Giải trí
Âm nhạc là gì trong cuộc sống và vì sao nó đổi cả tâm trạng
Một đứa trẻ có thể vẫn mắc chứng ADHD nhưng âm nhạc giúp cải thiện chứng bệnh này, theo giáo sư tâm lý học James Hudziak, Đại học Y Vermont. Với người trưởng thành, hiểu rõ âm nhạc là gì trong cuộc sống cũng là hiểu cách dùng nó có chủ đích.
Chỉ cần nghe nhạc 45 phút trước khi đi ngủ, 35% số người tham gia một nghiên cứu ở Đài Loan ngủ sâu hơn và lâu hơn. Con số ấy nói lên điều nhiều người cảm nhận từ lâu: nhạc không đơn thuần để giải trí, nó chạm đến tinh thần và sức khỏe theo cách đo đếm được.
Giáo sư tâm lý học James Hudziak, Đại học Y Vermont, nhận định một đứa trẻ có thể vẫn mắc chứng ADHD nhưng âm nhạc giúp cải thiện chứng bệnh này. Khi nhạc được nhìn nhận đến mức đó, người bình thường càng có lý do để nắm rõ nó tác động thế nào đến cảm xúc, sức khỏe và tinh thần, từ đó chọn bản nhạc phù hợp cho từng lúc trong ngày.
Dưới đây là những tác dụng cụ thể, kèm cách nghe cho an toàn.
Âm nhạc là gì trong cuộc sống
Âm nhạc lấy chất giọng và âm thanh làm chất liệu diễn đạt cảm xúc, tình cảm của con người. Nó chia thành hai nhánh chính: thanh nhạc dựa trên lời hát, khí nhạc dựa trên âm thanh thuần túy của nhạc cụ. Ai chưa từng học nhạc cũng phân biệt được hai loại này trong đời thường: bài có ca sĩ hát lời là thanh nhạc, còn bản piano độc tấu không lời thuộc khí nhạc.
Có mặt từ thời thượng cổ, ra đời cùng đời sống sinh hoạt của con người, nhạc theo mỗi thời đại phản ánh trí tuệ, tư tưởng, chạm đến cảm xúc, chắp cánh cho sức tưởng tượng, giúp con người nhận thức, yêu đời và yêu cuộc sống hơn.
Vì thế, khi hỏi âm nhạc là gì trong cuộc sống, câu trả lời không dừng ở định nghĩa sách vở. Nó là thứ âm thanh vang lên trong phòng ăn, trên xe buýt, trong đám cưới, đám tang; là cách con người nói những điều mà lời nói thường khó diễn tả hết.
Món ăn tinh thần của bao thế hệ
Âm nhạc và cuộc sống gắn bó với nhau như một món ăn tinh thần, một trong những nguồn giải trí được ưa chuộng nhất. Nghe ca khúc yêu thích giúp người nghe thư thái, có thêm trải nghiệm thú vị; giai điệu êm dịu xua tan nỗi đau khổ, mang lại niềm vui và sức sống.
Nghe một mình đã vui, nghe cùng nhau càng gắn kết. Hát karaoke, nhảy múa hoặc chơi trong một ban nhạc tạo cơ hội tương tác, kết nối, tạo ra cộng đồng vui vẻ và sôi động. Cuối tuần, cả nhà bật bài hát quen thuộc, người lớn người nhỏ cùng cười cùng hát, không ai cần hát hay mà vẫn gần nhau hơn. Tác phẩm thành hit cũng vì chạm đến cảm xúc người nghe, chứ không hẳn nhờ giai điệu hay ca từ.
Liều thuốc chữa lành cho tinh thần
Tác dụng của âm nhạc với tinh thần có cơ chế rất cụ thể.4 Nghe nhạc giúp giải phóng endorphins, hooc môn tạo cảm giác hạnh phúc tự nhiên, thúc đẩy động lực tập luyện và làm việc lâu hơn. Bản nhạc nhẹ nhàng, du dương giúp thư giãn, xua tan căng thẳng; giai điệu nhanh, sôi động tạo sự phấn khích và năng lượng. Xuất hiện đúng lúc, nhạc giúp cân bằng tâm hồn, giảm căng thẳng và thêm yêu đời.
Khi tinh thần rơi vào trạng thái xấu, nhạc cũng là chỗ dựa. Người bị suy nhược do đau đầu, mất tập trung, rối loạn tâm tư nghe nhạc để thoát ra, vì nó gợi lại những tháng ngày và giây phút hạnh phúc, đồng thời tăng sự tự tin và cá tính. Nó còn giúp vơi đi giận hờn, gợi lại cảm xúc buồn vui, và giúp não bộ hoạt động hiệu quả hơn.
Thử hình dung một nhân viên sau ngày làm việc căng thẳng mở bản piano không lời trên chặng đường về nhà; mười lăm phút sau, cảm giác nặng trĩu trong ngực dịu đi hẳn. Đó là cách âm nhạc cho cuộc sống trở nên nhẹ nhàng hơn mà không tốn một đồng nào.
