Cách cân đối ngân sách gia đình khi lương tăng chậm hơn giá

Tiền điện, tiền ăn, tiền thuê nhà đều nhích lên, còn con số 15 triệu đồng trên phiếu lương gần như đứng yên. Khoảng cách ấy là lý do nhiều gia đình cuối tháng rớt về số âm dù chẳng mua sắm gì lớn. Muốn cân đối ngân sách gia đình, việc đầu tiên không phải là cắt giảm, mà là chấp nhận một thực tế: khi giá tăng nhanh hơn lương, ngân sách phải được sắp xếp lại từ đầu theo một trình tự rõ ràng, thay vì chi đến đâu tính đến đó. Bài này đi từng bước cách cân đối ngân sách gia đình theo ba nhóm chi, để đồng lương đứng yên vẫn gánh nổi giỏ hàng tăng giá.

Áp lực này không phải riêng chuyện của những nước đắt đỏ. Khảo sát của Tổ chức InterNations trên 14.300 người tại 191 quốc gia xếp Việt Nam ở vị trí thứ 4 trong nhóm 5 nước có chi phí sinh hoạt rẻ nhất dành cho người nước ngoài. Nghĩa là ngay cả ở một nước mức giá thấp, khi lương tăng chậm hơn giá, ngân sách của người đi làm vẫn căng như thường.

Vì sao lương không đủ chi

Lạm phát là sự tăng mức giá chung của hàng hóa, dịch vụ theo thời gian, phản ánh sự suy giảm sức mua của tiền tệ. Cùng một tờ tiền, năm nay mua được ít hàng hơn năm trước, và phần lương không được điều chỉnh sẽ âm thầm mất giá từng tháng.

Con số ở Việt Nam cho thấy khoảng cách ấy rất thật. Hội đồng Tiền lương Quốc gia chốt tăng lương tối thiểu vùng 6% từ ngày 1/7/2024, Vùng I tăng từ 4,68 triệu lên 4,96 triệu đồng mỗi tháng, tức thêm 280.000 đồng; trong khi bình quân 8 tháng đầu năm 2024, CPI tăng 4,04% so với cùng kỳ theo Tổng cục Thống kê. Tỷ lệ hai bên trông gần nhau. Nhưng phần tăng của lương tối thiểu tính trên mức gốc thấp, cộng thêm chưa tới 300.000 đồng, còn phần tăng của giá đè lên toàn bộ giỏ hàng mà gia đình mua mỗi ngày.

Đằng sau mức tăng khiêm tốn ấy là một quá trình đàm phán căng thẳng. Tại phiên họp ngày 20/12/2023 về tăng lương tối thiểu vùng, tổ chức công đoàn đề xuất tăng 6,5-7,3%, trong khi phía chủ sử dụng lao động muốn neo giữ ở mức 4-5%. Trước đó, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam khảo sát tháng 7/2023 và phát hiện con số đáng ngại: với mức lương tối thiểu khi đó, gia đình người lao động chỉ được đáp ứng khoảng một phần ba, thậm chí một phần tư chi tiêu; ba phần tư người trả lời thừa nhận thu nhập không đủ cho nhu cầu, trường hợp thấp nhất chỉ đủ 45%, và hơn một nửa số người lao động phải làm thêm giờ để cải thiện cuộc sống.

Lý do lương tăng chậm còn nằm ở chính doanh nghiệp. Sau khi lương tối thiểu tăng thêm 7% từ ngày 1/7/2022, việc điều chỉnh tăng lương gặp khó khăn do ảnh hưởng của dịch COVID-19 kéo dài: doanh nghiệp tập trung chống dịch và duy trì sản xuất nên chưa quan tâm nhiều tới việc tăng lương cho người lao động. Một số nơi điều chỉnh tăng mức lương tối thiểu trên thang bảng lương nhưng đồng thời giảm hoặc bỏ hệ số đã đăng ký trước đó, khiến mức lương người lao động có tăng nhưng nhìn chung vẫn thấp. Xét về lịch sử, lần điều chỉnh gần nhất trước mốc 1/7/2022 là từ ngày 1/1/2020 theo Nghị định 90/2019/NĐ-CP, với Vùng I 4,42 triệu, Vùng II 3,92 triệu, Vùng III 3,42 triệu và Vùng IV 3,07 triệu đồng mỗi tháng; hai năm 2020-2021 Chính phủ không điều chỉnh do ảnh hưởng COVID-19. Nghĩa là có những người lao động gần ba năm không thấy lương tối thiểu nhích lên, trong khi giá cả không chờ ai.

