Hoang dã hay hoang giã và cách viết đúng khi nói về thiên nhiên

“Hoang dã” là cách viết đúng. Trong ngữ cảnh thiên nhiên và bảo tồn, các nguồn uy tín đều dùng hai chữ này; “hoang giã” không xuất hiện ở đó. Ngay tên sách tranh đoạt giải A Sách Quốc gia 2021 cũng ghi hai chữ ấy.^{44 'Chang hoang dã - Gấu' đoạt giải A Sách Quốc gia (vnexpress.net)}

Thắc mắc hoang dã hay hoang giã nảy ra vì hai cách viết chỉ khác nhau ở chữ “d” và chữ “gi”. Nhầm một chữ thôi là cả cụm mang nghĩa khác, nên phân biệt hai chữ này ngay từ lúc đặt bút.

Hoang dã hay hoang giã: từ nào đúng?

“Hoang dã” là cách viết duy nhất xuất hiện trong các bài báo, tài liệu về thiên nhiên và động vật. Theo VTV, trong 50 năm từ 1970 đến 2020, quy mô trung bình của các quần thể thú, chim, lưỡng cư, bò sát và cá trong tự nhiên trên toàn thế giới đã giảm tới 73%.^{11 bảo tồn động vật hoang dã (vtv.vn)} Con số ấy nằm trong một bản tin về bảo tồn, và chữ “hoang dã” được dùng xuyên suốt bản tin.

Các tờ báo lớn khác cũng vậy. Tuổi Trẻ phản ánh hành vi tàn ác với động vật hoang dã. VietnamNet đưa tin việc tạm dừng nhập khẩu động vật hoang dã. SGGP viết về vụ giải cứu hơn 100 cá thể động vật hoang dã. Tiền Phong ghi lại vụ sát hại dã man động vật hoang dã ở Vườn quốc gia Bạch Mã. Đề tài mỗi bài một khác, nhưng mặt chữ đều là “hoang dã”.

Ở Hà Tĩnh, Vườn quốc gia Vũ Quang vừa phối hợp cùng cơ quan chức năng tái thả 36 cá thể động vật hoang dã quý hiếm về môi trường tự nhiên.^{11 bảo tồn động vật hoang dã (vtv.vn)} Trước đó, vườn này cũng thả 8 cá thể về rừng. Với đơn vị quản lý rừng, đây là thuật ngữ trong hồ sơ; viết sai sẽ ảnh hưởng tới tính chuẩn xác của giấy tờ.

Tin thời sự cũng dùng đúng mặt chữ ấy. Thanh Niên đưa tin về việc xác minh có hay không YouTuber “Già Làng Tây Nguyên” giết hại động vật hoang dã ở Kon Tum. VTV cảnh báo tình trạng buôn bán động vật hoang dã qua mạng gia tăng. Chuyên gia cũng lo ngại về việc nuôi nhốt động vật hoang dã ở Trung Quốc.^{99 Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia)}

Ở tầm quốc tế, Công ước quốc tế về buôn bán động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) là văn bản điều chỉnh việc buôn bán này, hiện có 183 quốc gia thành viên.^{99 Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia)} Tên công ước bằng tiếng Việt cũng dùng “hoang dã”. Viết sai từ này trong hồ sơ môi trường là lỗi khó bỏ qua.

Ngược lại, “hoang giã” không xuất hiện trong nguồn báo chí nào khi nói về thiên nhiên. Chữ “giã” vốn mang nghĩa khác (giã từ, giã gạo), không liên quan đến thiên nhiên. Muốn biết hoang dã hay hoang giã đúng chính tả, nguyên tắc chung rất rõ: từ không được sách tra cứu ghi nhận là lỗi chính tả, từ có mặt trong các bộ sách ấy mới là từ đúng. Khi viết về động vật hay vùng đất tự nhiên, chỉ “hoang dã” mới đúng.

