Giải trí
Lợi ích của âm nhạc đã đo đếm được sau 15 phút nghe bản nhạc yêu thích
Chỉ khoảng 15 phút đắm chìm trong bản nhạc yêu thích, não giải phóng dopamine và tâm trạng chuyển sang thư thái, lạc quan hơn. Nhiều nghiên cứu đã trả lời câu hỏi lợi ích của âm nhạc là gì cho não bộ, tim mạch và giấc ngủ.
Thử hình dung một người sau ngày làm việc dài mở danh sách phát quen thuộc ngay khi vừa về đến nhà. Vài bài hát đầu chỉ để gột rửa tiếng ồn của phố. Đến bài thứ ba thì vai đã nhẹ ra, đầu óc nhẹ hơn hẳn. Khoảng 15 phút đắm chìm trong bản nhạc yêu thích là đủ để tâm trạng chuyển sang thư thái, lạc quan hơn. Não phản ứng điều đó bằng cách giải phóng dopamine, chất dẫn truyền thần kinh gây cảm giác vui vẻ.
Vậy lợi ích của âm nhạc là gì mà một hoạt động tưởng chỉ để giải trí lại chạm đến cả não bộ, tim mạch, giấc ngủ và cơn đau của người bệnh? Bài này đi theo từng lợi ích đã được ghi nhận qua nghiên cứu, từ phòng thu của ca sĩ đến sảnh khám bệnh ở Nha Trang. Từ đó, người đọc biết nghe gì, nghe lúc nào và nghe thế nào cho đúng mục đích của mình.
Lợi ích của âm nhạc với bộ não
Điều rõ nhất nằm ở bộ não. Một viện nghiên cứu y tế quốc gia dùng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ để quét não 232 trẻ em khỏe mạnh từ 6 đến 18 tuổi khi các em chơi nhạc cụ. Hình ảnh thu được ghi nhận âm nhạc đẩy mạnh hoạt động của vỏ não liên quan khả năng tập trung, quản lý và kiểm soát cảm xúc như lo lắng. Giáo sư tâm lý học James Hudziak của Đại học Y Vermont nhận định một đứa trẻ có thể vẫn mắc chứng tăng động giảm chú ý, nhưng âm nhạc có thể giúp cải thiện chứng bệnh này. Một công trình khác đăng trên Tạp chí Viện Hàn lâm Tâm lý trẻ con và thiếu niên Mỹ cũng ghi nhận điều đáng chú ý. Đó là mối quan hệ giữa độ dày mỏng của các vùng vỏ não với các vấn đề trầm cảm, bạo lực và sự chú ý ở trẻ.
Người học nhạc lâu năm thì những thay đổi đó tích lũy thành kỹ năng thật. Môi trường âm nhạc buộc não làm việc nhiều hơn, đặc biệt là vùng thính giác và vùng vận động của vỏ não.3 Người hát hay chơi nhạc dần có kỹ năng xử lý âm thanh tốt qua năm tháng luyện tập. Nhận biết cao độ âm thanh, trong âm nhạc hay trong ngôn ngữ, cũng được cải thiện nhờ luyện tập, kể cả khi việc học nhạc đã kết thúc từ nhiều năm trước.3
Chỉ số học thuật cũng có dấu hiệu cải thiện. Ở trẻ em từ 6 đến 11 tuổi, luyện tập âm nhạc liên quan tích cực đến việc tăng chỉ số IQ.3 Sự thay đổi đó tiếp tục ở độ tuổi 18 đến 22, dù ít hơn.3 Đào tạo âm nhạc, cùng với ngôn ngữ và thể thao, thường diễn ra trước 7 tuổi và đem lại hiệu quả lâu dài. Quá trình tái cấu trúc não mạnh nhất khi não trẻ đang phát triển, sau đó giảm dần theo tuổi nhưng không dừng hẳn.3
Con số ấn tượng nhất thuộc về trẻ mẫu giáo. Chỉ sau 20 ngày giáo dục âm nhạc, gồm nhịp điệu, âm vực, giai điệu, giọng nói và cảm nhạc, nhóm trẻ này tăng chỉ số thông minh về ngôn ngữ trung bình 90% so với trẻ không được học theo cách đó.3 Nhà tâm lý học Howard Gardner từng lập luận năm 1983 rằng trí thông minh âm nhạc quan trọng ngang với trí logic và trí cảm xúc. Còn giáo sư Gordon Shaw của Đại học California, sau khi nghiên cứu trẻ 7 tuổi ở Los Angeles, lý giải học nhịp điệu chính là học tỉ lệ, phân số, tỷ lệ.
