Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 80 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Gây nên hay gây lên: từ nào chính xác?

Gây nên hay gây lên? Cách viết đúng chính tả là “gây nên”, còn “gây lên” không phải cụm từ chuẩn của tiếng Việt. Người viết nhầm một phần vì trên báo có những câu chứa cả “gây” lẫn “lên” trông rất giống nhau.

11 phút đọc

Gây nên hay gây lên? Đáp án gọn: “gây nên” là cách viết đúng chính tả, còn “gây lên” không phải cụm từ chuẩn của tiếng Việt. Hai tiếng chỉ khác nhau ở âm đầu, đọc nhanh nghe gần như một, nên khi viết vội rất dễ lẫn.

Con số trên mạng cho thấy lỗi này không hiếm. Có khoảng 25.522 trang web chứa cụm “gây lên”, trong khi số trang dùng “gây nên” là 1.076.443. Người viết đúng áp đảo, nhưng 25.522 trang sai cũng đủ để bạn gặp câu nhầm mỗi ngày khi lướt bình luận hay đọc tin.

Phần dưới giải nghĩa từng tiếng, chỉ ra chỗ khiến người viết nhầm, đưa 8 cặp câu đúng - sai để đối chiếu và mấy mẹo nhớ ngắn.

Gây nên hay gây lên từ nào đúng

Muốn trả lời câu hỏi “gây nên hay gây lên đúng chính tả”, nên bắt đầu từ nghĩa của từng tiếng. Tiếng “nên” trong tiếng Việt mang nghĩa thành ra, dẫn tới một kết cục. Từ điển ghi “nên” có thể là liên từ biểu thị quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, hoặc dùng khi một việc thành ra kết quả cuối cùng. Ghép sau động từ “gây” - nghĩa là làm cho phát sinh - ta có cụm “gây nên”: làm cho một việc sinh ra hệ quả của nó.

Tiếng “lên” đi theo hướng khác. Từ điển xếp “lên” vào nhóm động từ, giới từ hoặc thán từ, chỉ hướng di chuyển tới vị trí cao hơn, tăng số lượng hay phát triển. Nghĩa ấy không nói được quan hệ nhân quả. Đứng sau “gây” mà không có từ gì khác, “lên” không tạo thành cụm hợp với ngữ pháp tiếng Việt.

Các nguồn tra cứu ghi không giống nhau. “Gây nên” có mặt trong hai bộ từ điển song ngữ. Với “gây lên”, một từ điển có ghi, còn các từ điển khác không mở mục này; Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức cũng không có. Chuyện các nguồn chưa thống nhất như vậy không lạ với những cặp chỉ khác nhau một âm đầu.

Văn bản qua biên tập nghiêng hẳn về cách thứ nhất. Báo Infonet, trong bài về nguyên nhân bệnh tim mạch, viết “chất gây nên những bệnh về tim mạch”.1 Báo Tuổi Trẻ, khi phân tích nám da và tàn nhang, viết “nguyên nhân gây nên những tình trạng này”.2 Hai tòa soạn, hai chủ đề, cùng một lựa chọn.

Trên mạng, cách viết sai vẫn lan ra: 25.522 trang có “gây lên”, so với 1.076.443 trang dùng đúng. Tỉ lệ ấy cho thấy người viết đúng đông hơn nhiều, nhưng cũng đủ để một câu sai lọt vào mắt bạn vài lần mỗi tuần.

Muốn thử, cứ đặt một câu ngắn: “Thiếu ngủ gây nên mệt mỏi” đọc xuôi, đổi sang “gây lên” là trượt ngay.

Đọc thêm: Tàn nhang hay tàn nhan, tàng nhang: từ nào chính xác?

Gây nên nghĩa là gì

Gây nên là gì? Là làm phát sinh, làm xuất hiện một sự việc, một trạng thái hay một hệ quả nào đó. Tiếng “gây” một mình đã mang nghĩa ấy. Gây mê là dùng thuốc đưa người bệnh vào trạng thái mất ý thức để phẫu thuật.3 Loài gây hại là những sinh vật làm tổn hại mùa màng, vật nuôi.4 Thêm “nên” vào, câu nói rõ thêm rằng phía sau là kết quả.

Cấu trúc thường gặp có ba phần: điều làm ra - gây nên - điều được tạo ra. “Chất” trong câu của báo Infonet đứng ở phần đầu, “bệnh tim mạch” ở phần cuối, cụm “gây nên” nối hai đầu. Bài báo nêu ở trên về nám da cũng theo đúng khuôn ấy.

Vì thế, sau “gây nên” gần như luôn là danh từ chỉ kết quả: gây nên thiệt hại, gây nên tranh cãi, gây nên cảm giác khó chịu, gây nên biến chứng, gây nên hiểu lầm. Đặt sai vị trí, câu tối nghĩa ngay.

Trong nhiều câu, “gây nên” thay bằng “gây ra” mà nghĩa không đổi: “mưa lớn gây nên ngập úng” và “mưa lớn gây ra ngập úng” cùng một ý. Cách nói có “nên” hay xuất hiện ở văn viết, bài phân tích nguyên nhân, bản tin về sức khỏe, môi trường, kinh tế.