Hoang dã nghĩa là gì

Hỏi hoang dã là gì, có thể trả lời gọn: trạng thái sống ngoài tự nhiên, chưa thuần hóa. “Hoang dã” chỉ loài vật hoặc vùng đất sống ngoài tự nhiên, chưa được con người thuần hóa hay khai phá. Loài hoang dã là loài sống trong môi trường tự nhiên, không phụ thuộc vào con người.^{55 Loài hoang dã (Wikipedia)} Nghĩa ấy đủ rộng để dùng cho cả con thú, cánh rừng và một cách sống.

Sách tranh “Chang hoang dã - Gấu” của Trang Nguyễn đoạt giải A Sách Quốc gia 2021, lễ trao tối 12/11, kể chuyện đưa chú gấu Sorya về với thiên nhiên.^{44 'Chang hoang dã - Gấu' đoạt giải A Sách Quốc gia (vnexpress.net)} Chữ “hoang dã” trong tên sách gợi đúng khung cảnh rừng núi hoang sơ nơi con vật được trả về. Tác phẩm cho thiếu nhi chọn chữ đã vậy, người lớn càng nên viết cho đúng.

Trong đời sống, ta gặp “thế giới hoang dã” để chỉ muông thú, và “thiên nhiên hoang dã” khi nói về rừng, vườn quốc gia, khu bảo tồn.^{99 Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia)} Từ này vừa gọi tên con vật, vừa mô tả trạng thái: cái gì còn nguyên vẻ tự nhiên, chưa bị bàn tay con người sắp xếp lại.

Còn khi nói về con người? Người ta vẫn khen “vẻ đẹp hoang dã” để chỉ một nét tự nhiên, không trau chuốt. Nghĩa bóng ấy vẫn dựa trên nghĩa gốc, nên từ không mất đi nét chính.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Lý do đầu tiên nằm ở cách phát âm. Hai âm “d” và “gi” khá giống nhau hoặc không được phân biệt rõ khi nói, nên lúc viết người ta dễ theo thói quen mà gõ thành “gi”. Trang này có riêng quy tắc phân biệt d, gi và r để bạn tham khảo.

Vùng miền cũng góp phần. Tiếng Việt thay đổi giọng nói từ Bắc vào Nam, tiệm tiến dần theo từng vùng; cách đọc chuẩn hiện nay dựa vào giọng Hà Nội, nhưng chưa có quy định nào coi giọng Hà Nội là chuẩn quốc gia.^{88 Tiếng Việt (Wikipedia)} Chính sự khác biệt này khiến mặt chữ dễ bị viết nhầm.

Cùng một hiện tượng, tiếng Việt có phụ âm chỉ một cách viết, nhưng cũng có âm nhiều cách biểu diễn: âm /k/ có thể viết bằng c, k hay q.^{88 Tiếng Việt (Wikipedia)} Người viết phải nhớ mặt chữ, không thể suy ra từ cách đọc.

Chữ “giã” vốn có nghĩa riêng nên lỗi dễ sống sót. “Giã từ” là chia tay, từ biệt, như tên phim “Giã từ những đêm hoang” của Hãng phim Truyền hình TP HCM. Phim phát sóng lúc 22h00, từ thứ 2 đến thứ 5 hằng tuần trên HTV9, từ 14/6/2022 đến 4/8/2022.^{66 Giã từ những đêm hoang (Wikipedia)} Vì “giã” tồn tại thật, mắt người đọc không thấy nó lạ ngay, nên lỗi dễ qua nhiều lần sửa bài.

Thêm vào đó là thói quen gõ nhanh trên mạng. Nhiều người viết xong là đăng, không đọc lại một lượt. Lỗi cứ thế lan ra, người sau thấy người trước viết vậy cũng viết theo.

Đọc thêm: Sương giá hay xương giá? Từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì

Ví dụ câu đúng, câu sai

Dưới đây là các cặp câu đời thường, mỗi cặp một dòng đúng và một dòng sai, để bạn đối chiếu khi viết.

