Phong tục
Lễ Thất Tịch ăn gì ở châu Á thay vì chè đậu đỏ
Hỏi lễ Thất Tịch ăn gì, mỗi nước châu Á có một mâm cỗ riêng cho ngày 7 tháng 7 âm lịch: bánh xảo quả ở Trung Quốc, mì somen ở Nhật, món lúa mì ở Hàn Quốc. Riêng chè đậu đỏ ở Việt Nam là trào lưu mới, vì lễ Thất Tịch đã quen thuộc hơn 2.000 năm ở Trung Quốc.
Bánh xảo quả rán vàng thơm mè, mì somen lạnh trôi trong nước đá, bánh dày phủ đậu đỏ, nồi chè đậu đỏ nghi ngút khói. Hỏi lễ Thất Tịch ăn gì, mỗi nước châu Á lại có một câu trả lời riêng cho mâm cỗ ngày 7 tháng 7 âm lịch. Trung Quốc nặn bánh, Nhật ăn mì lạnh, Hàn thưởng thức món lúa mì. Còn ở Việt Nam, giới trẻ truyền tai nhau nấu chè đậu đỏ cầu duyên.
Ngày 7 tháng 7 âm lịch là ngày đôi vợ chồng Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau trên cầu Ô Thước, nên mâm cỗ hôm ấy ở mỗi nơi đều gửi gắm một mong ước riêng.
Ngưu Lang, Chức Nữ và mưa ngâu
Lễ Thất Tịch diễn ra vào ngày mùng 7 tháng 7 âm lịch hằng năm, được ví như ngày lễ tình nhân của phương Đông. Tên gọi Thất Tịch nghĩa là lễ vào buổi tối ngày thứ bảy, gắn với truyền thuyết về Ngưu Lang và Chức Nữ. Chức Nữ là nàng tiên dệt vải ở trời, Ngưu Lang là chàng chăn trâu ở trần gian.3 Hai người yêu nhau, bị trời cấm đoán, mỗi năm chỉ được gặp nhau đúng một lần, vào đêm mùng 7 tháng 7 trên cây cầu Ô Thước.
Chuyện tình này ra đời từ thời nhà Hán, tức từ năm 206 trước Công nguyên đến năm 220 sau Công nguyên, và đến nay ngày Thất Tịch đã quen thuộc với người Trung Quốc hơn 2.000 năm.3
Người Việt còn gọi ngày Thất Tịch dân dã là ngày ông Ngâu bà Ngâu, gắn với những cơn mưa ngâu xuất hiện đúng dịp này. Đầu tháng bảy âm lịch thường có những cơn mưa rào bất chợt. Cơn mưa ấy được gắn vào câu chuyện tình yêu kể đi kể lại mỗi năm, khiến tên gọi ông Ngâu bà Ngâu nghe gần gũi hơn hẳn chữ Thất Tịch trang trọng.
Ngày 7 tháng 7 âm lịch gắn với một đôi vợ chồng gặp rồi lại chia. Vì thế, ngày này mang cả niềm vui đoàn tụ lẫn nỗi buồn ly biệt. Điều đó chi phối những gì người ta chọn ăn, chọn làm và chọn kiêng trong ngày.
Chè đậu đỏ và tín vật tương tư
Ở Việt Nam, câu trả lời phổ biến nhất cho câu hỏi lễ Thất Tịch ăn gì hiện nay là chè đậu đỏ. Người xưa xem sắc đỏ của hạt đậu là điềm lành cho tình duyên, nên giới trẻ rủ nhau nấu chè đậu đỏ Thất Tịch. Người một mình tin sẽ sớm gặp ý trung nhân, người có đôi tin tình cảm thêm bền chặt. Trào lưu này mới phổ biến trong những năm gần đây, bắt nguồn từ ý nghĩa văn hóa Trung Hoa.
Ngoài ý nghĩa cầu duyên, chè đậu đỏ còn là món ăn bổ dưỡng, thanh mát, hợp với những ngày nắng nóng đầu tháng bảy. Vừa ngon, vừa dễ nấu, lại vừa gắn với chủ đề tình yêu, món chè này nhanh chóng thành lựa chọn hàng đầu của người trẻ mỗi độ Thất Tịch về.
Chuyện đậu đỏ ngày Thất Tịch có ba lớp cần tách bạch. Một là việc làm: nhiều bạn trẻ vẫn nấu nồi chè đậu đỏ ngày 7 tháng 7 dù không còn tin truyền thuyết, như một cách lưu giữ nét đẹp văn hóa. Hai là điều người ta tin: màu đỏ mang may mắn, ăn chè để tình duyên suôn sẻ.1 Ba là điều cần biết: trào lưu này sinh ra từ sự nhầm lẫn do đồng âm giữa hạt hồng đậu, tức hạt tương tư, với đậu đỏ ăn được.
