Phong tục
Lễ tạ ơn là gì, ngày nào ở Mỹ, Canada và Liberia
Năm 1789, Tổng thống George Washington ban hành tuyên bố chọn ngày 26/11 làm ngày tạ ơn và cầu nguyện công cộng, được xem là Lễ Tạ Ơn toàn quốc đầu tiên của Mỹ dưới trật tự hiến pháp mới. Từ đó đến nay, ngày lễ này đã lan sang nhiều nước, mỗi nước chọn một ngày và một mâm cỗ riêng.
Lễ Tạ Ơn là gì? Đây là ngày lễ truyền thống được tổ chức hằng năm chủ yếu tại Mỹ, Canada, một số đảo ở vùng Caribe và Liberia, để mừng mùa màng bội thu và tạ ơn Chúa đã ban cuộc sống ấm no, an lành. Ngày tổ chức không giống nhau ở các nước: Mỹ cử hành vào thứ Năm tuần thứ tư của tháng 11, Canada sớm hơn vào thứ Hai tuần thứ hai của tháng 10, Liberia chọn thứ Năm đầu tháng 11, còn Grenada giữ nguyên ngày 25/10 hằng năm.
Với người Việt, câu hỏi lễ tạ ơn là ngày gì thường xuất hiện khi xem phim Mỹ cuối tháng 11, khi người thân ở nước ngoài nhắn tin về, hay khi giáo xứ chuẩn bị một thánh lễ tri ân. Bài dưới đây kể rõ nguồn gốc của ngày lễ, lý do từng nước chọn ngày khác nhau, mâm cỗ trên bàn tiệc và cách người Việt đón dịp này.
Nguồn gốc người hành hương
Câu chuyện của ngày lễ bắt đầu từ nước Anh thế kỷ 16 và 17, khi người Công giáo và Thanh giáo bị ép cải đạo. Họ từ chối, nên bị giam rồi đày khỏi Anh Quốc. Một nhóm rời sang Hà Lan, nhưng không hòa nhập được đời sống nơi đây.2 Sau đó họ quyết định vượt Đại Tây Dương sang châu Mỹ trên con tàu Mayflower, về sau được gọi là người hành hương, hay Pilgrims.
Khoảng 102 người trên tàu Mayflower đặt chân đến thuộc địa Plymouth thuộc vùng Tân Anh vào mùa đông khắc nghiệt. Đói và lạnh khiến một nửa trong số họ không qua nổi mùa đông.1 Con số ấy nói lên giá của chuyến đi: những người sống sót bước sang mùa xuân trong tình trạng gần như trắng tay.
Mùa xuân sau đó, người da đỏ bản địa giúp họ lương thực và nơi ở, dạy cách trồng hoa màu, săn bắt để sinh tồn trên vùng đất mới. Khi vụ thu hoạch đầu tiên thành công, người Pilgrims tổ chức bữa tiệc tạ ơn Chúa và mời người da đỏ tham dự. Bữa tiệc tại Plymouth năm 1621, nay thuộc Massachusetts, được coi là Lễ Tạ Ơn đầu tiên của Mỹ theo truyền thống phổ biến.2
Tuy nhiên, đó chưa phải lễ tạ ơn sớm nhất ở Bắc Mỹ.
Một số tài liệu ghi lễ tạ ơn được kiểm chứng sớm nhất tại Bắc Mỹ là ngày 8/9/1565 tại khu vực Saint Augustine, Florida.2 Tiếp đến, năm 1578, đoàn thám hiểm do nhà hàng hải Anh Martin Frobisher dẫn đầu tổ chức lễ tạ ơn tại Newfoundland để cảm tạ vì hạm đội đến nơi an toàn. Còn ngày 4/12/1619, 38 người khai hoang từ thuộc địa Berkeley xuống thuyền tại Virginia và tạ ơn Thượng đế, trước cả bữa tiệc Plymouth.2
Như vậy, mốc 1621 là lễ đầu tiên theo truyền thống được kể lại nhiều nhất, còn các mốc 1565, 1578 và 1619 là những lễ tạ ơn sớm hơn của người châu Âu tại Bắc Mỹ. Dù mốc nào đi nữa, tinh thần đều giống nhau: sau một chuyến đi hay một mùa màng đầy gian khó, người ta dừng lại để cảm tạ.