Cách đọc: dòng đầu là câu viết đúng, dòng sau là câu viết sai, chỗ sai nằm ở hai chữ cuối của cụm chỉ thiên nhiên.

• Đúng: “Vườn quốc gia là nơi bảo vệ các loài hoang dã.”, Sai: “Vườn quốc gia là nơi bảo vệ các loài hoang giã.”
• Đúng: “Mẹ dặn đừng mua thú hoang dã về nuôi.”, Sai: “Mẹ dặn đừng mua thú hoang giã về nuôi.”
• Đúng: “Bản báo cáo nhắc tới động vật hoang dã.”, Sai: “Bản báo cáo nhắc tới động vật hoang giã.”
• Đúng: “Ngày Tết, cả nhà quây quần xem phim về thiên nhiên hoang dã.”, Sai: “Ngày Tết, cả nhà quây quần xem phim về thiên nhiên hoang giã.”
• Đúng: “Cô giáo cho bài tập viết về các loài hoang dã.”, Sai: “Cô giáo cho bài tập viết về các loài hoang giã.”
• Đúng: “Sếp giao việc viết tin về bảo tồn động vật hoang dã.”, Sai: “Sếp giao việc viết tin về bảo tồn động vật hoang giã.”
• Đúng: “Chuyến đi rừng cho em thấy vẻ đẹp hoang dã.”, Sai: “Chuyến đi rừng cho em thấy vẻ đẹp hoang giã.”
• Đúng: “Bài báo viết về nạn buôn bán động vật hoang dã.”, Sai: “Bài báo viết về nạn buôn bán động vật hoang giã.”
• Đúng: “Con đường mòn dẫn vào khu rừng hoang dã.”, Sai: “Con đường mòn dẫn vào khu rừng hoang giã.”

Tra từ điển nào cho chắc

Muốn chắc, cách làm là tra từ điển. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do GS Hoàng Phê chủ biên, xuất bản năm 1988, dày 1.208 trang. Cuốn sách thu thập và giải thích khoảng 36.000 từ ngữ thường dùng, được đánh giá là nguồn tra cứu, trích dẫn đáng tin cậy.^{77 Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) (Wikipedia)} Năm 2005, nó được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học công nghệ.⁷

Bản mới hơn do Trung tâm Từ điển học phối hợp NXB Đà Nẵng xuất bản, GS Hoàng Phê trực tiếp chỉ đạo soạn thảo. Cuốn này dày gần 2.000 trang, thu khoảng 46 ngàn mục từ với gần 54 ngàn nghĩa và hơn 73 ngàn câu thí dụ.^{33 Từ điển tiếng Việt và cố GS. Hoàng Phê (tiasang.com.vn)} Cụm công trình của ông, gồm Từ điển chính tả, Từ điển vần và Chính tả tiếng Việt, cũng được tặng Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ năm 2005.³ Với người viết, đây là chỗ dựa đáng tin hơn mọi bài đăng trên mạng.

Không phải cuốn sách tra cứu nào cũng đáng tin. Ngày 14/10/2014, Nhà xuất bản Đồng Nai ra quyết định thu hồi 8 cuốn từ điển tiếng Việt vì in sai nội dung được duyệt, chưa nộp lưu chiểu, chưa có quyết định phát hành.^{22 Thu hồi trên toàn quốc 8 cuốn từ điển tiếng Việt (infonet.vietnamnet.vn)} Ngày 29/10/2014, Cục Xuất bản, In và Phát hành có công văn đề nghị các Sở Thông tin và Truyền thông trên cả nước phối hợp kiểm tra, rà soát và thu hồi.²

Những quyển kém chất lượng thì có hàng loạt định nghĩa thiếu chính xác, thậm chí sai nghiêm trọng.^{77 Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) (Wikipedia)} Từ điển của Vũ Chất, NXB Thanh niên 2001, định nghĩa “khai quật” là “đào mồ lên”; nhiều quyển mạo danh “Ngôn ngữ học Việt Nam” hoặc “Viện Ngôn ngữ”.⁷ Tra nhầm sách, bạn có thể học luôn cái sai.