Hạt hồng đậu là loại hạt nhỏ, cứng, màu đỏ tươi, không dùng để ăn mà dùng làm tín vật tượng trưng cho tình cảm, xuất xứ từ miền Nam Trung Quốc. Ở Trung Quốc xưa, nam nữ có tình thường lấy hạt hồng đậu làm thành vòng xuyến tặng nhau, với ý niệm trăm năm không hỏng, tượng trưng cho tình yêu.2 Hạt này cứng như đá, thường được chế tác thành vòng tay, vòng cổ, túi may mắn. Trong lễ cưới truyền thống Trung Hoa, cô dâu thường đeo vòng tay hạt hồng đậu như biểu tượng tình yêu vĩnh hằng.
Bởi vậy, hồng đậu là món để đeo, không phải để nấu.
Trào lưu chè đậu đỏ Thất Tịch ở Việt Nam lan qua mạng xã hội và các bài viết trên mạng, chứ không thấy trong nếp cũ. Nấu nồi chè đậu đỏ ngày 7 tháng 7 để cầu ý trung nhân chỉ là tín ngưỡng vui mang tính tinh thần, không có cơ sở khoa học.
Ở Trung Quốc, lễ Thất Tịch ăn gì: bánh xảo quả và tục Khất Xảo
Vậy ở quê hương của lễ Thất Tịch, người ta ăn gì? Món ăn ngày Thất Tịch truyền thống ở Trung Quốc là bánh xảo quả, không phải chè hay cháo đậu đỏ. Bánh được làm từ bột mì, đường, mật ong và mè đen, nặn theo hình dạng khác nhau rồi đem rán. Theo quan niệm dân gian, ăn bánh này sẽ giúp vợ chồng Ngưu Lang Chức Nữ đoàn tụ trên cầu Ô Thước.3
Một cách làm khác của bánh xảo quả dùng bột mì, men, trứng gà và sữa tươi: nhào ủ bột, tạo hình rồi nướng hoặc chiên vàng. Khuôn bánh thường làm bằng gỗ lê, vì mang ý nghĩa mối lương duyên bền chặt. Trên khuôn khắc những hoa văn mang điềm lành: con dơi đồng âm với chữ phúc, con cá đồng âm với sung túc, hạt sen đồng âm với con đàn cháu đống.
Nghề làm bánh xảo quả gắn với chuyện thiếu nữ tên Tiểu Xảo, hằng năm làm bánh điểm tâm vào ngày Thất Tịch để mong Ngưu Lang Chức Nữ sớm đoàn tụ. Bánh tượng trưng cho sự thông minh, khéo léo, nên người ta còn dùng làm quà tặng người thân yêu, bạn bè, cả bố mẹ vợ chồng. Trung Quốc còn có các loại bánh ngọt nhỏ dịp Thất Tịch như Xảo Nhân, hình người nhỏ nhắn thông minh lanh lợi, và Xảo Tô. Người lớn tuổi thường tặng các cô gái nhỏ Xảo Tô với ý cầu người ăn bánh trở nên nhanh nhẹn, thông minh.
Đặc sắc nhất là tục Khất Xảo, tức lễ cầu khéo tay. Đêm mùng 7 tháng 7, phụ nữ cầu mong có đôi bàn tay khéo léo, trưng bày vật dụng thủ công với hy vọng lấy được người chồng tốt. Ở nơi có tục này, bảy cô gái góp nguyên liệu cùng làm sủi cảo, gói trong đó một đồng tiền, một cây kim và một quả táo đỏ. Ai ăn trúng đồng tiền sẽ gặp tài lộc, trúng kim thì tay chân nhanh nhẹn, trúng táo đỏ thì sớm kết hôn.