Ngày lễ được chính thức hóa dần theo đường luật. Tổng thống George Washington ban hành tuyên bố ngày 3/10/1789, chọn ngày 26/11/1789 làm ngày tạ ơn và cầu nguyện công cộng. Đến năm 1939, Tổng thống Franklin D. Roosevelt thiết lập Lễ Tạ Ơn thành đạo luật, và Quốc hội Hoa Kỳ phê chuẩn ngày 26/11/1941.
Ngày tổ chức ở các quốc gia
Muốn biết lễ tạ ơn là ngày gì, phải xem ở nước nào, vì mỗi nước chọn một lịch riêng.
Ở Mỹ, Lễ Tạ Ơn được tổ chức vào thứ Năm lần thứ tư của tháng 11, chứ không phải thứ Năm cuối cùng của tháng, vì một số năm tháng 11 có đến 5 ngày thứ Năm.2 Cách chọn theo tuần như vậy giữ cho ngày lễ luôn nằm trong khoảng từ 22 đến 28/11, tránh trường hợp trôi xuống sát cuối tháng. Năm 2025, ngày lễ ở Mỹ rơi vào thứ Năm 27/11.
Canada cử hành sớm hơn hẳn, vào thứ Hai tuần thứ hai của tháng 10, phù hợp với mùa thu hoạch kết thúc sớm ở phía bắc Bắc Mỹ. Ngày lễ chính thức hằng năm tại Canada bắt đầu từ 6/11/1879, sau đó thời điểm tổ chức từng thay đổi giữa tháng 10 và tháng 11 trước khi ổn định như ngày nay. Tại đây, lễ thường tạo thành cuối tuần ba ngày, và gia đình có thể tổ chức bữa tiệc vào bất cứ ngày nào trong ba ngày đó.
Hai nước còn lại cho thấy lễ tạ ơn không phải lúc nào cũng là chuyện mùa màng.
Liberia, quốc gia có nguồn gốc từ thuộc địa của Hiệp hội Thuộc địa hóa Mỹ, quy định lễ bằng đạo luật năm 1883, vào thứ Năm đầu tháng 11 hằng năm. Trên bàn tiệc Liberia không có gà tây. Thay vào đó là gà nướng cay cùng Dumboy và Fufu làm từ sắn, kèm nhạc sống và khiêu vũ.
Grenada ở vùng Caribe giữ ngày cố định 25/10 hằng năm, và ngày này không mừng thu hoạch. Nó kỷ niệm cuộc can thiệp quân sự do Mỹ dẫn đầu ngày 25/10/1983 chấm dứt chính quyền quân sự sau đảo chính. Ngày lễ được chính thức hóa từ năm 1984, ngân hàng, doanh nghiệp và phần lớn cửa hàng đóng cửa trong ngày này.
Ngoài bốn nước trên, thế giới còn có những lễ mang tinh thần tương tự. Đức tổ chức Erntedankfest vào Chủ nhật đầu tháng 10 với đám rước Erntekrone và món thịt gà. Nhật Bản có ngày Tạ ơn Lao động Kinro Kansha no Hi vào 23/11, phát triển từ lễ hội thu hoạch lúa Niinamesai.
Còn Vương quốc Anh không coi Thanksgiving là ngày lễ quốc gia: thứ Năm tuần thứ tư tháng 11 ở Anh vẫn là ngày làm việc bình thường. Người Anh chỉ có lễ hội mùa thu hoạch Harvest Festival trong các nhà thờ, bắt đầu từ năm 1843 khi Robert Hawker mời giáo dân dự buổi lễ tạ ơn tại nhà thờ ở Cornwall.