Nhầm lẫn do phát âm không xảy ra riêng với một từ.^{1010 Sắc sảo hay sắc xảo: Từ nào đúng chính tả và nghĩa là gì? (vietnamnet.vn)} Cặp “sui gia” và “xui gia” cũng gây bối rối vì hai âm “s” và “x” gần nhau. Cách viết đúng là “sui gia”, chỉ gia đình thông gia; “xui gia” không có trong từ điển tiếng Việt nên là từ vô nghĩa. Điểm chung của các cặp này: hai cách viết na ná nhau về âm, khác nhau về mặt chữ, và chỉ một cách có trong từ điển với nghĩa đang dùng.

Cách xử lý cũng giống nhau: xác định nghĩa trước, tra từ điển, rồi mới viết. Thói quen tra cứu giúp tránh nhiều lỗi chính tả phổ biến trong đời sống hằng ngày.^{1010 Sắc sảo hay sắc xảo: Từ nào đúng chính tả và nghĩa là gì? (vietnamnet.vn)} Trên Chuyên mục Chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới còn nhiều cặp từ dễ nhầm khác để bạn tra thêm.

Nếu vẫn phân vân giữa hoang giã hay hoang dã, cách làm là dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới. Công cụ chỉ ra chỗ viết chưa đúng, bạn sửa rồi đăng. Một bước nhỏ giữ được sự chỉn chu cho bài viết, nhất là khi bài được đọc trên điện thoại, nơi người ta ít có thì giờ đọc lại.

Đọc thêm: Chà đạp hay trà đạp mới đúng chính tả tiếng Việt

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Hoang hay hoan? Trong cụm chỉ thiên nhiên, viết “hoang”. “Hoan” là âm khác, thường gặp trong “hoan hỉ”, “hoan nghênh”, không mang nghĩa hoang vu. Hai chữ chỉ giống nhau ở vần, còn phụ âm đầu khác hẳn.

Dã hay giã? Viết “dã” khi nói về thiên nhiên, như trong “hoang dã”, “dã thú”. “Giã” mang nghĩa chia tay, từ biệt hoặc giã gạo, giã thuốc. Nhìn nghĩa là phân biệt được, không cần nhớ máy móc.

Rã hay dã? “Rã” thường đi với tan ra, mất sức, như “rã đông”, “rã rời”. “Dã” trong “hoang dã” chỉ cõi tự nhiên.^{11 bảo tồn động vật hoang dã (vtv.vn)} Hai từ khác nghĩa, chỉ dễ lẫn khi đọc nhanh.

Hoang dã hay hoang giã từ nào đúng? Cách đúng là “hoang dã”, theo đúng mặt chữ mà các nguồn báo chí và tài liệu về thiên nhiên dùng. Cách còn lại không có trong ngữ cảnh này.

Viết “hoang giã” có bị coi là sai chính tả không? Khi dùng để nói về thiên nhiên, động vật, đó là lỗi chính tả, vì từ không có trong sách tra cứu. Nhưng “giã” vẫn là từ có thật trong tiếng Việt với nghĩa khác, nên cần xét cả câu.

“Hoang dã” dùng trong hoàn cảnh nào? Dùng khi nói về loài vật sống ngoài tự nhiên, rừng núi, khu bảo tồn, và cả nghĩa bóng về vẻ đẹp tự nhiên. Trong văn bản chính thức về môi trường, đây là từ chuẩn.^{1010 Sắc sảo hay sắc xảo: Từ nào đúng chính tả và nghĩa là gì? (vietnamnet.vn)}