Hãy tưởng tượng một bé học piano hai năm được cô giáo nhận xét theo dõi hướng dẫn lâu hơn, đọc hiểu bài nhanh hơn bạn cùng lớp. Đó không phải chuyện hiếm. Luyện tập âm nhạc tác động tích cực đến chức năng thực thi do thùy trán điều hòa, như lập kế hoạch và định hướng mục tiêu. Nó đồng thời tăng cường trí nhớ làm việc, giúp não xử lý nhanh hơn và cho kết quả tốt hơn.3 Phần não trái liên quan xử lý ngôn ngữ và suy luận cũng phát triển theo. Học sinh học nhạc vì thế đạt điểm cao hơn trong các bài kiểm tra tiêu chuẩn ở bậc tiểu học.
Nghe nhạc xua căng thẳng, nâng tâm trạng
Không ai cần đến phòng thí nghiệm để biết nhạc nhẹ nhàng nghe dễ chịu, nhưng cơ chế phía sau thì ít ai để ý. Nhạc nhẹ làm giảm nồng độ cortisol, hormone gây căng thẳng, đồng thời làm chậm nhịp tim, hạ huyết áp và thư giãn cơ bắp. Khi nghe, não tiết serotonin tạo cảm giác thoải mái, hạnh phúc, còn giai điệu êm dịu giúp não tập trung tốt hơn khi làm việc hay học tập. Cortisol kéo dài làm suy giảm hệ miễn dịch, tăng nguy cơ bệnh tim và can thiệp vào trí nhớ. Một thói quen nghe nhạc lành mạnh vì thế là cách tự nhiên để đỡ gánh nặng cho cơ thể.
Người căng thẳng nặng hơn có thể tìm đến liệu pháp âm nhạc, vốn đã được kiểm chứng qua nhiều công trình. Tổng hợp và phân tích các nghiên cứu năm 2022 ghi nhận liệu pháp này có tác dụng tốt với các vấn đề do căng thẳng gây ra. Người mắc rối loạn sức khỏe tâm thần hoặc nghiện chất gây nghiện ở mức nặng cũng hồi phục tốt hơn khi được kết hợp liệu pháp này. Chơi trống theo nhóm, sáng tác nhạc hoặc hát theo nhóm thúc đẩy giải phóng cảm xúc, khả năng suy tư và tạo cảm giác gắn kết cộng đồng, chống lại sự cô đơn. Ca sĩ Shawn Mendes từng đi qua con đường đó. Anh không thể bước vào phòng thu mà không rơi vào hoảng loạn, trước khi trở lại với album mới.2 Trên Instagram, anh chia sẻ âm nhạc thực sự có thể là liều thuốc chữa lành.2
Tuy nhiên, không phải cách nghe nào cũng tốt. Lo âu và loạn thần kinh xuất hiện ở những người nghe nhạc buồn để thoát khỏi cảm xúc tiêu cực, đặc biệt ở nam giới, theo phân tích dữ liệu hình ảnh thần kinh và hành vi.5 Nghe loại nhạc này không đảm bảo cải thiện tâm trạng mà chỉ khiến cảm xúc đó bộc lộ ra ngoài.5 Trong cùng công trình đó, vùng vỏ não trước trán ở nam giới hay dùng nhạc để xả cảm xúc ít hoạt động hơn, trong khi ở nữ giới vùng này hoạt động nhiều hơn. Như vậy, thói quen nghe nhạc gắn với chức năng tâm thần.5
Sinh viên trước kỳ thi hay bật đi bật lại một bản nhạc buồn để xả, rồi nhận ra mình càng nghe càng nặng nề. Muốn tận dụng lợi ích của âm nhạc để nâng tâm trạng, chọn bản nhạc vui, tươi thay vì bản buồn.