Câu chuyện của ca sĩ Shawn Mendes cho thấy mặt nghiêm túc của vai trò này. Anh từng phải hủy chuyến lưu diễn Wonder chỉ sau 7 đêm diễn vì các vấn đề về sức khỏe tinh thần.2 Sau đó anh rút lui khỏi ánh đèn sân khấu và chỉ thỉnh thoảng xuất hiện trên mạng xã hội.2 Có giai đoạn anh không thể bước vào phòng thu mà không rơi vào tình trạng hoảng loạn.
Nhưng âm nhạc chính là nơi anh tìm lại mình. Việc hoàn thành 12 ca khúc cho album mới, theo chia sẻ của anh trên Instagram, cảm giác như một món quà; anh viết: “Âm nhạc thực sự có thể là liều thuốc chữa lành”. Với người đang trầm buồn, một bản nhạc đúng lúc làm được điều mà nhiều lời động viên không làm nổi.
Muốn chọn nhạc theo tâm trạng, có thể tham khảo vài hướng đã được ghi nhận: tiết tấu nhanh như disco, chachacha, pop giúp tỉnh táo, năng động, nhạy bén hơn; nhạc không lời, piano, Baroque giúp giảm mệt mỏi và căng thẳng; hiphop và nhạc nhảy tạo động lực làm việc tốt.
Đọc thêm: Âm nhạc là gì và vì sao con người làm nhạc trước cả khi biết viết
Âm nhạc và cơ thể
Tác dụng của âm nhạc với cơ thể đã được đo đếm trong nhiều nghiên cứu.1 Nổi bật nhất là công trình ở Đài Loan: người tham gia nghe nhạc 45 phút trước khi đi ngủ, chọn Jazz, Folk hoặc giao hưởng với nhịp đập trung bình 60-80 nhịp/phút, và 35% trong số họ cải thiện giấc ngủ, ngủ sâu hơn và lâu hơn. Giáo sư Hui-Ling Lai lý giải nghe nhạc làm thay đổi nhịp tim và hơi thở nên hỗ trợ giấc ngủ.
Những con số khác cũng thuyết phục không kém. Nghiên cứu của Bệnh viện Tổng hợp Alzburg, Australia trên 65 bệnh nhân đau lưng sau phẫu thuật từ 21 đến 68 tuổi ghi nhận nhóm nghe nhạc mỗi ngày 25 phút trong 3 tuần ít đau hơn nhóm không nghe. Khi nhịp nhạc bật, huyết áp và tim đập chậm lại, giúp giảm căng cơ ở cổ, vai, dạ dày và lưng.
Với huyết áp, nhóm nghiên cứu ở Italia theo dõi bệnh nhân nghe nhạc Xen-tích, nhạc Ấn Độ hoặc nhạc cổ điển khoảng 30 phút mỗi ngày; kết quả huyết áp giảm đáng kể, vì nhạc làm dịu các tế bào và mô ở phổi, giảm nhịp tim và hơi thở. Trong khi đó, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Sogn Og Fjordane, Na Uy so sánh 3 nhóm bệnh nhân mắc chứng hay quên: 2/3 số bệnh nhân nghe nhạc trực tiếp hoặc nghe đĩa giảm đáng kể triệu chứng lo âu, mất tập trung và có trí nhớ tốt hơn nhóm không nghe. Người mất trí nhớ không còn hiểu ngôn ngữ nói nhưng vẫn nhớ giai điệu, tiếng hát và liên hệ với quá khứ, vì phần não xử lý âm nhạc nằm gần vị trí trí nhớ; thể loại tốt nhất cho họ là loại họ thích.
Âm nhạc với cuộc sống còn hiện diện ngay trong bệnh viện. Bệnh viện Đa khoa Yersin Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, triển khai hoạt động chơi violin cho người bệnh từ tháng 10/2023, biểu diễn 8h sáng thứ hai hàng tuần khoảng 1 tiếng, sau phản hồi tích cực của bệnh nhân. Bệnh nhân Trần Thị Quy chia sẻ khi nghe tiếng đàn violin, cô cảm giác thư giãn, quên đi lo âu bệnh tật, nỗi đau tạm thời, khiến việc đi khám bệnh không còn nặng nề, mệt mỏi.1 Bác sĩ Nguyễn Kim Nam, Bí thư Đoàn Thanh niên bệnh viện này, cho biết giới y khoa đã nghiên cứu lợi ích của trị liệu bằng âm nhạc qua nhiều thập kỷ, từ việc hỗ trợ kiểm soát cơn đau đến cải thiện tình trạng mất ngủ.
Âm nhạc nuôi trí não trẻ nhỏ
Với trẻ em, âm nhạc gần như một ngôn ngữ thứ hai.4 Sally Goddard Blythe, trong cuốn sách của mình về phát triển trẻ em, miêu tả trước khi nói các từ rõ ràng, trẻ đã tạo ra những âm thanh bập bẹ gồm giai điệu, cao độ và nhịp điệu, bắt chước nhịp điệu lời nói của người lớn.
