Làm thế nào để xây dựng tình bạn đẹp từ buổi thảo luận của 100 học trò

Chương trình “Điều em muốn nói” kỳ 4 quy tụ 100 bạn đội viên cùng bàn về chuyện kết bạn ở trường học, có cả phần minh họa bằng tiểu phẩm của sinh viên ĐH Luật TP.HCM. Một buổi nói chuyện như vậy không có kết luận vang động, nhưng để lại một điều đáng nhớ: chuyện bạn bè, dù nhỏ, cần được nói ra và suy ngẫm, chứ không để trôi theo cảm hứng của từng ngày.

Trước khi bàn cách làm, cần thống nhất cách nhận diện. Tình bạn đẹp là quan hệ gắn kết giữa hai hay nhiều người, đứng trên nền chân thành, tôn trọng, tin tưởng, chia sẻ và giúp đỡ nhau, không toan tính, không ganh đua.^{11 10 Cách xây dựng tình bạn đẹp, lành mạnh và bền chặt (thedeweyschools.edu.vn)} Có khung ấy, câu hỏi làm thế nào để xây dựng tình bạn đẹp bớt đi tính cảm hứng và tách thành từng việc cụ thể: nhìn đúng hai phía của mối quan hệ, hiểu nguồn cơn mâu thuẫn, tự tu dưỡng bản thân, biết nói khi bất đồng, và chọn môi trường nuôi dưỡng điều tốt.

Làm thế nào để xây dựng tình bạn đẹp: nhìn cho rõ hai phía

Trong một tình bạn, mỗi người thường chỉ thấy một phần thực tế, phần gắn với cảm xúc của chính mình. Người kia cũng có những suy nghĩ và nhu cầu chưa từng nói ra. Chính khoảng trống ấy sinh ra nhiều hiểu lầm hơn cả những lỗi thật sự.

Một ví dụ giả định cho thấy điều đó rõ hơn mọi lời giảng. Thử hình dung hai học sinh cùng lớp: một người thấy bạn hay “đòi hỏi” khi mình không trả lời tin nhắn kịp, nghĩ rằng bạn đang kiểm soát mình. Trong khi đó, người kia lại lo lắng vì im lặng kéo dài, cho rằng mình không còn được coi là bạn. Hai người cùng tổn thương vì cùng một tin nhắn chưa được trả lời, chỉ ở hai đầu cảm xúc khác nhau.

Hiểu lầm kiểu ấy không hiếm.

Kết quả khảo sát của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy ngày càng nhiều học sinh thấy mình cô đơn, không có bạn thân để tâm sự; điều ấy ảnh hưởng đến tâm lý, kết quả học tập và sự phát triển toàn diện.^{22 Nghị luận xã hội: Xây dựng tình bạn đẹp và ý nghĩa (melodious.edu.vn)} Nghĩa là chuyện thiếu kết nối thật sự đang diễn ra ngay trong những lớp học đông người, nơi ai cũng có bạn nhưng không phải ai cũng có người để tâm sự.

Nghiên cứu kéo dài 85 năm của Đại học Harvard theo dõi hồ sơ sức khỏe của 724 người từ khắp nơi trên thế giới. Kết luận nhất quán nhất của nó: các mối quan hệ tích cực giúp con người hạnh phúc hơn, khỏe mạnh hơn và sống lâu hơn, chứ không phải thành tích nghề nghiệp hay tiền bạc. Chuyện bạn bè vì thế không phải việc phụ; cách ta nhìn và xử lý những hiểu lầm nhỏ quyết định phần lớn chất lượng cuộc sống.

Một con số nữa đáng để suy ngẫm. Theo các nhà tâm lý học Susan Heitler và Sharon Livingston, chỉ có khoảng 50% người ta coi là bạn cũng thực sự xem mình là bạn. Con số này không nhằm nghi ngờ ai; nó nhắc rằng tình bạn là quan hệ hai chiều. Một bên gieo, một bên nhận, và nếu chỉ một mình ta vun đắp thì vườn không thể xanh mãi.