Ý nghĩa của ngày lễ
Ý nghĩa ban đầu của Lễ Tạ Ơn là mừng mùa thu hoạch bội thu và tạ ơn Thiên Chúa đã ban cho cuộc sống ấm no, an lành.2 Trên quê hương mới, sau một vụ mùa đầu tiên đủ nuôi người sống sót, lòng cảm tạ gắn liền với cơm áo và sự sống, không còn là chuyện xa vời.
Ngày nay, ý nghĩa ấy đã dịch sang chuyện nhà cửa. Lễ Tạ Ơn chủ yếu là dịp gia đình sum họp, cùng dùng bữa và bày tỏ lòng biết ơn với những điều tốt đẹp trong năm. Người lao động Mỹ thường được nghỉ 4 ngày cho dịp lễ, gồm thứ Năm và thứ Sáu của tuần đó cùng cuối tuần, để về quê sum họp. Sân bay và đường cao tốc đông đúc những chuyến về nhà, tương tự nhịp về quê của người Việt trước Tết.
Điều đáng ghi nhận là tinh thần gốc vẫn còn nguyên.
Trước khi cầm dao nêm, nhiều gia đình Mỹ có tục mỗi người nói một điều mình cảm tạ trong năm. Một bữa cơm, một năm qua được, một người thân còn ngồi cạnh, đó là những điều được kể lại trên bàn ăn, chẳng cần lễ đường hay bài cúng.
Đọc thêm: Lễ tạ ơn tổ tiên ở nhà thuê với 3 nén hương và mâm ngũ quả
Mâm cỗ truyền thống
Gà tây là món chính trên bàn tiệc Lễ Tạ Ơn, thường được nướng hoặc quay nguyên con, nhồi rau củ, phết rượu vang hoặc mật ong. Ước tính tại Mỹ có hơn 50 triệu con gà tây được đưa lên bàn ăn trong ngày lễ này. Riêng năm 2003, bộ nông nghiệp Hoa Kỳ thống kê có 269 triệu con gà tây được nuôi, và hơn 1/6 trong số này được phục vụ riêng cho ngày Lễ Tạ Ơn.
Xoay quanh con gà tây là cả dàn món kèm quen thuộc.
Ở Canada, bên cạnh các món phổ biến với Mỹ, người dân còn thưởng thức thịt xông khói, thịt cừu và bánh La tourtiere làm từ khoai tây nghiền với thịt bò hoặc thịt thỏ băm. Còn Liberia thay gà tây bằng gà nướng cay và các món sắn, như đã kể ở phần trên. Mâm cỗ vì thế luôn theo sẵn nguyên liệu của từng đất, không nước nào bắt chước nước nào.
- Đậu đũa đút lò
- Bánh bí đỏ
- Nước sốt nam việt quất
Diễu hành và bóng bầu dục
Ngày lễ không dừng ở bàn ăn. Hằng năm, tập đoàn Macy's tổ chức cuộc diễu hành lớn mừng Lễ Tạ Ơn tại trung tâm Manhattan, với bóng bay khổng lồ mô phỏng nhân vật hoạt hình nổi tiếng, thu hút hàng triệu người. Các thành phố lớn như Plymouth, Houston, Philadelphia và Detroit cũng có diễu hành riêng. Những cuộc diễu hành này được phát sóng trực tiếp trên kênh truyền hình của đài NBC.
Bóng bầu dục là môn thể thao đặc trưng của ngày lễ. Trận đấu đầu tiên diễn ra năm 1934 giữa hai đội Chicago Bears và Detroit Lions tại Detroit, được đài NBC phát trực tiếp. Từ đó đến nay, xem bóng trên truyền hình sau bữa tiệc đã thành nếp của nhiều gia đình Mỹ. Ở Canada cũng vậy, truyền thống Lễ Tạ Ơn gồm ăn gà tây và xem bóng bầu dục, với giải hàng năm do Liên đoàn bóng bầu dục Canada tổ chức dịp này.
