Phong tục
Mùng 1 có nên gội đầu không và giờ nào hợp nếu lỡ phải gội
Mùng 1 hoàn toàn có thể gội đầu, vì chưa có cơ sở khoa học nào chứng minh việc gội đầu ngày đầu tháng hay đầu năm ảnh hưởng đến vận số; việc kiêng hay không là do quan niệm sống của từng gia đình.
Câu hỏi mùng 1 có nên gội đầu không khiến nhiều người trẻ lúng túng mỗi dịp đầu tháng hay đầu năm. Nhiều gia đình vẫn dặn con cháu kiêng dội nước lên đầu sáng mùng 1 Tết. Thế nhưng thói quen vệ sinh hàng ngày khiến không ít người phân vân giữa lời dặn của người lớn và nhu cầu thực tế của cơ thể.
Tục kiêng này nằm ở lớp niềm tin dân gian, chứ không phải một quy định bắt buộc của phong tục. Phong tục cổ truyền ghi lại việc kiêng tắm gội, giặt giũ ngày đầu năm vì sợ đắc tội thần linh giáng trần.1 Còn lý do về vận may, tài lộc chỉ là cách lý giải đời sống của người trước.
Tuy nhiên, điều kiện sinh hoạt nay đã thuận tiện, muốn tắm mùng 1 Tết cũng không còn vấn đề gì. Các hoạt động liên quan đến nước hầu như không còn làm tung tóe nước ra ngoài đường như xưa.1 Việc kiêng hay không vì thế tùy quan điểm sống của từng nhà.
Miễn là hiểu mình đang giữ một nếp văn hóa, chứ không phải tuân theo lệnh cấm.
Vì sao dân gian kiêng gội đầu mùng 1
Lý giải phổ biến nhất là chuyện nước cuốn trôi vận may. Theo quan niệm dân gian, mùng 1 là thời điểm đất trời giao hòa, mang lộc lá đến cho con người. Dội nước lên người vào ngày này giống như tự tay rửa trôi tài lộc của cả năm.
Cách hiểu gắn với tóc cũng được truyền lại qua nhiều đời. Tóc được xem là nơi chứa tài lộc, sinh khí, tượng trưng cho thần tướng và sức mạnh của con người. Gội đầu mùng 1 vì thế bị cho là trút sạch may mắn, phúc phần, lại ảnh hưởng đến khí huyết. Sự nghiệp, tình cảm, sức khỏe trong năm vì thế được cho là không thuận. Một cách lý giải khác nối chữ tóc trong tiếng Hán với chữ phát trong phát tài, nên việc gội đầu bị coi là gột rửa may mắn, tài lộc.
Nước chiếm vị trí đặc biệt trong quan niệm đầu năm. Dân gian có câu Tiền vào như nước, nên nước được xem như một phần của phúc lộc và thịnh vượng. Tắm gội, giặt giũ mùng 1 Tết vì thế bị cho là làm tốn nước, hao tổn phước lành. Kiêng kỹ đến mức cho người khác nước ngày mùng 1 Tết cũng bị tránh.
Một lý do khác mang màu sắc tín ngưỡng hơn. Tết là ngày thần linh giáng trần, người ta sợ tạt nước ra ngoài trong lúc thần ngự xuống sẽ đắc tội với thần tiên.1 Theo phong tục cổ truyền, phải đợi đến mùng 5 Tết mới được đụng tới nước. Dân gian còn truyền rằng mùng 1, mùng 2 Tết là ngày kỷ niệm sinh nhật Thủy Thần, kiêng tắm gội, xả bẩn để tỏ lòng tôn kính.
Giao thừa và mùng Một, theo tin truyền, là lúc trời đất chuyển giao, âm dương đổi nhịp. Gội đầu vào thời khắc ấy bị xem là tác động trực tiếp lên phần đỉnh khí, nơi hội tụ sinh khí của con người, làm khí mới chưa kịp ổn định đã bị phân tán. Cũng có cách hiểu rằng không gội đầu, tắm rửa mùng 1 Tết là để tránh rửa trôi kiến thức, may mắn và tài năng đã tích lũy năm cũ, khiến năm mới phải tích lũy lại từ đầu.
Đặt trong hoàn cảnh xưa, tục này hợp lý hơn nhiều so với vẻ ngoài hà khắc. Xã hội nông nghiệp coi trọng việc tích tụ lúa giống, tiền của, sức khỏe, vận khí ngay từ ngày đầu năm, nên hành vi dùng nhiều nước bị xem là ngược với tinh thần giữ. Ngày Tết xưa không dư dả nước sạch, mà nhà cửa đã được tắm gội, dọn dẹp kỹ lưỡng trước Tết. Năm mới sang, mọi thứ đã sẵn sàng, chẳng cần làm mới nữa.