Vì thế, trước khi trách bạn, điều nên làm là tự hỏi: phía bên kia đang thấy gì, đang lo gì mà mình chưa biết? Nhiều cuộc cãi vã kết thúc chỉ sau một câu hỏi thẳng như “Dạo này cậu có chuyện gì khiến cậu khó chịu không?”. Người dám hỏi trước thường là người giữ được bạn lâu hơn. Đây cũng là bước đầu trả lời câu hỏi làm thế nào để xây dựng tình bạn đẹp cho bền lâu.

Nguồn cơn mâu thuẫn trong tình bạn

Tình bạn trẻ hôm nay đứng trước những thử thách rất cụ thể: áp lực học tập, thi cử, sự cạnh tranh khiến nhiều người trẻ chỉ còn thời gian nghĩ đến lợi ích của mình; mạng xã hội thì rút bớt thời gian gặp mặt trực tiếp, khiến mối quan hệ dễ trở nên hời hợt, thiếu gắn kết. Mùa thi là lúc những mâu thuẫn nhỏ dễ bùng lên, khi mỗi người đều sợ mình bị bỏ lại phía sau và ít còn tâm lực để quan tâm người khác.

Ngoài áp lực bên ngoài, chính thói quen của ta cũng là nguồn cơn. Chín lý do khiến người trưởng thành khó giữ được tình bạn lâu dài đều nằm ở cách sống: phàn nàn quá nhiều; bỏ rơi bạn bè khi bắt đầu một cuộc tình mới; ích kỷ; không quan tâm đến cuộc sống của bạn bè; luôn cho mình quyền quyết định mọi thứ; ghen tị với thành công của người khác; đòi hỏi quá nhiều; hay buôn chuyện, nói xấu người khác; và không chịu mở lòng chia sẻ. Đọc kỹ sẽ thấy hầu hết đều xuất phát từ việc đặt cái tôi lên trước mối quan hệ.

So với gia đình, nhà trường đóng vai trò khác hẳn trong chuyện hình thành tình bạn.^{11 10 Cách xây dựng tình bạn đẹp, lành mạnh và bền chặt (thedeweyschools.edu.vn)} Gia đình là môi trường đầu tiên giúp trẻ tiếp thu giá trị sống và chuẩn mực đạo đức; cha mẹ truyền đạt kinh nghiệm, khuyên nhủ và hướng dẫn con cách chọn bạn phù hợp.¹ Còn nhà trường tạo không gian để trẻ thực hành những điều đó với bạn cùng tuổi, qua hoạt động tập thể, câu lạc bộ và nhóm sở thích. Gia đình dạy nguyên tắc, trường học cho chỗ luyện tập; thiếu một trong hai, bài học về bạn bè đều khó trọn vẹn.

Xây dựng tình bạn đẹp bắt đầu từ tự tu dưỡng và chọn bạn

Bước đầu để có bạn tốt nằm ở chính mình: sống tử tế, nói lời chân thành, quan tâm đến cảm xúc của người khác.^{11 10 Cách xây dựng tình bạn đẹp, lành mạnh và bền chặt (thedeweyschools.edu.vn)} Lối sống ấy giống nam châm, thu hút những người bạn xứng đáng về phía mình.

Nhiều người trẻ lo lắng vì quanh mình chẳng có ai tâm giao. Cách bắt đầu đơn giản nhất là tập thói quen nhỏ: đặt câu hỏi và lắng nghe để hiểu sâu về người đối diện, vì khi cảm thấy được lắng nghe thật sự, người ta dễ mở lòng và trân quý mối quan hệ. Cùng với đó là nuôi lòng trung thành, không phản bội người thân yêu, và học cách tha thứ thay vì ôm mãi oán giận.

