Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Dễ hay dể: từ nào chính xác?

Từ điển tiếng Việt chỉ ghi nhận “dễ dàng”, còn “dể dàng” là cách viết sai dấu thanh và không có nghĩa. Trong 1270 âm tiết mang dấu hỏi hoặc dấu ngã, có 477 âm tiết viết dấu ngã, và dễ nằm trong nhóm ít hơn ấy.

10 phút đọc

Câu hỏi dễ hay dể có câu trả lời gọn: chữ đúng là “dễ”, viết dấu ngã. “Dể dàng” chỉ là cách gõ nhầm dấu thanh, không có nghĩa.

Cách viết “rễ ràng” cũng sai, nhưng sai nặng hơn: nhầm cả âm đầu và dấu thanh. Ba cách viết thường gặp ứng với ba mức khác nhau, nhìn bảng so sánh ở mục dưới là phân biệt được ngay.

Người đọc tìm “dễ dàng hay dể dàng” phần lớn vì nghe hai cách đọc na ná nhau. Nhưng tiếng Việt viết theo mặt chữ, nên chỉ một cách được từ điển công nhận.

Trả lời ngay: dễ dàng mới đúng

Khẳng định cho rõ: “dễ dàng” là từ đúng chính tả, được ghi nhận trong từ điển tiếng Việt chuẩn. “Dể dàng” sai ở dấu thanh, còn “rễ ràng” sai thêm ở âm đầu. Không có cách viết nào khác được công nhận.2

Bảng so sánh của nguồn ghi “dể dàng” phát âm giống “dễ dàng” nhưng không có nghĩa, không được từ điển ghi nhận và sai dấu thanh. Tai nghe giống nhau mà mặt giấy thì khác hẳn, nên chép theo lời nói là dễ sai.

Vì sao chỉ một cách đúng? Chữ quốc ngữ ghi từng âm tiết bằng con chữ, dấu thanh là một bộ phận của chữ chứ không phải phụ kiện gắn thêm. Đổi dấu là đổi chữ, và chữ mới phải có nghĩa thì mới được ghi vào từ điển.

Dưới đây là tám cặp câu đời thường, dòng đầu viết đúng, dòng sau viết sai, để bạn đối chiếu khi cầm bút.

  • Bé nhà tôi dễ ngủ hơn khi phòng tắt đèn sớm, viết “dễ ngủ”, không viết “dể ngủ”.
  • Việc này dễ làm, không mất nhiều thời gian, viết “dễ làm”, không viết “dể làm”.
  • Chị ấy dễ tính nên cả xóm quý, viết “dễ tính”, không viết “dể tính”.
  • Món canh này dễ nấu, không cần nhiều gia vị, viết “dễ nấu”, không viết “dể nấu”.
  • Cái ly sứ dễ vỡ, em để ý tay, viết “dễ vỡ”, không viết “dể vỡ”.
  • Đề kiểm tra hôm nay dễ thở hơn đề tuần trước, viết “dễ thở”, không viết “dể thở”.
  • Anh ấy dễ gần, nói chuyện một lúc là thân, viết “dễ gần”, không viết “dể gần”.
  • Tết năm nay dễ chịu hơn, đường về quê không tắc, viết “dễ chịu” cho đúng.

Đọc thêm: Sát sao hay xát xao? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Dễ dàng nghĩa là gì

“Dễ dàng” là tính từ miêu tả sự không khó khăn, thuận lợi, đơn giản, có thể thực hiện nhẹ nhàng mà không gặp nhiều trở ngại. Từ này ghép từ “dễ” (không khó) và “dàng” (thuận lợi).

Trong học tập, dễ dàng thường dùng để nói về bài học, kỹ năng hay kiến thức có thể tiếp thu và nắm bắt nhanh chóng. Trong công việc, từ này chỉ những nhiệm vụ không đòi hỏi nhiều công sức, thời gian hay kỹ năng phức tạp để hoàn thành.

Muốn hỏi dễ dàng là gì cho gọn, có thể hiểu một câu: làm được mà không phải vật lộn. Nguồn nêu hai câu mẫu đáng nhớ, “Bài tập này rất dễ dàng, em có thể làm được.” và “Anh ấy dễ dàng vượt qua kỳ thi với điểm cao.” . Sắc thái của từ này khá trung tính, dùng được cả khi khen lẫn khi mô tả. Nhưng đừng lạm dụng: câu nào cũng “dễ dàng” thì lời khen nhạt, và người viết dễ quên mất những việc thật sự khó. Trong một đoạn văn, chỉ nên để từ này xuất hiện một lần, chỗ khác thay bằng “không khó”, “thuận”, “nhẹ nhàng”.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một phụ nữ đứng quay lưng bên quầy gỗ trong bếp, nhìn ra cửa sổ, trên quầy có đĩa cơm, rau luộc và một bát canh
Một người phụ nữ đứng quay lưng bên quầy gỗ trong bếp, trên quầy có đĩa cơm, rau luộc và tô canh, sáng sớm ánh sáng vào từ cửa sổ.

