Giành giật hay dành giật, cách viết đúng và mẹo nhớ trong 5 giây

Giành giật hay dành giật? Chỉ “giành giật” là cách viết đúng chính tả, còn “dành giật” là lỗi do nhầm âm đầu d với gi. Trang này chọn viết “giành giật”, nói rõ các bộ từ điển ghi thế nào, và chỉ cách phân biệt nhanh trong 5 giây.

Cặp từ này nằm trong nhóm lỗi hay gặp khi gõ văn bản, vì hai tiếng đọc lên na ná nhau. Người viết thường ngập ngừng đúng một giây rồi gõ theo quán tính, và quán tính ấy lặp lại ở tin nhắn, đơn từ, bài đăng mạng xã hội. Càng gõ nhiều trên điện thoại, lỗi càng dễ đóng thành thói quen khó bỏ.

Giành giật nghĩa là gì

Cách viết đúng là “giành giật”, với nguyên âm “à” ở tiếng đầu. Ai từng thắc mắc giành giật hay dành giật đúng chính tả thì lời đáp gọn là: chỉ “giành giật”. “Dành giật” không có trong đa số từ điển tiếng Việt, còn “giành dật” cũng là dạng sai, vì chữ “dật” không mang nghĩa gì trong tiếng Việt.

Chuyện từ điển không hoàn toàn đồng nhất. Phần đông các bộ từ điển ghi “giành giật”; một số từ điển song ngữ ghi “dành giật” cùng nghĩa tranh cướp, nhưng cách viết chuẩn được dùng rộng rãi vẫn là “giành giật”. Sự lệch nhau ấy cho thấy đây là vùng dễ lẫn, chứ không phải chỗ ai cũng viết sai như nhau.

Muốn nhớ chắc, tách từ ra làm hai tiếng. “Giành” là động từ chỉ việc cố lấy một thứ gì đó về cho mình hoặc cho người khác, như giành giải thưởng, giành quyền thừa kế. “Giật” là kéo mạnh, chiếm lấy. Ghép lại, “giành giật” chỉ hành vi tranh đoạt mạnh mẽ, nhất định lấy bằng được.

Tiếng “dành” thì khác hẳn: nó nói tới việc giữ lại, chừa ra cho ai đó, như dành phần cơm, dành tiền mua sách. Ghép “dành” với “giật” thì hai tiếng chẳng ăn nhập gì với nhau, đọc lên không hiểu câu muốn nói gì. Đó là lý do hầu hết các bộ từ điển không ghi nhận cách viết này.

Báo chí dùng “giành giật” ở đủ chuyện lớn nhỏ. Cư dân một khu nhà thu nhập thấp ở Hà Nội giành giật chỗ để ô tô. Doanh nghiệp giành giật nhóm khách hàng “lười”, tức những người ngại đi lại, ngại chờ đợi. Trên sân cỏ, báo chí viết Đà Nẵng phải giành giật “sự sống” để trụ lại V-League. Đặt cạnh nhau, các câu cho thấy từ này phủ rộng từ chuyện bãi đỗ xe đến chuyện bán hàng, bóng đá.

Một điểm dễ thấy khi đọc báo: từ này hay đứng trong ngoặc kép. Cư dân khu nhà thu nhập thấp ở Hà Nội “giành giật” chỗ để ô tô, dấu ngoặc kép cho biết người viết dùng chữ theo nghĩa bóng, vì chỗ đỗ xe đâu phải thứ ai cũng lao vào giằng co như tranh miếng ăn. Cách đặt ấy cũng là lời nhắc: từ này mạnh, đặt vào câu nhẹ tay thì nên để trong ngoặc kép.

Sắc thái của nó đổi theo câu. Trong câu tả cuộc đua, từ này trung tính, không mang ý xấu. Nhưng đặt vào cụm “giành giật hạnh phúc của người khác” thì cùng hai tiếng ấy thành lời phê phán nặng: mang màu ích kỷ, chiếm đoạt thứ không thuộc về mình. Cùng một từ, khác câu là khác giọng.