Khi viết, hãy tự hỏi vế sau là gì. Nếu đó là tên của một hệ quả, dùng “gây nên”. Nếu câu cần nói mức tăng hay hướng đi, “lên” phải đi với từ khác: tăng lên, đẩy lên, kéo lên. “Giá xăng tăng lên” đúng; “giá xăng gây lên” thì không thành câu.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người phụ nữ quay lưng bên bếp gas khuấy nồi nước sôi, như tự hỏi gây nên nghĩa là gì
Đun nước là việc quen, nhưng điều gì làm ra kết quả thì cần gọi đúng tên.

Vì sao nhiều người viết nhầm

Chuyện nhầm bắt đầu từ những câu đúng có cả “gây” lẫn “lên”, chỉ khác là hai tiếng ấy không ghép thành một cụm.

Báo CafeF đưa tin mẫu Suzuki Burgman 400 ABS nâng cấp, tương thích xăng E10. Tòa soạn nhận xét xe “gây sức ép lên Honda SH350i và Yamaha XMAX 300”. Ở đây “lên” bám vào “sức ép”: gây sức ép lên ai đó. Báo ANTV viết siêu bão Yagi “gây thiệt hại lên đến 8,5 tỷ USD cho tỉnh Hải Nam, Trung Quốc”; “lên đến” nói mức độ, tách hẳn khỏi “gây thiệt hại”. Cả hai câu đều chuẩn.

Đọc lướt, mắt ghi nhớ “gây… lên” thành một cặp liền, rồi lúc viết gõ lại đúng như tai nghe. Thêm nữa, l và n là cặp âm đầu hay lẫn khi viết; các bài hướng dẫn chính tả đều xếp nhóm này vào phần cần luyện,. Trong cách phát âm của một số nơi, hai âm này nghe gần như một, nên chuyển lời nói thành chữ rất dễ nhầm.

Một lý do nữa: tiếng Việt chưa có chuẩn chính tả thống nhất cho mọi trường hợp, và đã có ý kiến đề xuất xây dựng chuẩn như vậy. Người viết vì thế phải dựa vào từ điển, vào văn bản chuẩn, hoặc vào kinh nghiệm đọc.

Cách gỡ rối: tách câu ra mà đọc. “Gây” đi với gì, “lên” đi với gì? Nếu “lên” đứng một mình ngay sau “gây” thì gần như chắc chắn sai. Quy tắc phân biệt l và n có thêm bài tập cho đúng cặp âm này.

Ví dụ câu đúng, câu sai

8 cặp câu dưới đây lấy từ đời thường: chuyện trong nhà, ở chỗ làm, mùa Tết, chuyện trường lớp. Đọc câu đúng trước, rồi so với câu sai để thấy chỗ lệch.

Đúng: “Mưa lớn kéo dài gây nên ngập úng khắp xóm.” Sai: “Mưa lớn kéo dài gây lên ngập úng khắp xóm.” - “lên” chỉ hướng, không nối được nguyên nhân với kết quả. Đúng: “Ăn nhiều đồ ngọt gây nên sâu răng.” Sai: “Ăn nhiều đồ ngọt gây lên sâu răng.” - vế sau là hệ quả, phải dùng “nên”.

Đúng: “Thức khuya mấy hôm liền gây nên mệt mỏi.” Sai: “Thức khuya mấy hôm liền gây lên mệt mỏi.” Đúng: “Tin đồn thất thiệt gây nên hoang mang trong tổ dân phố.” Sai: “Tin đồn thất thiệt gây lên hoang mang trong tổ dân phố.”

Đúng: “Giao hàng chậm gây nên phàn nàn từ khách quen.” Sai: “Giao hàng chậm gây lên phàn nàn từ khách quen.” Đúng: “Bản báo cáo thiếu số liệu gây nên tranh cãi ở buổi họp.” Sai: “Bản báo cáo thiếu số liệu gây lên tranh cãi ở buổi họp.”

Đúng: “Nồi canh để lửa to gây nên mùi khét.” Sai: “Nồi canh để lửa to gây lên mùi khét.” Đúng: “Bài kiểm tra khó đột ngột gây nên lo lắng cho cả lớp.” Sai: “Bài kiểm tra khó đột ngột gây lên lo lắng cho cả lớp.”

Đúng: “Đốt vàng mã sát bếp gây nên mùi khói khắp nhà.” Sai: “Đốt vàng mã sát bếp gây lên mùi khói khắp nhà.” Đúng: “Mấy nhóm chat đăng tin sai gây nên hiểu lầm giữa hai nhà.” Sai: “Mấy nhóm chat đăng tin sai gây lên hiểu lầm giữa hai nhà.”

Có trường hợp “gây” và “lên” đứng cạnh nhau mà vẫn đúng, như “chiếc xe mới gây áp lực lên đối thủ cùng phân khúc”. Ở đó “lên” thuộc về “áp lực”, không phải “gây”. Đọc tách ba từ là thấy ngay.