Vì sao hay gõ nhầm thành dể

Có người viết nhầm dễ dàng thành rễ ràng: sai cả âm đầu và dấu thanh. Cách viết dể dàng thì chỉ sai mỗi dấu. Chỉ cần một lần gõ nhanh trên điện thoại là ra chữ sai.

Giọng nói vùng miền cũng gây nhầm. Tiếng Việt có nhiều phương ngữ với những giọng khác nhau, và phát âm khác chữ viết là con đường dẫn tới viết sai chính tả. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc như nhau nên khi viết hai thanh này dễ nhầm lẫn. Nhiều người đọc tr và ch, s và x như nhau nên chữ viết dễ nhầm.

Thói quen gõ nhầm trên mạng cũng góp phần. Nguồn nêu ví dụ có người gõ sai dấu thanh ngay trên chữ “chẳng” trong “chẳng lẽ”. Dấu thanh sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của từ, nên đây không phải chuyện nhỏ khi soát văn bản gửi đi làm ăn. Lỗi chính tả thường gặp nhất trong tiếng Việt lại là lỗi về phụ âm đầu, tức các cặp s và x, ch và tr, r với d và gi, l với n.2 Riêng chữ dễ thì sai ở dấu thanh, nhưng nhiều người lại nhầm cả âm đầu, nên khi soát lại bài cần để mắt tới cả hai chỗ ấy.

Cũng cần nói thêm: chính tả tiếng Việt vẫn còn những chỗ đang tranh luận, chưa nhất quán trong cách ghi chép và sử dụng trên thực tế.2 Nhưng cặp dễ hay dể không nằm trong vùng tranh luận ấy; đây chỉ là lỗi gõ. GS Nguyễn Văn Hiệp, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, cho rằng điều cần làm với chữ quốc ngữ hiện nay là xây dựng chuẩn chính tả, trong đó có vị trí đánh dấu thanh.1 Ông cũng nêu việc chuẩn hóa cách viết y với i, cách viết hoa tên tổ chức và tên riêng nước ngoài.1

Đọc thêm: Chậm rãi hay chậm rải: từ nào chính xác?

Mẹo nhớ dấu hỏi ngã

Mẹo chính tả là cách thức giản tiện, dễ nhớ do các nhà ngôn ngữ đặt ra, giúp tìm cách viết đúng nhanh mà không cần tra cứu từ điển. Nó không thay được từ điển, nhưng đủ để bạn dừng tay trước khi gõ sai.

Với dấu hỏi và dấu ngã, có quy tắc thuận thanh cho từ láy, viết gọn là “KHÔNG-SẮC-HỎI; HUYỀN-NGÃ-NẶNG”. Hiểu nôm na: tiếng mang thanh ngang thường ghép với tiếng mang thanh sắc hoặc thanh hỏi; tiếng mang thanh huyền hoặc thanh nặng thì ghép với tiếng mang thanh ngã.

Dễ dàng rơi đúng vào nhóm có dấu ngã. Bản lưu nguồn xếp “dễ dàng” vào nhóm 19 âm tiết dấu ngã là từ đơn có dạng láy, cùng nhóm với cãi cọ, giãy giụa, sẵn sàng, bẽ bàng, nghĩ ngợi, rõ ràng, ngỡ ngàng, sững sờ, vững vàng. Đọc một loạt từ ấy lên, tai quen dần với dấu ngã.

Con số nền cho thấy vì sao nhóm này cần nhớ kỹ: tiếng Việt dùng tất cả 1270 âm tiết với dấu hỏi hoặc dấu ngã. Trong đó 793 âm tiết viết dấu hỏi (chiếm 62%), còn 477 âm tiết viết dấu ngã (chiếm 38%). Nhóm dấu ngã ít hơn, nên những từ quen như dễ, dễ dàng, dễ thương càng đáng nhớ. Mẹo thứ hai là liên tưởng nghĩa: gắn dễ dàng với dễ làm, dễ hiểu vì cùng âm d và cùng nghĩa về sự không khó khăn. Mẹo thứ ba là tra từ điển, vì tra sẽ chỉ thấy dễ dàng được ghi nhận, không có cách viết khác được công nhận. Quy tắc chi tiết hơn nằm ở trang quy tắc dấu hỏi dấu ngã.

Một đứa trẻ ngồi quay lưng bên bàn gỗ cũ, trên bàn có sách dày, điện thoại úp màn hình, chén trà và chậu cây nhỏ
Một người ngồi quay lưng bên bàn gỗ cũ, trên bàn có sách dày, điện thoại úp, chén trà và chậu cây nhỏ cạnh cửa sổ.