Áp lực này không riêng gì Việt Nam. Tại Anh, CPI tháng 5 tăng 9,1%, cao nhất kể từ năm 1982 và cao nhất nhóm G7; mức lương trung bình không theo kịp lạm phát khiến các công đoàn cảnh báo đình công quy mô lớn.^{11 Lạm phát Anh cao nhất 40 năm (vnexpress.net)} Sở Lao động, Thương binh và Xã hội thành phố Hồ Chí Minh trong báo cáo năm 2022 cũng nhận định thu nhập từ lương không theo kịp mức tăng giá cả sinh hoạt.

Một khảo sát khác trên 6.000 người trưởng thành tại 6 thị trường châu Á, trong đó có 1.000 người Việt Nam, cho thấy 93% cảm thấy chịu ảnh hưởng bởi lạm phát và 43% bị ảnh hưởng nghiêm trọng tới khả năng chi trả hàng tháng. Khi lương không đủ chi tiêu, người Việt có xu hướng ưu tiên nhu cầu trước mắt thay vì mục tiêu dài hạn. Chính vì thế, việc cân đối ngân sách gia đình trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Bước 1: Ghi lại thu chi một tháng

Trước khi chia tiền, phải biết tiền đang đi đâu. Quản lý tài chính cá nhân nghĩa là lên kế hoạch, đưa vào thực hiện và kiểm soát các khoản thu, chi và tiền để dành, và điểm khởi đầu của cả quá trình ấy là phân tích dòng tiền hàng tháng. Nội dung lập ngân sách cần bao gồm phân tích dòng tiền và chi tiêu hàng tháng, lập ngân sách khoa học, tiết kiệm thông minh, quản lý nợ an toàn, lập quỹ dự phòng và đặt mục tiêu tài chính.

Cách làm rất đời thường: trong một tháng, ghi lại từng khoản thu và từng khoản chi, từ tiền lương, tiền nghề tay trái cho tới ly cà phê sáng, hóa đơn điện nước, tiền gửi về cho ông bà. Cuối tháng, xếp các khoản vào nhóm lớn để thấy khoản nào chiếm nhiều nhất và khoản nào thật sự không cần thiết. Người bán hàng online hay hộ kinh doanh nhỏ càng cần bước này, vì thu nhập của họ lên xuống theo mùa, không cố định như người hưởng lương.

Nhiều gia đình chỉ sau một tháng ghi chép đã bất ngờ. Một cặp vợ chồng tại Hà Nội với tổng thu nhập 17 triệu đồng mỗi tháng, hai người làm công nhân may và kế toán, ghi lại chi tiêu mới thấy khoản thuê nhà 3,5 triệu đồng cho căn hai tầng ở phố Văn Cao là chi cứng lớn nhất; dù hai vợ chồng cùng kiếm tiền, tháng nào cũng thiếu, phải nhờ ông bà hỗ trợ thêm 3 triệu đồng. Không có con số ghi chép, họ không thể biết nên cắt ở đâu và nên chuyển về nơi ở rẻ hơn hay không.

Bước 2: Chia tiền theo ba nhóm

Sau khi biết dòng tiền, đến lượt phân chia. Quy tắc 50/30/20 là cách phân bổ thu nhập ròng thành ba phần: 50% cho nhu cầu thiết yếu như nhà ở, đồ ăn, đi lại, hóa đơn điện nước và bảo hiểm; 30% cho mong muốn như giải trí, ăn uống ngoài, du lịch, mua sắm và sở thích cá nhân; 20% cho tiết kiệm và đầu tư, gồm quỹ hưu trí, quỹ khẩn cấp và thanh toán nợ. Nhiều người gọi gọn là quy tắc 50 30 20, chỉ cần nhớ ba con số là chia xong. Vì dựa trên tỷ lệ phần trăm, phương pháp này áp dụng được cho mọi mức thu nhập, kể cả người mới đi làm với lương khởi điểm.

Một ví dụ minh họa cho người đi làm tại Việt Nam: tổng thu nhập sau thuế 20 triệu đồng mỗi tháng, gồm lương 15 triệu cộng nghề tay trái 5 triệu, thì phân bổ 10 triệu cho nhu cầu, 6 triệu cho mong muốn và 4 triệu cho mục tiêu tài chính; nếu còn nợ, giảm một phần chi nhu cầu và mong muốn để trả nợ trước.

