi tiếng ở Tây An, tức là dùng từ cho địa danh du lịch. Một bài khác liệt kê 10 quán ăn nổi tiếng ở Hội An, vậy là từ đi được với cả quán xá và món ăn.

Cùng cách dùng ấy, người ta nói tới 10 phát minh nổi tiếng của Isaac Newton, thể hiện thành quả khoa học của ông. Những thư viện đẹp nổi tiếng tại châu Âu là ví dụ cho công trình kiến trúc. Bốn nhóm sự vật đi với từ này gồm người, nơi chốn, món ăn và công trình, thành quả.

Từ còn đi với phạm vi: nổi tiếng trong nước, nổi tiếng châu Á, nổi tiếng thế giới. Muốn nói ai đó chỉ được biết trong một nhóm nhỏ, người ta thêm “trong giới”, “trong làng”, “trong trường” để giới hạn phạm vi. Cách nói “nổi tiếng một thời” thì gắn với mốc thời gian đã qua, khác hẳn “nổi tiếng khắp nơi” nói về không gian.

Nghĩa mỉa mai hiện ra khi vế sau nói điều không hay. Bí thư Trương Quang Nghĩa từng nói: “Đà Nẵng chúng ta đôi khi nổi tiếng toàn những việc đâu đâu”. Cùng một từ, đặt sau “nhờ giọng hát” là lời khen, đặt sau “toàn những việc đâu đâu” là lời tự trách.

Cần phân biệt với “nổi danh” và “có tiếng”. “Nổi danh” nghiêng về danh tiếng đã được ghi nhận; “có tiếng” nhẹ hơn, thường nói về vùng miền hoặc nghề nghiệp. Còn “tai tiếng” là tiếng xấu, không đồng nghĩa với “nổi tiếng” dù đôi khi cùng nói về việc được nhiều người biết.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một người thợ lớn tuổi ngồi tạo hình một bình đất cao trên bàn xoay, xung quanh là kệ chứa nhiều bình và bát đất nung
Một người đàn ông lớn tuổi nặn bình đất cao trên bàn xoay, sau lưng là giá gỗ xếp chậu và bát, ánh chiều hắt từ bên.

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi chính tả thường sinh ra vì viết theo tai nghe thay vì theo mặt chữ. Khi phát âm vùng miền khác với phát âm chuẩn, người viết dễ chọn sai dấu hoặc sai phụ âm đầu. Với cặp “nổi tiếng” và “nỗi tiếng”, chỗ vênh nằm ở dấu thanh: hỏi hay ngã.

Ví dụ cụ thể: có giọng không phân biệt tr với ch, s với x nên khi soạn văn bản dễ viết sai. Cùng kiểu ấy, có giọng không tách được dấu hỏi với dấu ngã; có giọng cũng hay nhầm hai dấu này, lại thêm lẫn -n với -ng. Khi gõ nhanh, tai nghe thế nào tay gõ thế ấy, thành ra “nỗi” thay vì “nổi”.

Lỗi này phần lớn là thói quen, không phải thiếu hiểu biết. Người viết biết rõ “nổi tiếng” nghĩa là gì, chỉ có ngón tay chọn nhầm dấu. Vì thế việc sửa cũng nhẹ: rà lại mặt chữ một lượt trước khi bấm đăng là đủ.

Cặp “trau chuốt” từng được giải đáp theo cùng một lối: cách viết đúng là “trau chuốt”, còn dạng viết nhầm do lẫn âm “tr” với “ch” bị xếp là sai. Lỗi “nỗi tiếng” thuộc cùng nhóm lỗi phụ âm đầu và dấu thanh, chỉ khác là ở đây cái bị nhầm là dấu hỏi.

Thói quen trên mạng làm lỗi lan nhanh. Một câu viết sai trong tin nhắn, trong bài rao bán đồ, trong chú thích ảnh được nhiều người bắt chước mà không ai rà lại. Khi đã thành thói quen, mắt đọc quen mặt chữ sai và không còn thấy chướng. Đến lúc cần viết trang trọng, như đơn xin việc hay bài giới thiệu cửa hàng, lỗi cũ vẫn theo ra.

Đọc thêm: Ngang tàng hay ngang tàn: từ nào chính xác?

Các cặp phụ âm dễ nhầm

Ngoài dấu thanh, tiếng Việt có nhiều cặp phụ âm đầu dễ lẫn trong chính tả: s với x, ch với tr, r với d và gi, n với ng, l với n. Mỗi cặp nên soát bằng mặt chữ, không dựa vào cách phát âm, vì cách phát âm thay đổi theo vùng.

Cặp s và x: “sáng” khác “xáng”, “sửa” khác “xửa”. Cặp ch và tr: “trường” khác “chường”, “chuyện” khác “truyện”. Cặp r, d, gi là ba phụ âm đầu dễ nhầm lẫn nhất, vì ở một số phương ngữ chúng đọc gần nhau. Nên không thể nghe để chọn, mà phải nhớ mặt chữ.

Âm cuối n và ng cũng hay lẫn nhau: “ban” khác “bang”, “lan” khác “lang”. Cặp l và n: “lo” khác “no”, “lắp” khác “nắp”. Cách soát thực dụng là đọc thành tiếng chậm, rồi tra từ điển những từ còn lấn cấn. Với cụm đã thành quen như “nổi tiếng”, cách nhanh nhất là nhớ mặt chữ của cả cụm, vì cụm này lặp lại nhiều lần trong tin bán hàng và lời mời khách.

Hai tô mì bò đặt cạnh nhau trên bàn gỗ cũ, một tô có rau và thịt bò, tô kia chỉ có mì và nước dùng, đũa gỗ nằm trên đĩa nhỏ
Hai bát mì bò đặt cạnh nhau trên bàn gỗ cũ, một bát có rau xanh và thịt bò, bát kia chỉ có mì và nước dùng, đũa gỗ nằm trên đĩa nhỏ, phía sau có một người ngồi mờ nhòe.