Một cách kiểm nhanh: bỏ tiếng thứ hai đi. “Họ giành suất học bổng” nghe xuôi; “Họ dành suất học bổng” đổi hẳn nghĩa, thành để phần cho ai. Chính phép thử ấy cho thấy tiếng đầu phải là “giành” khi câu nói về tranh lấy.

Vì sao dễ gõ nhầm âm đầu

Người viết nhầm ở đây không hề kém chữ. Nguyên nhân chính nằm ở cách phát âm: âm đầu “gi” và “d” đọc gần giống nhau, nhất là khi nói nhanh. Thắc mắc dành giật hay giành giật đúng cũng bắt nguồn từ đây.

Ở miền Nam, nhiều người đọc lẫn âm D và GI, nên khi nói “dành” người nghe có thể hiểu thành “giành” và ngược lại. Đây là nét phát âm của vùng miền, không phải dấu hiệu thiếu hiểu biết chữ viết. Một người viết đúng chính tả bao nhiêu năm vẫn có thể lẫn đúng hai tiếng này khi đọc nhanh hoặc nghe qua điện thoại.

Tai nghe không phân biệt được thì tay gõ cũng dễ chọn sai. Người viết thường gõ theo âm mình nghe trong đầu, mà âm ấy lại phụ thuộc vào giọng nói hằng ngày. Câu văn đã trôi thì ít ai dừng lại để hỏi chữ đầu là d hay gi.

Cách chữa cũng đơn giản: khi ngờ, đừng đọc theo giọng mình mà nhớ mặt chữ. “Giành” mở đầu bằng g-i, “dành” chỉ có d. Người viết ở đâu cũng luyện được bằng cách đọc to những câu có cả hai tiếng, như “để dành tiền” và “giành lấy phần hơn”, rồi nghe chỗ khác nhau giữa chúng.

Thêm nữa, hai tiếng này đều dính tới chuyện chia phần, giữ lại, nên nghĩa có chỗ chồng lấn. Ai không để ý sẽ thấy “dành giật” cũng có vẻ hợp lý, nhất là khi câu nói về việc để dành một thứ rồi bị người khác giật mất. Trên mạng, người ta gõ nhanh, ít đọc lại, một bài sai được sao chép sang bài khác. Cách viết lệch dần thành quen mắt, nhưng quen mắt không có nghĩa là đúng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Cách dùng và câu ví dụ

“Giành giật” dùng khi nói về cạnh tranh, đấu tranh, chuyện đời sống xã hội. Từ này đồng nghĩa với “tranh giành”, đều nói tới việc đối đầu để lấy phần về mình. Khác một chỗ: “tranh giành” nghe nhẹ hơn, còn “giành giật” gợi cảnh chen lấn, giằng co.

Khi không có ý tranh đoạt mạnh, chỉ cần “giành”: giành giải nhất, giành quyền phát biểu. Còn “dành” đi với thời gian, tiền bạc, tình cảm: dành thời gian cho con, dành dụm tiền sửa nhà. Hai nhóm này không thay thế nhau được, nên chỉ cần xác định câu đang nói tới “lấy về” hay “để lại” là ra chữ đúng.

Hai dạng sai khác là “giành dật” và “dành dật”, đều ít gặp hơn “dành giật”. Chúng sinh ra theo cùng một lối: người viết nghe âm cuối na ná rồi gõ liều. Cả ba dạng đều sửa về một chỗ là “giành giật”.

Dưới đây là tám cặp câu đời thường, mỗi cặp một dòng đúng và một dòng sai để đối chiếu. Đọc thành tiếng từng cặp sẽ thấy dòng sai trẹo nghĩa ngay, dù mắt có thể bỏ qua.