Một lưu ý quan trọng khi chọn bạn: nên chọn người có cùng giá trị, niềm tin và lối sống, vì sự hòa hợp giúp hai bên trò chuyện tự nhiên, ít xung đột và cùng nhau tiến bộ. Nhưng chọn bạn cũng cần biết nhận diện những mối quan hệ nên tránh. Vài dấu hiệu dưới đây cho thấy một tình bạn có thể đang gây hại cho chính mình:

• Người bạn khiến mình phải cạnh tranh với những người bạn khác của họ.
• Người bạn chỉ trích mình, ra vẻ kẻ cả, nhưng không chấp nhận khi bị chỉ trích.
• Mình là người chủ động hẹn gặp nhiều hơn.
• Người bạn luôn nghĩ rằng mình cần phải thay đổi.
• Mình sợ tính khí thất thường của người ấy, lúc cởi mở lúc lạnh nhạt.

Đọc thêm: Cách chấm dứt quan hệ bạn bè nhẹ nhàng, không gây tổn thương

Cách xây dựng tình bạn đẹp khi có xung đột

Khi mâu thuẫn nảy sinh, thứ tự xử lý quan trọng hơn lời hay ý đẹp. Trước hết, im lặng một lúc để hai bên bình tâm, tránh buông lời gây tổn thương; nhưng chỉ im lặng để suy nghĩ, đừng biến nó thành hình phạt cho người kia. Sau đó, nhìn lại vấn đề theo hướng tích cực thay vì tập trung chỉ trích lỗi của người khác, đặt mình vào vị trí của họ, và nhận trách nhiệm với cách ứng xử của bản thân thay vì đổ lỗi.

Cuộc trò chuyện nên chờ đến khi cả hai đã ổn định, và tập trung vào lắng nghe, chia sẻ cảm xúc thay vì tranh luận đúng sai. Một câu mở đầu có thể dùng ngay: “Mình cảm thấy buồn khi mình luôn là người chủ động nhắn tin trước; có thể cậu cũng cần không gian riêng, nhưng mình mong hai đứa chia đều việc giữ liên lạc với nhau.” Câu này nói cảm xúc của mình, không kết tội, và đề xuất một thay đổi cụ thể.

Với những chuyện nhỏ, biết bỏ qua và rút kinh nghiệm để việc ấy không lặp lại cũng là một kỹ năng. Nhưng nếu mâu thuẫn quá sâu, ngoài tầm kiểm soát, việc gặp chuyên gia tâm lý là lựa chọn nên cân nhắc.

Còn với những tình bạn đã rõ ràng là độc hại, việc rời xa cần khéo léo hơn là một lời tuyên bố.

Khi hai người có bạn chung, nên tránh gây gổ và chấm dứt công khai; cách làm là dần dần tách mình khỏi mối quan hệ, vừa tránh những lời dị nghị, vừa không buộc những người bạn chung phải chọn phe.

Rời xa một tình bạn độc hại khó, và khó vì những lý do níu kéo. Người bạn ấy vẫn có điểm tích cực; lời chỉ trích xúc phạm thường khoác vỏ “lời nói đùa” hay “tớ chỉ muốn tốt cho cậu”; có người sợ ở một mình; có người níu vì tình bạn đã kéo dài với nhiều kỷ niệm; có người không hiểu được cảm xúc của chính mình, thậm chí nghĩ mình đáng bị đối xử như vậy. Nhận ra mấy cái bẫy này là bước đầu để thoát ra.

Trước ngưỡng cửa ấy, hai quan điểm từ diễn đàn học đường cho thấy hai cách tiếp cận vấn đề “bạn chưa tốt”. Bạn Diễm Anh thuộc nhóm 1 cho rằng nên tránh kết thân với những người bạn khiến mình học hành sa sút, sa đà vào tệ nạn xã hội. Trong khi đó, thầy Trần Tuấn Anh đề nghị không dùng từ “bạn xấu” mà chỉnh thành “bạn chưa tốt”, và với người bạn ấy nên dùng tình thương để giúp họ tốt lên từng ngày, miễn là mình không học theo thói xấu của họ. Một bên là giới hạn để tự bảo vệ, một bên là lòng bao dung có nguyên tắc; người trong cuộc có thể chọn tùy mức độ ảnh hưởng của mối quan hệ đến mình.

