Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 80 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Phút chót hay phút trót: từ nào chính xác?

Hàng loạt tiêu đề báo lớn viết “phút chót”, từ “Arsenal trắng tay phút chót trước Fulham” đến “Đoàn thể thao Việt Nam thay người cầm cờ phút chót”. Với thắc mắc phút chót hay phút trót, đáp án nằm ở chữ ch.

8 phút đọc

Phút chót là cách viết đúng, còn phút trót là nhầm. Câu hỏi phút chót hay phút trót vì thế có đáp án gọn ở chữ ch, và đáp án ấy không phải ý riêng của ai: nó nằm sẵn trên mặt báo.

“Arsenal trắng tay phút chót trước Fulham”, “Hủy hôn vào phút chót”, “Cuộc đua Oscar đảo chiều vào phút chót”, “Ông Trump hoãn áp thuế 50% Canada phút chót”. Bốn tiêu đề, bốn lĩnh vực, cùng một cách viết.

Danh sách còn dài: đoàn thể thao Việt Nam thay người cầm cờ phút chót, đêm nhạc ABBA tại Hội An bị hủy phút chót, tập đoàn Cao su Việt Nam điều chỉnh giảm kế hoạch kinh doanh vào phút chót. Người Mỹ cũng trải qua cảm giác ấy: một dự luật được Hạ viện thông qua sát giờ, giúp chính phủ vừa kịp tránh vỡ nợ. Mỗi bài một câu chuyện, chỗ đứng của cụm từ vẫn vậy.

Ngược lại, vẫn có bài viết “phút trót” ở tin quốc tế và ở chuyện đời thường. Chính chỗ lẫn ấy khiến thắc mắc đúng - sai cứ quay lại mỗi lần ai đó gõ vào ô tìm kiếm.

Phút chót hay phút trót: chỉ một cách đúng

Báo chí lớn dùng “phút chót” đều đặn qua nhiều năm, ở đủ đề tài, từ một trận bóng đến một quyết định thuế quan. Cách viết “phút trót” thỉnh thoảng vẫn lọt lên mặt báo, nhưng đó là chỗ cần sửa, không phải biến thể được chấp nhận. Chỉ một cách viết đúng, không có lựa chọn ngang hàng.

Cụm từ này rất hợp với chuyện đám cưới. Có đám hủy hôn sát ngày, và góc nhìn gia đình đi kèm thẳng thắn: thà hủy còn hơn khổ suốt đời. “Phút chót” ở đây chỉ đúng quãng thiệp đã phát, cỗ đã đặt, mọi thứ gần như xong.

Sân khấu và thể thao cũng dùng nó mỗi khi kịch tính dồn về cuối. Ca sĩ rút lui khỏi show sát giờ, khán giả vẫn thông cảm với lý do. Đoàn thể thao Việt Nam thay người cầm cờ ngay trước lễ khai mạc. Chuyện sau không có gì bị hủy, chỉ là đổi người lúc xuất quân; nghĩa của cụm từ vẫn nguyên: mốc cuối, không còn dư thời gian.

Chuyện làm ăn cũng vậy. Một tập đoàn lớn phải điều chỉnh giảm kế hoạch kinh doanh khi gần hết năm, quyết định đổi vào lúc gần như không còn đường lùi. Còn “trót” thì có nghĩa rõ: lỡ, lỡ làm điều gì đó sai trái. Người ta nói trót dại, trót lỡ lời, trót hứa với con. Ghép “phút” với “trót” thì câu mất hẳn nghĩa giây phút cuối, đọc lên thành một cụm vô nghĩa. Đó là lý do cách viết ấy bị xếp vào nhóm sai chứ không phải một lựa chọn ngang hàng.

Phút chót nghĩa là gì

Tách ra từng tiếng. “Phút” là đơn vị thời gian, cũng là cách nói ước lệ cho khoảnh khắc ngắn. “Chót” chỉ phần cuối, chỗ tận cùng. Ghép lại, phút chót là khoảnh khắc sau cùng của một quãng thời gian, lúc mọi thứ gần như đã an bài.