Tục kiêng vì thế mang tính biểu trưng, nhắc nhở tinh thần tiết kiệm hơn là cấm đoán tuyệt đối.
Phong tục, quan niệm và mê tín
Ba lớp cần tách bạch khi bàn về tục này. Lớp phong tục là việc làm của cộng đồng: kiêng nước ngày đầu năm, gột rửa kỹ trước Tết, coi ngày mùng 1 là ngày quan trọng quyết định may rủi của cả năm. Lớp quan niệm là niềm tin chưa được khoa học kiểm chứng, như chuyện gội đầu làm trôi lộc hay hao mòn thần tướng. Lớp nên bỏ là sự lo sợ quá mức, khiến người ta vì một việc gội đầu mà bất an suốt dịp lễ.
Kiêng kỵ ngày mùng 1 không riêng gì gội đầu. Người Việt xưa còn kiêng quét nhà, đổ rác vì sợ tiền tài ra theo rác, thường đợi đến ngày 4 mới đổ. Họ cũng kiêng cắt tóc vì coi như tự cắt đi phước lộc; kiêng xuất tiền của, cho vay, kiêng trả giá, kiêng ăn món tanh như thịt chó, trứng vịt lộn, mực, thịt vịt, và kiêng đi thăm bà đẻ.
Cách lý giải đời sống qua kiêng kỵ còn lan sang cả những dịp quan trọng khác. Trước ngày thi, nhiều người cũ khuyên không gội đầu, vì tin rằng tóc ảnh hưởng đến trí não, gây giảm tập trung; điều này chưa hề có căn cứ, và nhiều bạn trẻ vẫn gội đầu trước ngày thi bình thường. Với mẹ bầu, lời răn xưa là không gội đầu mùng 1 hay ngày rằm vì sợ ảnh hưởng đến con, song chưa có nghiên cứu nào xác nhận. Bác sĩ chỉ khuyên mẹ bầu không nên uốn, nhuộm tóc hay dùng hóa chất độc hại.
Tục này nay không còn phổ biến như trước. Nhiều gia đình vẫn giữ, nhiều gia đình khác đã thoáng hơn, nhất là ở vùng khí hậu nóng như miền Nam, nơi tắm gội ngày Tết càng được xem là cần thiết để giữ cơ thể sạch sẽ. Miền Bắc giữ chặt hơn, miền Nam cởi mở hơn, và điều đó không có nghĩa bên nào đúng bên nào sai. Nhà nào giữ nếp nhà ấy, miễn là không ai bị dọa dẫm hay phải tiêu tiền vì những lời đồn vô lý.
Vậy mùng 1 có nên gội đầu không, câu trả lời cuối cùng vẫn thuộc về chính người trong nhà.
Mùng 1 có nên gội đầu không: cách giữ tóc sạch
Cách dung hòa đơn giản nhất là gội đầu sạch vào tối hôm trước mùng 1, dùng dầu gội dịu nhẹ kết hợp dầu xả rồi sấy khô hoàn toàn. Sáng hôm sau tóc vẫn thơm, gọn, vào nếp, và nhà nào kiêng thì không ai phải chạm nước.
Với người có vấn đề về tóc và da đầu, Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Maia&Maia, cơ sở số 11 Hoàng Cầu, Đống Đa, Hà Nội, khuyến cáo vẫn nên làm sạch tóc để bảo vệ sức khỏe và giữ diện mạo chỉn chu, dù là ngày mùng 1. Sức khỏe đi trước tín ngưỡng, đây là điều cả hai bên trong nhà đều nên hiểu cho nhau.
Nếu buộc phải gội đầu mùng 1 Tết, chọn giờ cũng là một cách an tâm. Giờ Thìn, từ 7h đến 9h, được dân gian xem là lúc rồng bay lên trời mang sinh khí. Giờ Ngọ, từ 11h đến 13h, là lúc dương khí cực thịnh, nhiệt độ trong ngày ấm nhất, giúp tránh cảm lạnh. Phòng khám Maia&Maia còn gợi ý nên gội vào chiều tối mùng 1, sau khi đã qua các thời khắc quan trọng của ngày, thay vì sáng sớm.
Trong ngày chưa gội, vài mẹo nhỏ giúp tóc không bết: xịt dầu gội khô vào chân tóc rồi xoa nhẹ để hút dầu thừa; búi cao, tết tóc hay buộc đuôi ngựa để che phần tóc chưa sạch và hạn chế mồ hôi; tránh vận động mạnh, không đội mũ quá lâu và hạn chế chạm tay lên tóc. Sau khi gội, sấy khô tóc hoàn toàn để tránh bết dính hay tích tụ độ ẩm.