- Nghe bản nhạc yêu thích 15 phút đủ tạo cảm giác vui vẻ nhờ dopamine
Âm nhạc với trí nhớ và giấc ngủ
Đêm ngủ là lúc ít ai ngờ tới lợi ích của âm nhạc. Các nhà khoa học thuộc Đại học Tubingen ở Đức nhận ra khi cho người tình nguyện nghe âm thanh đúng nhịp với các dao động chậm của não trong lúc ngủ, trí nhớ của họ tăng lên.6 Những người này ngủ sâu hơn và ghi nhớ tốt hơn rõ rệt.6 Tuy vậy, chỉ những âm thanh đồng bộ với dao động não lúc ngủ mới hiệu quả, tức là không phải bật bài gì cũng được.6 Nghe nhạc trước khi ngủ theo cách thông thường vẫn có giá trị riêng: giảm căng thẳng, thư giãn và cải thiện giấc ngủ.
Với người mất trí nhớ, đây là lúc thấy rõ âm nhạc mang lại lợi ích gì. Bộ não lưu trữ ký ức âm nhạc ở khu vực không bị ảnh hưởng bởi tình trạng mất trí nhớ.4 Vì thế, người bệnh Alzheimer vẫn có thể nhớ lời bài hát đã nhiều thập kỷ không nghe. Nghe lại bài hát quen thuộc kích thích não và những ký ức liên quan.4 Bệnh Alzheimer chủ yếu xảy ra ở người trên 65 tuổi, nhưng 10% người mắc có dấu hiệu khởi phát sớm ở độ tuổi 30 đến 40. Bệnh khó chữa bằng thuốc, một số phương pháp chỉ kiểm soát triệu chứng, nên âm nhạc trở thành phương pháp hỗ trợ đáng giá.4
Người thân chăm bệnh nhân Alzheimer có cách làm cụ thể: mỗi ngày dành 2 đến 3 giờ phát những bài nhạc người bệnh từng yêu thích, hát cho họ nghe hoặc chơi nhạc cụ, để họ cảm thấy kết nối và tâm trạng tốt lên.
Con cái mở những bài hát thời trẻ cho cha nghe, thỉnh thoảng thấy ông nhẩm theo lời.
Một phân tích tổng hợp công bố trên chuyên san về bệnh Alzheimer và các rối loạn liên quan của Mỹ ghi nhận sau 12 tuần can thiệp trị liệu âm nhạc, gồm các buổi hòa nhạc 45 phút xen kẽ nghỉ ngơi, người sa sút trí tuệ bình tĩnh hơn, hòa động hơn và giao tiếp bằng mắt tốt hơn nhóm đối chứng.
Đọc thêm: Âm nhạc là gì và vì sao con người làm nhạc trước cả khi biết viết
Giảm đau, ổn định tim mạch
Trong bệnh viện, lợi ích của âm nhạc được dùng như một liệu pháp hỗ trợ. Năm 2012, người bệnh vừa mổ xong nghe nhạc kể lại đau và căng thẳng nhẹ hơn hẳn so với những người ngồi trong im lặng. Các nhà nghiên cứu Đại học Drexel cho biết bệnh nhân ung thư được điều trị kết hợp trị liệu âm nhạc giảm đau, giảm lo âu và tâm trạng cải thiện tốt hơn. Nhạc còn hạ huyết áp, giảm cortisol và cải thiện tâm trạng.
Ở Việt Nam, việc này đã ra khỏi trang nghiên cứu. Từ tháng 10/2023, Bệnh viện Đa khoa Yersin Nha Trang biểu diễn violin trước sảnh khu khám bệnh lúc 8h sáng thứ hai hàng tuần, kéo dài khoảng một tiếng. Người bệnh nhờ đó thư giãn, bớt lo âu, còn y bác sĩ giảm áp lực công việc.1 Bác sĩ Nguyễn Kim Nam, Bí thư Đoàn Thanh niên bệnh viện, cho biết tác dụng trị liệu bằng âm nhạc đã được nghiên cứu nhiều thập kỷ, gồm kiểm soát cơn đau và điều trị mất ngủ.1 Bệnh nhân ở đây chia sẻ khi nghe tiếng đàn violin cảm thấy thư giãn, quên đi lo âu bệnh tật, việc đi khám không còn nặng nề.1
Tập luyện cùng nhạc
Phòng tập là nơi nhạc phát công khai nhất, và câu hỏi âm nhạc mang lại lợi ích gì ở đây có lời giải bằng con số. Theo tổng quan khoa học đăng trên một chuyên san quốc tế về tâm lý học thể thao, nghe nhạc cải thiện hiệu quả năng lượng trong các bài tập sức bền lặp lại và tăng tổng khối lượng công việc hoàn thành được. Năm 2010, vận động viên đạp xe nhanh hơn khi nhạc có nhịp nhanh, và nhịp càng nhanh thì càng dễ duy trì cường độ cao.
