Tiền & nghề
Lập ngân sách cuối năm cho gia đình trong 6 bước để Tết không hụt két
Nhiều gia đình tưởng ngân sách cuối năm chỉ là tính tổng tiền Tết, nhưng thực chất phải tính từ thu nhập hằng tháng đến quỹ dự phòng. Với quy tắc 50/30/20 và vài thói quen ghi chép, việc lập ngân sách cuối năm trở nên dễ theo dõi hơn nhiều.
Cuối năm là lúc các hóa đơn dồn cộ: tiền mừng tuổi, tiền biếu hai bên nội ngoại, tiền sắm sửa nhà cửa cùng đổ về một lúc. Nhiều hộ gia đình chỉ đếm tổng chi Tết rồi cố gắng xoay xở, nên cứ đến mùng vài tháng Giêng đã thấy két rỗng.
Bền hơn là lập ngân sách cuối năm như một kế hoạch tài chính gia đình trọn vẹn: từ thu nhập hằng tháng, cách chia tiền, quỹ dự phòng cho đến khoản chi Tết được tính riêng.
Khởi điểm của mọi tính toán là một con số: tiền thực về tay mỗi tháng.
Tính thu nhập ròng và mục tiêu
Mọi kế hoạch tài chính gia đình đều bắt đầu từ việc xác định rõ tổng thu nhập hàng tháng, rồi phân bổ cho từng nhóm chi như nhà ở, thực phẩm, đi lại, giải trí, tiết kiệm và trả nợ. Chữ ròng ở đây cần nhấn mạnh: lấy số tiền thực về tay sau khi trừ các khoản đóng bắt buộc, không lấy mức lương ghi trên hợp đồng.
Để tự định vị trước khi đặt mục tiêu, có thể so với mặt bằng chung. Theo Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội quý IV và năm 2024 của Cục Thống kê, thu nhập bình quân của lao động tính chung năm 2024 là 7,7 triệu đồng mỗi tháng. Mức này tăng 8,6%, tương ứng tăng 610 nghìn đồng so với năm 2023.
Còn theo Khảo sát mức sống dân cư của Tổng cục Thống kê, thu nhập bình quân đầu người cả nước năm 2023 là 4.962.000 đồng mỗi người mỗi tháng. Khu vực thành thị đạt 6.260.000 đồng, nông thôn 4.169.000 đồng.
Con số của từng nhà cao hay thấp hơn mặt bằng này đều bình thường. Quan trọng là biết rõ mình có bao nhiêu để chia.
Người viết sổ chi nên bắt đầu bằng ba con số: thu nhập ròng hằng tháng của cả hai vợ chồng, tổng chi trung bình của vài tháng gần nhất, và số tiền muốn để dành được khi năm kết thúc. Ba con số này là khung cho mọi quyết định phía sau.
Ví dụ một gia đình có tổng thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng, gồm lương chính 15 triệu và nghề tay trái 5 triệu. Nếu đặt mục tiêu tiết kiệm 20%, tức 4 triệu đồng, khoản này được phân bổ sau khi các chi phí thiết yếu đã xử lý xong. Thứ tự trích trước, tiêu sau là nguyên tắc xuyên suốt của cách quản lý chi tiêu gia đình. Nếu tiêu hết rồi mới nghĩ đến tích lũy thì thường không còn gì để dành.
Chọn quy tắc chia tiền
Có thu nhập và mục tiêu rồi, việc tiếp theo của lập ngân sách cuối năm là chọn một quy tắc phân bổ. Quy tắc 50/30/20 chia thu nhập sau thuế thành ba nhóm: 50% cho nhu cầu thiết yếu như nhà ở, đồ ăn, di chuyển, hóa đơn tiện ích; 30% cho mong muốn như đăng ký xem phim, đi ăn ngoài, chuyến đi cuối tuần; 20% cho tiết kiệm, trả nợ và quỹ dự phòng. Phương pháp này dễ nhớ, dễ áp dụng, nên phù hợp nhất với người mới bắt đầu.
Áp vào gia đình thu nhập 20 triệu đồng nêu trên, cách chia thành 10 triệu cho nhu cầu, 6 triệu cho mong muốn và 4 triệu cho mục tiêu tài chính. Nếu nhà còn nợ, có thể giảm bớt chi nhu cầu và mong muốn để dồn trả nợ sớm.
Nhưng quy tắc nào cũng có giới hạn.
Với người thu nhập thấp hoặc thu nhập không đều đặn, 50/30/20 có thể không khả thi vì không đủ tiền phân bổ cho cả tiết kiệm lẫn giải trí. Khi đó quy tắc 10/20/70 là lựa chọn mềm dẻo hơn: 10% cho quỹ khẩn cấp, 20% cho phát triển bản thân gồm học tập, đầu tư và quan hệ xã hội, còn 70% cho chi tiêu hằng ngày.