Ngoài bánh và sủi cảo, người Trung Quốc còn làm thịt gà trống ngày Thất Tịch, cầu mong những người yêu nhau không bao giờ xa cách. Truyền thuyết kể nếu gà trống không kêu thì Ngưu Lang Chức Nữ sẽ không bị chia ly. Trong ngày này, phụ nữ mặc Hán phục, dành cả ngày chuẩn bị trà, rượu, hoa và nhiều loại trái cây để dâng lên Chức Nữ; người độc thân cầu gặp bạn đời tốt, cặp đôi mới kết hôn mong con cái.3 Phong tục ăn uống ngày Thất Tịch ở Trung Quốc rất nhiều và thay đổi theo từng vùng.3
Đọc thêm: Món ăn ngon nhất Nhật Bản và thứ tự nên thử trước tiên
Mì somen và giấy Tanzaku
Sang Nhật Bản, lễ Thất Tịch mang tên Tanabata, kỷ niệm cuộc gặp gỡ giữa nàng tiên Orihime, tức sao Chức Nữ, và chàng Hikoboshi, tức sao Ngưu Lang.2 Khác với các nước dùng âm lịch, người Nhật tổ chức Tanabata theo dương lịch, bắt đầu ngày 7 tháng 7 hằng năm, đặc biệt tại các thành phố Sendai, Hiratsuka và vùng Tohoku.2
Tanabata vào Nhật Bản từ thế kỷ thứ 8, thời Nara, khi văn hóa Trung Hoa bắt đầu lan sang, rồi phổ biến rộng từ thời kỳ Edo. Món ăn ngày Thất Tịch của người Nhật là mì somen lạnh.3 Họ tin rằng những sợi mì mảnh giống như những sợi tơ duyên mà nàng tiên Orihime dệt nên.
Bên cạnh mâm cỗ, Tanabata còn nổi tiếng với tục viết mong ước. Người Nhật viết điều mong mỏi vào mảnh giấy màu gọi là Tanzaku rồi treo lên cành trúc trước cửa nhà, cầu may mắn, vụ mùa bội thu và thịnh vượng. Nhiều bạn trẻ trong đó cầu tìm được ý trung nhân.1
Người Nhật còn xếp giấy thành bảy hình thông dụng như cánh hạc, kimono giấy, túi xách, lưới để trang trí hoặc tặng nhau, chúc may mắn, tốt lành.2 Con số bảy ở đây ứng với ngày bảy tháng bảy, khiến lễ hội mang dấu ấn riêng mà không nước nào giống.
Chilseok với món lúa mì
Ở Hàn Quốc, lễ Thất Tịch mang tên Chilseok, mang ý nghĩa kết thúc mùa mưa và bắt đầu thu hoạch. Người dân tổ chức diễu hành, trò chơi đường phố để cảm tạ trời đất mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.1 Trong dịp này, người Hàn còn đi tắm với mong muốn có sức khỏe tốt.
Về mâm cỗ, người Hàn Quốc ăn mì và bánh nướng trong lễ Chilseok. Vì sau ngày lễ, những cơn gió lạnh sẽ làm hỏng hương vị của lúa mì, Chilseok thành dịp thưởng thức đồ ăn làm từ thứ ngũ cốc này.2 Các món tiêu biểu gồm bánh kếp lúa mì gọi là miljeonbyeong, hoặc bánh dày phủ đậu đỏ gọi là sirutteok.1 Một gia đình Hàn cùng ăn bánh dày phủ đậu đỏ dịp Chilseok không phải để cầu duyên: đơn giản vì đây là thời điểm cuối cùng lúa mì mới còn ngon.
Cùng một truyền thuyết Ngưu Lang Chức Nữ, nhưng mâm cỗ của người Hàn xoay quanh mùa màng chứ không xoay quanh tình yêu. Chilseok cho thấy mỗi nước lại chọn cách đón theo nếp sống riêng.
Đọc thêm: Tết ăn gì hướng dẫn bạn các món ăn truyền thống ngày tết từ bánh chưng tới chè bà ba
Đi chùa ngày ông Ngâu
Người Việt tìm đến chùa nhiều hơn mâm cỗ trong ngày Thất Tịch. Các cặp đôi thường làm lễ vào ngày ông Ngâu bà Ngâu để cầu tình duyên son sắt. Người độc thân cũng đi chùa cầu may, mong sớm tìm được ý trung nhân.1
Ngày ông Ngâu bà Ngâu vì thế trở thành dịp để người Việt bày tỏ mong ước về tình cảm gia đình và lứa đôi. Tinh thần ấy gần gũi với lễ Khất Xảo bên Trung Quốc, dù hình thức đơn giản hơn nhiều.
Điều nên tránh ngày 7 tháng 7
Ngoài những món ăn và việc nên làm, dân gian cũng có vài điều kiêng vào ngày Thất Tịch. Người Việt kiêng tổ chức đám cưới vào ngày này. Vì Ngưu Lang Chức Nữ đoàn tụ rồi phải chia xa, ai cưới hỏi e rằng duyên phận cũng chẳng bền.
Điều kiêng này là quan niệm dân gian, ai giữ nếp nhà nào thì giữ, nhưng biết trước để hỏi và thống nhất với người lớn trong họ vẫn là điều nên làm.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.