Ngày mua sắm lớn nhất năm ở Mỹ
Ngay sau Lễ Tạ Ơn là Black Friday, ngày mua sắm lớn nhất năm ở Mỹ, thường rơi vào khoảng 23–29/11, với hàng loạt giảm giá từ nhiều thương hiệu lớn. Nhiều người Mỹ xếp hàng, dựng lều từ một ngày trước để chờ cửa mở.1
Tên gọi nghe đáng sợ nhưng gốc là chuyện kế toán. Xưa, để tiện phân biệt sổ sách, kế toán ghi lãi bằng mực đen, lỗ bằng mực đỏ; ngày bán chạy nhất năm đẩy sổ sách từ đỏ sang đen, nên gọi là thứ Sáu đen tối.1 Còn một giả thuyết khác cho rằng tên gọi này xuất phát từ Philadelphia năm 1951, khi cảnh sát mô tả thứ Sáu sau Lễ Tạ Ơn rất khó khăn vì kẹt xe.1
Lễ Tạ Ơn ở Việt Nam
Ở Việt Nam, Lễ Tạ Ơn chủ yếu phổ biến với người có đức tin Thiên Chúa, là dịp gia đình sum họp. Nhiều giáo xứ tổ chức thánh lễ tạ ơn vào dịp cuối năm hay các mốc riêng của cộng đồng, như thánh lễ tạ ơn cuối năm của tu sĩ và sinh viên một giáo xứ vào ngày 30 Tết, hay thánh lễ tạ ơn của một giáo xứ ở tỉnh Ban Mê Thuột vào tháng 7. Với người Công giáo, thánh lễ tạ ơn là cách nói cảm tạ Chúa cho một năm qua đi, cho một việc lớn trong đời như khánh thành nhà thờ, cưới hỏi hay tốt nghiệp.
Người Việt không theo đạo cũng quen với tinh thần ấy theo cách riêng.
Văn hóa lúa nước từ xưa đã có tục tạ ơn trời đất sau mỗi vụ mùa, làm bánh chưng và bánh dày dâng thần linh để cảm tạ một mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa. Lễ Vu Lan rằm tháng 7 âm lịch cũng là dịp con cháu tri ân công ơn cha mẹ, tổ tiên. Nhìn vậy thì lễ tạ ơn của phương Tây và tục tạ ơn của người Việt gặp nhau ở một điểm: người nào sống nhờ đất, nhờ người, cũng phải có dịp dừng lại nói lời cảm tạ.
Ai còn băn khoăn lễ tạ ơn là gì thì có thể hiểu gọn theo cách ấy: một dịp cả nhà ngồi lại với nhau và nói lời cảm ơn. Còn muốn biết lễ tạ ơn là ngày gì ở từng nước, hãy xem lại phần ngày tổ chức ở trên.
Nếu gia đình có người thân ở Mỹ hay Canada, dịp lễ này là lúc chọn giờ gọi điện cho khớp múi giờ, hỏi thăm bữa tiệc năm nay có con gà tây hay không. Còn ai muốn tra ngày lễ trong năm để xếp lịch hẹn họp mặt, có thể xem trang Ngày lễ trong năm hoặc tra Lịch vạn niên trước khi hẹn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Lễ Tạ Ơn ở Liberia và Grenada rơi vào ngày nào?
Liberia tổ chức vào thứ Năm đầu tiên của tháng 11 hằng năm, nên ngày cụ thể thay đổi theo năm: năm 2025 rơi vào thứ Năm 6/11, năm 2026 là 5/11. Grenada giữ nguyên ngày 25/10 hằng năm, không tính theo tuần.
Ngoài Mỹ và Canada, nơi nào khác cũng đón Lễ Tạ Ơn?
Puerto Rico ăn mừng cùng ngày với Mỹ và tổ chức ngày mua sắm giảm giá ngay hôm sau. Đảo Norfolk ở Thái Bình Dương bắt đầu giữ lễ từ giữa những năm 1890, khi thương nhân Mỹ Isaac Robinson tổ chức tại nhà thờ All Saints, Kingston.