Câu đúng và câu sai

Tiêu đề “Cô gái vô danh nổi tiếng sau một đêm” dùng đúng chữ “nổi”.1 Đối chiếu với câu sai cùng nghĩa do gõ nhầm: “Cô gái vô danh nỗi tiếng sau một đêm”, chữ “nỗi” sai, phải sửa thành “nổi”.

Dưới đây là tám cặp câu tự viết, mỗi cặp một dòng đúng, một dòng sai, để bạn đối chiếu khi soạn tin nhắn, đơn từ hay bài đăng.

Đúng: Quán phở đầu ngõ nổi tiếng vì nước dùng. Sai: Quán phở đầu ngõ nỗi tiếng vì nước dùng.

Đúng: Cô ấy nổi tiếng trong trường nhờ giọng hát. Sai: Cô ấy nỗi tiếng trong trường nhờ giọng hát.

Đúng: Làng gốm này nổi tiếng khắp vùng. Sai: Làng gốm này nỗi tiếng khắp vùng.

Đúng: Món bánh chưng ngày Tết nổi tiếng với khách xa. Sai: Món bánh chưng ngày Tết nỗi tiếng với khách xa.

Đúng: Anh ấy nổi tiếng vì làm việc thiện. Sai: Anh ấy nỗi tiếng vì làm việc thiện.

Đúng: Bộ phim ấy xứng đáng nổi tiếng hơn. Sai: Bộ phim ấy xứng đáng nỗi tiếng hơn.

Đúng: Cửa hàng nổi tiếng nhờ giữ chữ tín. Sai: Cửa hàng nỗi tiếng nhờ giữ chữ tín.

Đúng: Ông ấy nổi tiếng khắp làng vì tài đan lát. Sai: Ông ấy nỗi tiếng khắp làng vì tài đan lát.

Một mẫu câu mang nghĩa chê thay vì khen: “Đà Nẵng chúng ta đôi khi nổi tiếng toàn những việc đâu đâu”. Câu này viết đúng dấu hỏi ở chữ “nổi”, dù ý là tự trách. Nếu ai đó chép lại thành “nỗi tiếng toàn những việc đâu đâu” thì sai cả dấu lẫn mặt chữ, trong khi ý câu không đổi. Dấu thanh là chuyện hình thức, còn nghĩa khen hay chê nằm ở vế sau.

Một chỗ nữa dễ sơ ý: câu có từ phủ định. “Chưa nổi tiếng” và “không nổi tiếng” đều viết dấu hỏi, vì phủ định không làm đổi mặt chữ của từ. Còn “nổi tiếng quá” hay “nổi tiếng thật” thêm từ nhấn mạnh thì vẫn giữ nguyên “nổi”.

Đọc thêm: Xe duyên hay se duyên? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Mẹo nhớ và tự kiểm tra

Mẹo thứ nhất: liên tưởng “nổi” với hình ảnh nổi lên. Danh tiếng là thứ nổi lên trên mặt bằng chung, như bọt nước trồi lên mặt ao. Còn “nỗi” đi với những từ chỉ điều không vui: nỗi buồn, nỗi nhớ, nỗi lo. Quán phở ngon thì không gọi là “nỗi” gì cả.

Mẹo thứ hai: tra từ điển. Mở từ điển Việt-Việt, chỉ thấy mục “nổi tiếng”, không thấy mục “nỗi tiếng”. Khi cần chắc, tra là cách nhanh nhất, mất chưa đến một phút.

Mẹo thứ ba: dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới trước khi đăng bài. Dán đoạn văn vào, soát những chỗ được đánh dấu, rồi sửa. Với tin rao bán hàng, một lần soát trước khi đăng giúp tránh bị khách nhắc lỗi ngay dưới bài.

Muốn hiểu quy tắc đứng sau những chỗ hay nhầm, có bài giải thích về dấu hỏi và dấu ngã. Đọc một lần rồi áp dụng khi soạn tin nhắn, đơn từ hay chú thích ảnh.

Cách rà quen thuộc: đọc lại toàn bộ đoạn văn một lượt, chỉ để ý dấu thanh, rồi đọc lượt hai để ý phụ âm đầu. Hai lượt ngắn hiệu quả hơn một lượt dài. Ai viết nhiều thì nên lưu sẵn một đoạn mẫu đúng để đối chiếu, thay vì mỗi lần lại phân vân.

Xem thêm các bài khác trong chuyên mục Chính tả để có thêm vài cặp từ cùng nhóm lỗi dấu thanh và phụ âm đầu, cách soát giống hệt cách soát ở đây.

Nguồn và tư liệu tham khảo

Định nghĩa hai nghĩa của “nổi tiếng” lấy từ mục từ trên từ điển Việt-Việt. Các nhận định về lỗi chính tả do phát âm vùng miền và về các cặp phụ âm đầu dễ lẫn lấy từ các bài hướng dẫn chính tả,. Cách giải thích cặp “trau chuốt” lấy từ bài giải đáp chính tả tương tự.

Câu nói của Bí thư Trương Quang Nghĩa về Đà Nẵng lấy từ bài phỏng vấn. Các tiêu đề báo dùng từ “nổi tiếng” để đối chiếu gồm bài về cô gái vô danh và bài về phim cổ trang. Ví dụ về cách dùng từ với địa danh, quán ăn, phát minh và công trình lấy từ các bài viết về địa điểm ở Tây An, quán ăn ở Hội An, phát minh của Isaac Newton và thư viện đẹp ở châu Âu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com