Nền tảng giúp xây dựng tình bạn đẹp từ nhà trường

Tình bạn lành mạnh cần một môi trường cho phép, hai cá nhân thôi chưa đủ. Ở trường học, nền tảng ấy đã có khung rõ ràng: Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025” của Bộ Giáo dục và Đào tạo kèm bộ Quy tắc ứng xử trong cơ sở giáo dục, với năm giá trị cốt lõi là Nhân ái, Tôn trọng, Trách nhiệm, Hợp tác, Trung thực. Đây là chỗ dựa để phòng ngừa bạo lực học đường, thứ đe dọa trực tiếp đến tình bạn của học sinh.

Sự cần thiết của khung quy tắc ấy nằm ngay trong số liệu: theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong một năm học toàn quốc xảy ra gần 1.600 vụ học sinh đánh nhau trong và ngoài trường, tức khoảng 5 vụ mỗi ngày, và cứ trên 5.200 học sinh thì có một vụ. Con số ấy cho thấy chuyện chọn bạn, cách ứng xử với bạn bè không phải bài tập suông.

Nhà trường cũng có nhiều cách biến giáo dục về tình bạn thành hoạt động học sinh tự tham gia thay vì bài giảng một chiều. Một trường đã tổ chức cuộc thi tiểu phẩm tuyên truyền về xây dựng tình bạn đẹp và phòng chống bạo lực học đường, trong đó Khối 11 giành giải nhất, Khối 12 giải nhì, Khối 10 giải ba. Khi được tự dàn dựng kịch bản, học sinh phải bàn luận với nhau về chuyện gì là tôn trọng, gì là xúc phạm; bài học ấy nhớ lâu hơn mọi lời nhắc nhở.

Mô hình cho học sinh nói chuyện trực tiếp với nhau cũng đã được kiểm chứng về quy mô. Một diễn đàn về tình bạn và phòng chống bạo lực học đường có hơn 60 đại diện học sinh các lớp tham dự trực tiếp, trong khi đông đảo học sinh khác theo dõi qua đường phát trực tiếp trên trang Facebook của trường. Hình thức này không tốn kém, dễ nhân rộng, và quan trọng nhất là trao cho học sinh quyền được nói về chính mối quan hệ của mình.

Với học sinh, cách góp phần vào môi trường ấy rất cụ thể: chủ động tham gia hoạt động tập thể, câu lạc bộ để mở rộng quan hệ, chân thành chia sẻ, lắng nghe và tôn trọng suy nghĩ của bạn bè, không so sánh ganh đua mà cùng hỗ trợ nhau trong học tập. Còn khi gặp tình huống nguy hiểm hay quá sức, lời khuyên của tiến sĩ tâm lý Tô Nhi A vẫn nguyên giá trị: tin rằng mình không đơn độc vì có gia đình, thầy cô, bạn bè và pháp luật bảo vệ; tìm đến người lớn để can thiệp thay vì tự xử một mình, và lường trước nguy hiểm để thoát thân an toàn.

Xây dựng tình bạn đẹp, xét đến cùng, là một kỹ năng luyện được: xem xét cả hai phía trước khi trách, sửa thói quen của mình trước khi sửa người khác, nói đúng câu khi bất đồng, nhận diện và rời xa những mối quan hệ gây hại, và chọn môi trường nuôi dưỡng điều tốt. Ai kiên trì với mấy việc ấy sẽ thấy tình bạn của mình bền hơn, đúng như nghiên cứu Harvard đã chỉ ra: mối quan hệ tốt chính là thứ giữ con người hạnh phúc và khỏe lâu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.