Chọn bài gì cũng quan trọng. Bản nhạc do chính người tập chọn, nghe trong lúc tập cường độ cao, giúp giảm cảm giác nặng nhọc, tăng độ bùng nổ khi nâng tạ và cải thiện tâm trạng tích cực. Nhạc tự chọn cũng khiến cơ thể phản ứng tốt hơn so với nhạc được bật ngẫu nhiên.
Người chạy bộ tự chọn danh sách nhạc quen thuộc thường duy trì tốc độ đều hơn hẳn hôm chạy trong im lặng.
Đọc thêm: Âm nhạc là gì trong cuộc sống và vì sao nó đổi cả tâm trạng
Trẻ nhỏ và mẹ bầu nghe sao
Trẻ nhỏ hưởng lợi ích của âm nhạc từ rất sớm.3 Trẻ sơ sinh nghe mẹ hát khi được bế ẵm sẽ sớm nhận ra âm vực; giai điệu và nhịp điệu trở thành nền tảng thần kinh được ghi dấu trong quá trình phát triển não bộ, cũng là lợi thế để học ngôn ngữ sau này.3 Nghiên cứu từ thập niên 1990 cho thấy tiếp xúc âm nhạc từ nhỏ giúp trẻ phát âm rõ, vốn từ lớn hơn và kỹ năng xã hội tốt hơn.
Riêng chuyện cho thai nhi nghe nhạc cần dè chừng cách làm. Chưa có nghiên cứu chính thức nào kết luận cho thai nhi nghe nhạc, kể cả nhạc cổ điển, sẽ thông minh hơn. Các nghiên cứu về âm nhạc nâng cao khả năng suy luận không gian chỉ thực hiện trên trẻ 3 đến 4 tuổi. Âm nhạc mang lại lợi ích gì cho con trong bụng mẹ vẫn là câu hỏi chưa có lời giải từ khoa học, nên cha mẹ đừng kỳ vọng quá vào chuyện này.
Về cách nghe, tốt nhất là dùng loa ngoài thay vì áp tai vào bụng, vì nước ối có khả năng khuếch đại âm thanh. Mỗi ngày cho bé nghe 2 đến 3 lần, mỗi lần không quá 20 phút. Mẹ bầu nên duy trì âm lượng dưới 50 dB, mức được dùng ở hầu hết các đơn vị chăm sóc tích cực cho trẻ sơ sinh. Trong khi đó, nhạc tại các cửa hàng thường khoảng 65 dB, đủ tổn thương hoặc làm thai nhi giật mình nếu nghe lâu. Ai quen áp tai nghe vào bụng cả tiếng nên chuyển sang loa ngoài với thời lượng ngắn. Thai nhi chủ yếu ngủ trong bụng mẹ, âm thanh bất ngờ làm gián đoạn giấc ngủ có thể gây rối loạn nhịp sinh học của bé.
Người mẹ bầu làm việc nơi ồn ào cần lưu ý riêng. Học viện Nhi khoa Mỹ theo dõi các thai phụ trong lĩnh vực tiếp xúc nhiều tiếng ồn lớn và ghi nhận điều đáng lo. Thai nhi tiếp xúc tiếng ồn dài ngày có nhiều khả năng bị sinh non, trọng lượng sinh thấp và nguy cơ mất thính lực cao hơn các bé khác. Với những mẹ này, việc giảm tiếng ồn quanh mình quan trọng hơn cả việc chọn bài nào để nghe.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Mang âm nhạc đến bệnh viện ở Nha Trang (tienphong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Shawn Mendes trở lại sau khủng hoảng tâm lý: Âm nhạc là liều thuốc chữa lành (hoahoctro.tienphong.vn) ↩a ↩b
- Lợi ích của âm nhạc đến sức khỏe (bvnguyentriphuong.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Lợi ích của âm nhạc với người mắc bệnh Alzheimer (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c
- Thói quen nghe nhạc ảnh hưởng tới sức khỏe tâm thần, kiểm soát cảm xúc (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Nghe nhạc trong khi ngủ giúp cải thiện trí nhớ (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c