Điểm đáng so sánh nữa là phương pháp sáu lọ của T.Harv Eker, chia thu nhập thành sáu phần: 55% chi tiêu cần thiết, 10% giáo dục, 10% tiết kiệm dài hạn, 10% hưởng thụ, 10% tự do tài chính và 5% từ thiện. So với 50/30/20, cách chia sáu lọ tách riêng tiết kiệm dài hạn, tự do tài chính và giáo dục thành ba quỹ độc lập, nên phù hợp với gia đình có thu nhập đa dạng và muốn mỗi đồng đi một mục đích rõ. Người mới bắt đầu thì ba nhóm của 50/30/20 vẫn dễ theo hơn, vì ít mục phải nhớ.
Ngoài hai cách này còn có phương án phân bổ do Tititada gợi ý cho gia đình: 55% dành cho chi phí thiết yếu, 5% cho đi lại, và bốn phần 10% rạch ròi cho tự do chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư, hưởng thụ. Riêng vợ chồng mới cưới, chưa nhiều khoản chi, có thể chia 50% cho sinh hoạt và 50% còn lại cho tiết kiệm cùng đầu tư. Đây là lựa chọn đáng cân nhắc cho gia đình trẻ đang lập ngân sách lần đầu, khi chưa có nhiều hóa đơn cố định để xếp vào từng nhóm.
Tỷ lệ cũng không cần cứng nhắc. Một gia đình thu nhập 20 triệu đồng nhưng tiền thuê nhà chiếm gần 60% đã chọn cách dồn 60% cho thiết yếu, phần còn lại chia đôi cho chi tiêu cá nhân và tiết kiệm, mỗi bên 20%.
Danh mục chi và khoản rò rỉ
Sau khi chọn quy tắc, việc lập ngân sách bước sang khâu liệt kê chi tiết. Chi tiêu cần tách làm hai loại: chi cố định lặp lại đều đặn như tiền thuê nhà, điện, nước, xăng xe, điện thoại, có thể tính trước; và chi không cố định như mua sắm quần áo, khám bệnh, sửa xe, du lịch hay mừng đám cưới, khó lường trước. Cuối năm, nhóm không cố định thường phình ra do lễ hội và đám cưới dồn vào vài tháng cuối.
Khoản nguy hiểm nhất lại nằm ở chỗ nhỏ.
Các khoản chi rò rỉ như cà phê, đồ ăn vặt, phí giao hàng hay mua sắm trực tuyến không cần thiết, mỗi lần không lớn nhưng cộng dồn theo thời gian chiếm phần đáng kể trong tổng chi tiêu. Chỉ khi ghi chép hằng ngày bằng sổ tay, bảng tính hoặc ứng dụng, những khoản này mới lộ diện. Tiết kiệm chi phí cuối năm vì thế phụ thuộc phần lớn vào việc phát hiện và chặn đứng các khoản nhỏ này.
Ví dụ một gia đình liệt kê xong phát hiện chi ăn uống ngoài lên tới 8 triệu đồng, gấp đôi so với mức 4 triệu đã dự tính. Họ quyết định cắt giảm 1 triệu bằng cách áp dụng quy tắc 24 giờ: khi muốn mua món đồ đắt tiền, dành một ngày suy nghĩ trước khi quyết định; theo thời gian, ý định mua những món không cần thiết sẽ tự bị bỏ qua.1 Với món hàng không phải nhu yếu phẩm, cách làm tương tự là cất ví đi và đợi đến hôm sau mới mua. Nếu vẫn cần mua sắm, nên săn các buổi sale theo mùa, sale cuối năm thay vì trả giá gốc.2
Trước mỗi chuyến đi siêu thị hay mỗi đợt mua sắm online, nên lên danh sách những món cần mua, vừa tiết kiệm thời gian vừa hạn chế mua đồ dùng không cần thiết, và chỉ mang theo số tiền vừa đủ. Thanh toán bằng tiền mặt thay vì lạm dụng thẻ hay ví điện tử cũng giúp dễ kiểm soát hơn, vì quẹt thẻ dễ khiến người tiêu dùng vung tay quá trán.1
Đọc thêm: Giá xăng dầu hôm nay và cách giữ ngân sách gia đình không vỡ
Quỹ dự phòng và tiết kiệm trước
Quỹ dự phòng là phần nhiều gia đình bỏ quên.
Tai nạn, bệnh tật hay thất nghiệp đến lúc nào không ai báo trước, nên cần trích một khoản nhỏ từ thu nhập mỗi tháng để có quỹ riêng cho các tình huống bất ngờ. Mức gợi ý cho quỹ dự phòng gia đình là khoảng 5-20% tùy tổng thu nhập, để giảm gánh nặng tài chính mỗi khi có việc phát sinh.
Cách trích tiền hiệu quả nhất là phương pháp “trả cho mình trước”: trích ra tối thiểu 10% thu nhập để vào quỹ tiết kiệm ngay trước khi chi tiêu. Cụ thể, hãy thiết lập lệnh tự động chuyển một khoản nhất định từ tài khoản lương sang tài khoản tiết kiệm ngay khi lương về. Nhờ vậy tiết kiệm đều đặn mà không cần nhớ mỗi tháng. Với thu nhập 20 triệu đồng, gia đình có thể đặt 1 triệu, tức 5%, vào quỹ dự phòng và 2 triệu, tức 10%, chuyển tự động vào tiết kiệm mỗi tháng.