Tỷ lệ không phải công thức cứng. Tùy hoàn cảnh, có thể tăng phần tiết kiệm và đầu tư lên 30% hoặc hơn nếu đang cần tích lũy nhanh cho một dự án lớn.

Người thích chi tiết hơn có thể chọn cách khác: lập ngân sách dựa trên số 0, tức giao cho từng đồng tiền một nhiệm vụ cụ thể trước khi chi tiêu, đến cuối tháng số dư ngân quỹ bằng không. Cách này tốn công hơn nhưng khớp với những gia đình có nhiều khoản chi cố định khác nhau. Còn với đa số người đi làm trẻ, quy tắc 50/30/20 là điểm bắt đầu dễ nhớ nhất để cân đối ngân sách gia đình: ba con số và ba phong bì tiền.

Đọc thêm: Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu và cách bảo vệ ngân sách gia đình

Bước 3: Cắt nhóm mong muốn trước

Khi giá tăng mà lương chưa tăng, cách tiết kiệm khi giá tăng hiệu quả nhất là cắt từ nhóm chi mềm trước. Nhóm mong muốn là nhóm có thể giảm ngay mà không ảnh hưởng tới cuộc sống cơ bản, nên được cắt đầu tiên khi cần đối phó với tình huống tài chính khó khăn. Danh mục tiết kiệm nên được thanh toán sau khi các chi phí thiết yếu đã xử lý xong và trước khi chi cho các khoản cá nhân.

Sau nhóm mong muốn, rà tiếp các chi cứng lớn, vì đây mới là nơi tiết kiệm được số tiền đáng kể. Kinh nghiệm ở Đức cho thấy sinh viên ở chung phòng với giá 250 Euro mỗi tháng thay vì ở riêng 320 Euro, và tự nấu ăn với siêu thị giá rẻ để giảm chi phí ăn uống. Ở Canada, cách giảm chi là chọn phòng gần chỗ làm và học để tiết kiệm tiền xe, hoặc thuê căn hộ rồi cho thuê lại một hai phòng.^{55 Chi phí sinh hoạt tại Canada: Bí quyết tiết kiệm và sống thoải mái (izumi.edu.vn)}

Ở Việt Nam, bài toán chi cứng đang nặng thêm theo năm tháng. Theo khảo sát của Cục Thống kê, sau 10 năm, mỗi hộ giờ chi cho giáo dục gần gấp đôi trước, riêng giai đoạn 2022-2024 đã tăng hơn 30%; gần hai phần ba số tiền ấy đổ vào học phí, các khoản liên quan trường học và học thêm.

Có những gia đình đi trước bằng cách sống giản dị có chủ đích. Một gia đình được đánh giá là lương không đủ sống vẫn để dành được 700 triệu đồng mua nhà, nhờ vợ chú trọng tiết kiệm chi tiêu: tự trồng rau sau nhà, hạn chế mua quần áo, tự sửa đồ dùng trong nhà. Điều đáng nói là họ vẫn chi thoải mái cho những thứ thật sự đáng giá như sách vở cho con, tức tiết kiệm ở hầu hết các khoản nhưng không tiết kiệm cả những điều làm nên chất lượng cuộc sống.

Còn gia đình hai vợ chồng ở ví dụ đầu bài, sau khi thấy khoản thuê nhà là chi cứng lớn nhất, đang tính chuyển về quê Nam Định sống: theo lời ông bà, chi phí sinh hoạt của gia đình bốn người ở quê chỉ hết 5-7 triệu đồng mỗi tháng, họ chấp nhận lương thấp hơn để đổi lấy mức chi giảm mạnh. Đây là loại quyết định mà chỉ khi đã ghi chép và so sánh hai phương án bằng con số, người ta mới dám đưa ra.

Bước 4: Chuyển tiết kiệm ngay khi nhận lương

Chia tiền xong chưa đủ, thứ tự thực hiện quyết định thành bại. Khi áp dụng quy tắc 50/30/20, nên tự động chuyển khoản phần tiết kiệm vào tài khoản riêng biệt ngay khi nhận được thu nhập. Tiền để dành mà chờ cuối tháng còn dư mới chuyển thì thường không còn gì để chuyển, vì chi tiêu luôn biết cách nở ra vừa đủ số tiền nằm trong tài khoản.