Các con số từ nghiên cứu càng rõ hơn. Nghiên cứu tại Viện Y tế Quốc gia Magnetic Resonance phân tích hình ảnh quét não của 232 trẻ em khỏe mạnh từ 6 đến 18 tuổi khi chơi một nhạc cụ bất kỳ; kết quả ghi nhận nhạc đẩy mạnh hoạt động và tổ chức của vỏ não liên quan đến khả năng tập trung, quản lý, kiểm soát cảm xúc như lo lắng. Công trình của Hudziak và đồng nghiệp, công bố trong Tạp chí của Viện Hàn lâm Tâm lý trẻ con và thiếu niên Mỹ, chỉ ra mối quan hệ giữa độ dày, độ mỏng các vùng vỏ não với các vấn đề về trầm cảm, bạo lực và sự chú ý.
Nhạc Mozart cũng có chỗ đứng riêng. Các nhà nghiên cứu Brazil cho sinh viên y khoa nghe nhạc Mozart khoảng 10 phút trước khi kiểm tra thị lực; nhóm được nghe bản sonate piano thể hiện tốt hơn, do âm nhạc này kích thích não hoạt động tốt hơn, giúp xử lý thông tin nhanh và chính xác, và còn giúp kỹ năng làm toán tốt hơn. Một lời khuyên thường được nêu là cho thai nhi nghe nhạc ngay trong bụng mẹ để hỗ trợ sự phát triển tư duy của bé sau này.
Riêng với trẻ gặp khó khăn về phát triển, trị liệu âm nhạc là sử dụng các hoạt động có tính chất sinh lý, tâm lý và xã hội của âm nhạc nhằm khắc phục khiếm khuyết về tinh thần, thể chất, nâng cao chất lượng cuộc sống và thay đổi hành vi có vấn đề của trẻ tự kỷ, do nhà trị liệu có chuyên môn thực hiện.4 Nghe hoặc hát cùng âm nhạc dùng các mạch thần kinh giống như diễn đạt bằng lời nói, nên liệu pháp này hỗ trợ kỹ năng giao tiếp cho trẻ khó khăn về ngôn ngữ.4
Nghe nhạc sao cho an toàn
Nhạc tốt, nhưng âm thanh quá lớn thì ngược lại. Nghe ở mức 90-100 dB trong thời gian dài, tế bào thính giác ở tai bị tổn thương và người nghe có nguy cơ điếc vĩnh viễn, không chữa được.3 Theo PGS. TS Nguyễn Thị Hoài An, Giám đốc Bệnh viện An Việt, tác động lớn nhất của tiếng ồn là gây chấn thương âm khiến con người bị điếc không hồi phục; môi trường ồn còn làm hệ thần kinh mệt mỏi suy nhược, ảnh hưởng tới huyết áp, tim mạch, giấc ngủ, gây căng thẳng.
Lời khuyên của bà Hoài An rất cụ thể: hạn chế mở loa, đài to trong phòng kín, nhất là khi có trẻ nhỏ; vào phòng hát karaoke không nên ngồi lâu, thi thoảng đi ra ngoài; tránh tiếp xúc gần với các nguồn âm thanh lớn như loa quảng cáo. Với tai nghe, không mở tiếng quá to, đeo khoảng 40-45 phút nên bỏ ra cho tai nghỉ một lúc rồi mới đeo lại.3
Chỉnh thói quen nghe nhạc theo những ngưỡng ấy, người nghe giữ được đôi tai để hưởng lợi ích của âm nhạc cho cuộc sống trong nhiều năm về sau.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Âm nhạc gồm những yếu tố nào?
Âm nhạc được cấu thành từ các yếu tố như cao độ, nhịp điệu, cường độ, âm sắc và kết cấu bản nhạc; tùy nền văn hóa, ranh giới giữa nhạc và tiếng ồn cũng được xác định khác nhau.
Nghe nhạc bao nhiêu phút mỗi ngày là hợp lý?
Chưa có con số chung cho người khỏe mạnh; các nghiên cứu ghi nhận riêng từng trường hợp như 25 phút mỗi ngày với bệnh nhân đau lưng, 30 phút mỗi ngày với bệnh nhân huyết áp, và 45 phút trước khi ngủ cho giấc ngủ tốt hơn.
Nguồn tham khảo
- Mang âm nhạc đến bệnh viện ở Nha Trang (tienphong.vn) ↩a ↩b
- Shawn Mendes trở lại sau khủng hoảng tâm lý: Âm nhạc là liều thuốc chữa lành (hoahoctro.tienphong.vn) ↩a ↩b
- Bất ngờ bị suy giảm thính lực sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán 2024, bác sĩ nói gì? (giadinhonline.vn) ↩a ↩b
- Giáo dục âm nhạc và trị liệu âm nhạc cho trẻ tự kỷ (vinmec.com) ↩a ↩b ↩c ↩d