Các cặp dễ nhầm cùng nhóm

Ngoài chữ dễ, còn nhiều chữ hay bị viết lẫn. Dễ thương viết dấu ngã, dễ chịu cũng vậy. Vỡ và vở cũng hay lẫn nhau: vỡ là bể ra, còn vở là quyển để viết. Rể và dể cũng vậy: rể là con rể, chồng của con gái mình; còn cách viết dể không dùng trong “dễ dàng”.

Phụ âm đầu hay sai ở các cặp s và x, ch và tr, r với d và gi, l với n, n với ng.2 Lỗi vần cũng có, như lẫn o với u, i với y, ươm với ương. Nhóm thứ ba là thanh điệu. Có cả lỗi gõ âm tiết, như “chưa” gõ thành “chuwa”, và lỗi phụ âm, như “đến trường” viết thành “đến chường”. Lỗi dùng từ cũng nằm trong nhóm này: “chín muồi” viết thành “chín mùi”, “tham quan” viết thành “thăm quan”. Vài mẹo cũ vẫn dùng được: s không đứng trước vần oa, oe, chỉ x mới đứng trước những vần ấy; và cũng chỉ x mới láy âm được với một âm đầu khác. Với l và n: l đứng trước âm đệm, n thì không; muốn nhận ra vần có âm đệm, nhớ câu “Ngoa ngoắt Tuấn khoe quê Thúy”. Danh sách cặp từ cùng kiểu được gom ở Chuyên mục Chính tả.

Câu hỏi thường gặp

Dễ hay rễ? Viết dễ khi nói không khó, như dễ làm, dễ hiểu. Rễ là bộ phận của cây, như rễ tre, rễ hành. Hai chữ khác nghĩa hoàn toàn, không thay thế nhau được. Dễ dàng hay dể dàng? Chỉ dễ dàng đúng, và đây là chỗ nhiều người hỏi nhất về cách viết đúng chính tả của cặp này. Dể dàng sai dấu thanh, không có nghĩa, không được từ điển ghi nhận.

Dễ hay dẽ? Dễ mới đúng với nghĩa không khó. Dẽ không phải từ có nghĩa trong tiếng Việt thường dùng, nên gặp là sửa ngay. Mẹo phân biệt dấu hỏi, dấu ngã thế nào? Nhớ quy tắc thuận thanh cho từ láy, rồi đọc to câu mình vừa viết. Cách khác là tra từ điển những từ còn lấn cấn, vì mẹo chỉ giúp nhớ nhanh chứ không thay được từ điển.

Dễ thương viết thế nào? Viết dễ thương, dấu ngã ở tiếng đầu, giống cách viết dễ chịu và dễ gần. Dễ chịu viết thế nào? Cũng viết dấu ngã: chữ dễ mang dấu ngã, dù đứng một mình hay ghép với tiếng khác.

Bó hành lá có rễ, giỏ hành củ và bát canh nóng đặt trên bàn gỗ cạnh cửa sổ nhìn ra sân, ánh sáng ban mai
Bó hành lá có rễ, giỏ hành củ và một bát canh nóng đặt trên bàn gỗ cạnh cửa sổ nhìn ra sân.

Tra trước khi viết

Muốn viết đúng lâu dài, có năm việc nên làm đều đặn. Đọc tài liệu uy tín, tra từ điển khi phân vân, đọc lại bài trước khi gửi, ghi riêng những lỗi mình hay mắc, và hiểu ngữ âm để biết vì sao mình sai. Năm việc này cộng lại rẻ hơn nhiều so với việc sửa một tin nhắn hay một đơn từ đã gửi đi. Nhưng đừng chủ quan: đọc lại nhiều lần vẫn có thể sót lỗi chính tả, nhất là với văn bản dài hay bài đăng trên điện thoại. Cách chắc hơn là đọc thành tiếng, hoặc nhờ người khác đọc hộ, vì mắt mình đã quen với chữ mình viết.

Khi cần soát nhanh cả một tệp văn bản, có công cụ hỗ trợ. Dự án underthesea là bộ công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên tiếng Việt, mã nguồn mở, và thư viện này có tệp từ điển chứa hơn 74k từ. Cách làm là tách văn bản thành từng từ rồi so với từ điển để tìm từ sai chính tả. Một câu để nhớ khi phân vân dễ hay dể: viết “dễ dàng”, vì từ điển chỉ ghi nhận cách này. Những chỗ có chữ dễ, dễ dàng, dễ thương, dễ chịu là điểm nên rà trước khi gửi văn bản đi; ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới giúp rà nhanh đúng những chỗ như vậy.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com