Cách làm cụ thể: đặt lệnh chuyển tự động vào đúng ngày nhận lương, số tiền bằng phần tiết kiệm đã tính ở bước trước. Ví dụ, người đi làm nhận lương 12 triệu đồng mỗi mùng 5 thì đặt lệnh chuyển 2,4 triệu, tương đương 20%, sang tài khoản tiết kiệm riêng ngay ngày đó. Tài khoản này nên khác tài khoản chi tiêu hằng ngày, không gắn thẻ thanh toán, để phần tiền dự phòng không bị trộn lẫn với tiền mua sắm.

Quản lý chi tiêu hàng tháng bền vững nhờ chính thói quen máy móc này hơn là nhờ ý chí.

Đọc thêm: Chọn phong cách giao tiếp đúng người đúng việc, từ quy tắc 7-38-55 đến kiểu cúi chào 20-30 độ

Chi phí cố định và quỹ dự phòng

Hai gia đình cùng sống tại Hà Nội, cùng tổng thu nhập khoảng 30 triệu đồng mỗi tháng và đều bốn người, nhưng nhà nào có ô tô, nhà nào không, số tiền còn lại cuối tháng đã khác nhau đáng kể.^{22 Chi phi sinh hoạt: Tin tức, Video, hình ảnh Chi phi sinh hoạt (cafebiz.vn)} Chi phí cố định lớn quyết định số dư cuối tháng nhiều hơn mọi khoản cắt giảm nhỏ. Vì thế, trước khi cân đối lại ngân sách gia đình, nên nhìn thẳng vào các khoản cứng như nhà ở, xe cộ và xem có cách nào giảm được hay không.

Một khái niệm đáng biết khi thương lượng về lương: hợp đồng lao động và trợ cấp hưu trí ở nhiều nơi được gắn với chỉ số giá tiêu dùng, gọi là điều chỉnh chi phí sinh hoạt; tiền lương thường được điều chỉnh hàng năm theo chỉ số giá, và mức điều chỉnh này phải vượt quá tỷ lệ lạm phát CPI mới duy trì được sức mua. Người đi làm khi nhận lương mới hay ký hợp đồng nên để ý điều khoản này, vì một mức tăng nhỏ hơn lạm phát thực chất là mức giảm sức mua.

Không có quỹ dự phòng, một biến cố đủ sức làm sụp đổ cả kế hoạch chặt chẽ nhất. Diễn đàn Kinh tế thế giới trong nghiên cứu với hơn 1.200 chuyên gia đã xác định cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt là rủi ro cấp độ toàn cầu lớn nhất trong hai năm tới.^{44 Khủng hoảng chi phí sinh hoạt là rủi ro lớn nhất đe dọa toàn cầu (nhandan.vn)} Ở quy mô một gia đình, rủi ro ấy hiện rõ qua trường hợp một phụ nữ có lương hưu 11 triệu đồng mỗi tháng nhưng toàn bộ tiền hưu dành cho việc chữa bệnh và thuê xe đưa chồng đi viện, đành phải xin con trai tiền chi tiêu sinh hoạt và điện nước mỗi tháng.

Người đi làm trẻ hôm nay còn thời gian để tránh kịch bản ấy.

Việc cần làm rất cụ thể: rà lại các chi cứng một lần mỗi năm, và dựng quỹ khẩn cấp từ phần tiết kiệm 20% cho tới khi đủ sống vài tháng không thu nhập. Ngân sách không phải để sống khắc khổ, mà để khi giá cả lên xuống, gia đình vẫn đứng vững trên chính đồng lương của mình.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Lạm phát Anh cao nhất 40 năm (vnexpress.net) ↩
• Chi phi sinh hoạt: Tin tức, Video, hình ảnh Chi phi sinh hoạt (cafebiz.vn) ↩
• Việt Nam thuộc top 5 nước có chi phí sinh hoạt rẻ nhất cho người nước ngoài (vietnamnet.vn)
• Khủng hoảng chi phí sinh hoạt là rủi ro lớn nhất đe dọa toàn cầu (nhandan.vn) ↩
• Chi phí sinh hoạt tại Canada: Bí quyết tiết kiệm và sống thoải mái (izumi.edu.vn) ↩
• Chi phí sinh hoạt ở Đức (wbstraining.edu.vn)

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.