Những giờ không nên gội
Dù tin hay không tin chuyện trôi lộc, có những khung giờ nên tránh gội đầu vì lý do sức khỏe rất rõ. Sau bữa ăn, cơ thể đang tập trung cho tiêu hóa, nên đợi khoảng 30 phút rồi mới tắm gội, nhất là với người lớn tuổi. Vừa thức dậy máu huyết lưu thông còn chậm, gội ngay dễ đau đầu. Thời điểm lý tưởng buổi sáng là sau khi tập thể dục hoặc 30 đến 45 phút sau khi thức dậy.
Buổi tối cũng cần giới hạn. Không nên gội đầu từ 9 giờ tối trở đi, vì lúc đó cơ thể cần nghỉ ngơi; nếu cần làm sạch, chỉ nên dùng khăn ướt lau người. Người xưa sợ gội đầu ban đêm bị tà ma trêu chọc; còn về sức khỏe, tắm gội khuya có thể gây đột quỵ, chóng mặt, đau đầu, cảm cúm. Khung từ 23h đến 3h sáng, khí lạnh dễ xâm nhập cơ thể gây cảm, là lúc nên tránh hẳn việc tắm gội. Tắm đêm muộn còn có thể dẫn tới phản xạ co mạch ngoại vi, tăng huyết áp đột ngột, thậm chí đột quỵ.2
Đang sốt thì tuyệt đối không gội, vì đó là lúc cơ thể yếu ớt nhất, dễ đau đầu và cảm lạnh hơn. Cơ thể đang yếu hoặc trời trở lạnh cũng nên hạn chế, để tránh cảm mạo trong những ngày đầu năm.
Riêng người say rượu ngày Tết, PGS.TS Phạm Văn Tiến, nguyên Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện 103, Hà Nội, khuyến cáo tuyệt đối không tắm dù nước nóng hay nước lạnh. Tắm nước nóng khiến nhiệt độ tập trung trong cơ thể không thoát ra ngoài, làm tình trạng say nặng hơn. Tắm nước lạnh khiến gan không kịp bổ sung glucose, huyết quản co vào, có thể dẫn đến vỡ mạch máu, cảm lạnh.2
Ngày Tết nhiều nhà còn tắm nước lá mùi. Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Thuốc Nam, cho biết Đông y xem rau mùi có vị cay, tính ấm, không độc, giúp tiêu thực, lưu thông khí huyết và giải tỏa căng thẳng.2 Tuy nhiên người đang mắc bệnh da như viêm da cơ địa, trầy xước, nhiễm trùng không nên tắm nước lá mùi già, và không nên tắm khi vừa ăn no. Các bác sĩ còn khuyên tắm ở nhiệt độ 36–37 độ C, chênh lệch nhiệt giữa trong và ngoài phòng tắm không quá cao, dội nước từ từ từng bộ phận, chân tay trước rồi mới đến đầu và thân người.
Lỡ gội đầu mùng 1 thì sao
Đã lỡ gội đầu mùng 1 thì đừng hoang mang. Nước trên tóc không quyết định được điều gì; lo lắng thái quá mới là thứ khiến người ta mất ăn mất ngủ suốt dịp lễ.
Muốn an tâm hơn, có thể làm việc thiện nguyện, đi chùa cầu an, chúc Tết ông bà cha mẹ, hay đơn giản mặc trang phục màu đỏ, màu vàng cho tinh thần sảng khoái. Câu có thờ có thiêng, có kiêng có lành nói đúng tinh thần của tục này: nếu kiêng giúp yên tâm thì nên giữ, còn nếu gội giúp tự tin, sảng khoái thì cứ gội một cách thông minh, dùng nước ấm và sấy khô nhanh.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Theo phong tục cổ truyền, kiêng đụng nước đến mùng mấy Tết?
Mùng 5 Tết mới được đụng tới nước theo phong tục cổ truyền. Lệ này đi cùng việc kiêng quét nhà, đổ rác những ngày đầu năm, thường đợi đến ngày 4 mới đổ rác, để tránh làm phiền thần linh đang ngự xuống và giữ trọn phúc lộc của năm mới.
Mùng 1 hàng tháng có kiêng gội đầu như mùng 1 Tết không?
Quan niệm dân gian kiêng gội đầu vào mùng 1 đầu tháng âm lịch vì cho rằng ngày đầu tháng quyết định may rủi của cả tháng, nhưng mức độ kiêng nhẹ hơn nhiều so với mùng 1 Tết, và chưa có nghiên cứu nào xác nhận việc này ảnh hưởng đến vận số.
Nguồn tham khảo
- Mùng 1 có nên tắm gội, giặt giũ hay không? Câu trả lời bất ngờ, nhiều người thực hiện sai khiến ‘mất dông’ cả năm (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c
- Điều cần tránh khi tắm trong những ngày Tết (lifestyle.zingnews.vn) ↩a ↩b ↩c