• Gia đình: “Chị em giành giật nhau cái điều khiển ti vi.” (đúng), “Chị em dành giật nhau cái điều khiển ti vi.” (sai)
• Công việc: “Cả phòng giành giật suất đi học nước ngoài.” (đúng), “Cả phòng dành giật suất đi học nước ngoài.” (sai)
• Tết: “Người lớn giành giật nhau mua vé tàu về quê.” (đúng), “Người lớn dành giật nhau mua vé tàu về quê.” (sai)
• Trường lớp: “Sinh viên giành giật chỗ ngồi dãy đầu.” (đúng), “Sinh viên dành giật chỗ ngồi dãy đầu.” (sai)
• Chợ búa: “Mấy bà giành giật nhau mớ rau cuối chợ.” (đúng), “Mấy bà dành giật nhau mớ rau cuối chợ.” (sai)
• Bệnh viện: “Bác sĩ giành giật từng phút cho bệnh nhân.” (đúng), “Bác sĩ dành giật từng phút cho bệnh nhân.” (sai)
• Sân bóng: “Hai đội giành giật từng quả bóng.” (đúng), “Hai đội dành giật từng quả bóng.” (sai)
• Học bổng: “Họ giành giật từng suất học bổng hiếm hoi.” (đúng), “Họ dành giật từng suất học bổng hiếm hoi.” (sai)

Đọc thêm: Giẻ rách hay rẻ rách? Từ nào đúng chính tả và nghĩa khác nhau thế nào

Mẹo nhớ trong 5 giây

Mẹo dễ nhớ nhất là đối chiếu hai vế: giành là lấy về, dành là cất đi. Gõ câu có ý tranh lấy thì trong đầu bật chữ “lấy về”, ra ngay “giành”. Câu nói về chuyện để phần, để riêng thì bật chữ “cất đi”, ra “dành”.

Xếp từ theo nhóm cũng nhanh không kém: nhóm “dành” có dành dụm, để dành, dành riêng; nhóm “giành” có giành giật, giành lấy, giành phần. Chỉ cần nhớ một từ trong nhóm là suy ra được từ còn lại, không phải mở từ điển mỗi lần. Cách này hiệu quả với người hay viết về tiền bạc và thời gian, vì hai nhóm từ ấy gặp nhau liên tục trong câu.

Một mẹo nữa cho người hay viết về Tết: “dành” đi với tiền và thời gian, như dành tiền mua quà, dành ba ngày dọn nhà; “giành” đi với vé tàu, chỗ ngồi, suất quà, những thứ có hạn và nhiều người cùng muốn. Nhớ ngắn gọn “tiền đi với dành, vé tàu đi với giành” là viết xong khỏi phải nghĩ.

Với người hay soạn giấy tờ, cách kiểm khác là đọc thành tiếng cụm từ rồi tự hỏi: câu này nói ai lấy của ai, hay nói ai để phần cho ai? Câu trả lời quyết định chữ đầu. Chuyên mục Chính tả có thêm nhiều cặp từ cùng kiểu để đối chiếu khi cần.

Có thể dùng công cụ sửa lỗi chính tả để soát lại bài viết. Nhưng công cụ chỉ bắt được chữ, không hiểu ý; câu nói về việc để dành tiền mà gõ thành “giành” thì máy cũng khó phát hiện. Vì thế, đọc lại một lượt vẫn là bước không bỏ được.

Chốt lại một câu: viết “giành giật” khi nói về chuyện tranh lấy, còn “dành” chỉ dùng cho chuyện để phần. Trước khi gửi bài, dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát nhanh những chỗ còn ngờ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Giành giật hay dành giật từ nào đúng chính tả?

“Giành giật” là cách viết đúng, được đa phần từ điển tiếng Việt ghi nhận. Cách viết còn lại là lỗi do nhầm âm đầu d với gi. Khi soạn giấy tờ hay bài đăng, nên dùng “giành giật”.

Dành giật hay giành dật có đúng không?

Cả hai đều sai. “Dành giật” là lỗi lẫn âm đầu, còn “giành dật” sai ở tiếng thứ hai vì “dật” không mang nghĩa gì trong tiếng Việt. Chỉ “giành giật” đúng chính tả.

Làm sao để dùng đúng từ giành giật?

Xác định câu đang nói tới việc tranh lấy hay để phần. Nếu là tranh lấy thì viết “giành”, thường đi thành cụm “giành giật”, “giành lấy”. Nếu là để phần thì viết “dành”, như “để dành”, “dành dụm”.