Quỹ khẩn cấp chỉ nên dùng đúng ý nghĩa của nó, như điện nước hỏng hay khám chữa bệnh; sau khi vượt qua khó khăn, việc để dành cần tiếp tục trở lại.2 Cuối năm, quỹ này còn có vai trò lót đường cho khoản chi Tết, tránh phải rút tiền dành cho mục tiêu khác.
Rà soát mỗi tuần
Ngân sách không phải tờ giấy viết một lần rồi để đó. Quản lý chi tiêu là quá trình lên kế hoạch, ghi chép, kiểm tra, nên cần duy trì thói quen theo dõi hằng tháng. Kỹ hơn nữa là rà soát mỗi tuần, để phát hiện khoản chi không hợp lý còn kịp xử lý.
Cách xử lý của nhiều người là tự phạt: nếu phát hiện chỗ rò rỉ chi tiêu, cắt giảm ngay một hạng mục đã dự kiến để bù vào lỗ hổng.2 Ví dụ, đến tuần thứ ba, gia đình thấy chi phí giao hàng tăng thêm 500 nghìn đồng so với dự kiến; họ giảm 300 nghìn đồng ở mục giải trí trong tuần đó để cân lại sổ.
Sau đó, việc ghi chép có thể giao cho ứng dụng quản lý chi tiêu miễn phí: MoMo tự động ghi nhận và phân loại giao dịch, Spendee cho lập nhiều ví riêng như cá nhân, gia đình, tiết kiệm. Ứng dụng Sổ thu chi MISA tối ưu cho người Việt, phù hợp gia đình muốn ghi sổ đơn giản; Timo tự động phân loại giao dịch và lập kế hoạch chi tiêu cho các dịp đặc biệt như lễ Tết, sinh nhật. Gia đình nào quen giấy vẽ thì một tờ bảng tính đơn giản cũng đủ.
Đọc thêm: Hôn nhân là gì theo luật hôn nhân gia đình và quyền vợ chồng
Kiểm tra ngân sách cuối năm và quỹ Tết
Bước cuối của việc lập ngân sách cuối năm là đối chiếu kế hoạch với thực tế, và tính riêng khoản chi Tết. Nhiều gia đình dù đã dự trù kinh tế nhưng vẫn quên tính riêng khoản sắm Tết, khiến chi tiêu dịp này vượt quá con số đã định.3
Một trường hợp thực tế ở Hà Nội cho thấy cách xử lý. Vợ chồng Lan Hương, 35 tuổi, thường chuẩn bị khoảng 50 triệu đồng mỗi dịp Tết để lo cho gia đình hai bên nội ngoại và sắm sửa cho gia đình nhỏ. Năm vợ nghỉ sinh sát Tết, hai người chọn ăn Tết ở nhà bố mẹ thay vì sắm sửa cho cả ba nhà, nhờ vậy tiết kiệm được 20-25 triệu đồng ở các khoản sửa chữa nhà cửa, mua nội thất và đồ trang trí.3 Bài học rút ra là khi cần cắt giảm, nên cắt khoản chi cho gia đình mình trước, giữ lại khoản biếu tặng cho hai bên.
Cách tính quỹ Tết cho năm sau vì thế rất đơn giản: lấy tổng chi Tết năm nay làm mốc, cộng thêm phần muốn tăng, rồi chia đều cho mười hai tháng để trích dần từ đầu năm. Kết hợp với lệnh chuyển tự động mỗi kỳ lương, đến tháng Chạp gia đình đã có sẵn một khoản riêng, không phải phá quỹ dự phòng hay vay nợ.
Điều cần lưu ý thêm là khoản trích này không nên trông chờ hoàn toàn vào lương tháng 13 hay thưởng cuối năm, vốn không ổn định qua các năm.
Chỉ có một nguồn thu nhập duy nhất và cố định cũng là điểm yếu: nếu nguồn chính mất đi, gia đình cần thêm nguồn khác để sống tốt. Vì thế, gia đình nào hiện chỉ sống bằng một khoản lương thì việc tạo nguồn thu nhập phụ, dù nhỏ, cũng là một hạng mục đáng có trong kế hoạch tài chính gia đình dài hạn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên đán vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.
Nguồn tham khảo
- Những Mẹo Quản Lý Chi Tiêu Cá Nhân Hiệu Quả Đối Với Sinh Viên (cet.edu.vn) ↩a ↩b
- Quản lý chi tiêu cá nhân: Mẹo tránh ‘hụt két’ (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c
- Nghỉ sinh cuối năm, mẹ bỉm sữa ở Hà Nội "hoa mắt chóng mặt" với danh sách chi tiêu Tết cho gia đình (cafebiz.vn) ↩a ↩b
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.