Bánh gói lá, phong bao đỏ, cành đào trên bàn gỗ, gợi chuyện gây lên hay gây nên
Đọc câu đúng rồi so câu sai cũng giống bày mâm Tết, đặt đúng chỗ mới đẹp mắt.

Mẹo nhớ

Mẹo thứ nhất: hỏi “cái gì sinh ra cái gì”. Nếu vế sau trả lời được câu hỏi ấy thì dùng “nên”. “Mất điện gây nên… gì?” - “gây nên việc cả xóm phải ăn tối dưới ánh nến”. Nghe xuôi là đúng.

Mẹo thứ hai: thử đổi “nên” thành “ra”. “Gây nên thiệt hại” đổi thành “gây ra thiệt hại” vẫn xuôi, nên cách viết kia chuẩn. Còn “gây lên thiệt hại” không đổi được như vậy, vì hai tiếng ấy vốn không đi với nhau.

Mẹo thứ ba: nhớ hai hướng nghĩa. “Nên” đi với kết quả, kết cục: nên người, nên chuyện, nên duyên. “Lên” đi với độ cao, số lượng, thứ bậc: lên dốc, tăng lên, lên chức. Cụm nào nói tới kết quả thì chọn “nên”.

Đọc thêm: Lên hay nên: từ nào chính xác?

Các cặp dễ nhầm cùng nhóm

Nhóm lẫn l và n còn nhiều cặp khác, và vài cặp trong đó xuất hiện dày trên báo.

Gây gổ hay gây gỗ: viết đúng là “gây gổ”, nghĩa là khiêu khích, gây sự đánh nhau; “gây gỗ” chỉ là cách viết sai dấu thanh, không có nghĩa riêng.

Gay cấn hay gây cấn: viết đúng là “gây cấn”, chỉ tình thế khó xử, tiến thoái lưỡng nan; “gay cấn” làm mất tiếng “gây” mang nghĩa làm cho. Cặp này hay gặp trong tin thể thao và bài bình luận phim.

Trở lên hay trở nên: cả hai đều đúng, khác nhau ở chỗ dùng. “Trở nên” đi với tính từ để nói sự chuyển trạng thái; “trở lên” đi với từ chỉ số lượng để nói mức cao hơn. Đây là cặp dễ lẫn nhất nhóm, vì cả hai đều quen thuộc, chỉ khác một âm đầu.

Điểm chung để phân biệt: nhìn xem tiếng đứng sau nói tới hệ quả hay chỉ hướng, mức độ. Hệ quả thì “nên”, hướng và mức độ thì “lên”. Trên Mục Chính tả còn nhiều cặp cùng kiểu, xếp theo nhóm âm đầu để tra một lượt.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Câu hỏi thường gặp

Lên hay nên? Hai tiếng khác nhau ở nghĩa. “Nên” nói tới kết quả, sự thành ra; “lên” nói tới hướng cao hơn, mức tăng. Chọn tiếng nào là tùy câu muốn nói gì, không có chuyện tiếng này thay được tiếng kia.

Cặp gây nên và gây lên, cách nào đúng? “Gây nên” là cách viết chuẩn, có trong văn bản báo chí và hai bộ từ điển song ngữ. “Gây lên” chỉ một từ điển ghi, các từ điển khác không có mục này.

Viết “gây lên” có bị coi là sai chính tả không? Có. Đây là lỗi lẫn âm đầu l và n, cùng nhóm với “gây gỗ”, “gay cấn”. Người đọc quen văn bản chuẩn nhận ra ngay, nhất là trong thư xin việc hay bài đăng bán hàng.

“Gây nên” dùng trong hoàn cảnh nào? Hợp nhất ở câu nói về nguyên nhân và hệ quả: bản tin sức khỏe, bài phân tích môi trường, báo cáo sự cố, thư giải thích với khách hàng. Văn nói hằng ngày cũng dùng được, miễn vế sau là kết quả.

Có cách nào để không nhầm nữa không? Đọc tách câu, thử đổi “nên” thành “ra”, rồi soát lại trước khi gửi. Kiểm tra chính tả giúp đối chiếu nhanh một cụm còn lấn cấn.

Người đàn ông trẻ áo sáng màu bước lên cầu thang gỗ, như tự hỏi gây nên là gì
Bước lên bậc thang là đi lên, còn nên nói về kết quả, hai tiếng không thay nhau được.

Nhớ nhanh

  • Chỉ “gây nên” đúng chính tả; “gây lên” là lỗi lẫn âm l và n, gặp khá nhiều trên mạng.
  • “Nên” nối nguyên nhân với kết quả; “lên” chỉ hướng, mức tăng, thứ bậc.
  • Câu như xe “gây sức ép lên” đối thủ hay bão “gây thiệt hại lên đến” vẫn đúng, vì “lên” thuộc về từ phía sau.
  • Thử đổi “nên” thành “ra”: câu vẫn xuôi là bạn đang viết đúng.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com