Từ điển có phần rắc rối ở đây. Mục từ “chót” trong từ điển trực tuyến không có định nghĩa riêng, và có bài viết cho rằng “chót” không có trong từ điển tiếng Việt. Dù vậy, cụm “phút chót” vẫn quen thuộc, được báo chí dùng đều đặn. Trang này viết “phút chót” và coi đó là cách viết chuẩn của cụm từ.

Sắc thái của cụm từ là gấp và sát nút. Người viết dùng nó khi muốn nói việc gì đó vừa kịp, vừa đổi, hoặc vừa hỏng ngay trước mốc cuối. Vì thế nó hay đi với những động từ mạnh: hủy, hoãn, đổi, thay, chốt, điều chỉnh.

Hoàn cảnh dùng rộng hơn vẻ ngoài tin tức. Ngoài báo chí, phút chót còn dùng cho việc nhỏ trong nhà: nộp bài tập về nhà phút chót, đặt vé tàu về quê phút chót, mua quà Tết phút chót. Cách nói gần nghĩa có “giờ chót”, “phút cuối”, “sát nút”; cả ba đều xoay quanh cùng một ý là mốc cuối cùng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người đàn ông quay lưng bên chồng ghế nhựa trong quán nhỏ, gợi chuyện phút chót nghĩa là gì
Khoảnh khắc cuối buổi chiều trong quán nhỏ cũng giống phút chót: mọi thứ gần như đã an bài.

Vì sao hay viết nhầm

Ở nhiều vùng, ch và tr phát âm gần như một, nói nhanh thì càng khó tách, nên khi viết dễ lẫn. Lỗi nhầm phụ âm đầu ch/tr nằm trong nhóm lỗi chính tả thường gặp của tiếng Việt.3 Riêng cặp chót và trót còn khó hơn vì hai từ phát âm khá giống nhau, nhất là khi nói nhanh hoặc theo tiếng địa phương. Lỗi ấy vì thế lặp lại hoài.

Chuyện này không của riêng ai. Đã có giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt thống nhất, vì lẫn lộn ch/tr là vấn đề chung, cần một chuẩn mực để đối chiếu. Hệ thống phụ âm đầu của tiếng Việt được trình bày thành từng nhóm trong các bài tổng quan, và ch/tr là một trong những nhóm dễ lẫn nhất.3

Có một mẹo ít người để ý: TR không láy âm đầu với các phụ âm khác, trừ bốn ngoại lệ, mà cả bốn đều láy với chữ L: trọc lóc, trụi lũi, trót lọt, trẹt lét. Gặp một từ láy mà phụ âm thứ hai là L thì từ ấy thường viết tr. “Trót lọt” nằm đúng trong bốn trường hợp ấy. Còn “phút chót” không phải từ láy, nên mẹo này chỉ giúp nhớ “trót” thuộc nhóm tr khi đi với “lọt”, tách hẳn khỏi “chót”.

Cách dò thứ hai là lấy một cặp mình đã biết chắc rồi so với cặp đang nghi. “Trau chuốt” viết tr là đúng, còn viết ch ở đầu là sai; cùng một nhóm lỗi, chữ đúng ở đây là tr. Người viết có thể tự lập danh sách các cặp ch/tr hay gặp: chót và trót, trau và chau, rồi mỗi lần viết lại giở danh sách ấy ra. Danh sách càng ngắn càng dễ nhớ, năm bảy cặp là đủ dùng.

Lý do thứ ba là nghĩa. “Trót” quen miệng trong “trót dại”, “trót lỡ”, nên tay viết theo quán tính, nhất là khi câu đang nói về một việc đã lỡ. Trên mạng, một bài sai dễ được chép lại, lâu dần thành quen mắt, khiến người sau tưởng đó là cách viết đúng. Có bài còn ghép “trót lọt” với “phút cuối” trong cùng một câu, đủ thấy hai chữ này sống rất gần nhau trong đầu người viết.

Đọc thêm: Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm

Viết đúng trong câu

Trong câu, “phút chót” làm trạng ngữ chỉ thời điểm, thường đứng sau “vào” hoặc “đến”: nộp hồ sơ vào phút chót, đổi người phút chót, chốt danh sách đến phút chót. Nó không đứng trước động từ như “trót”.

“Trót” thì ngược lại, đứng ngay trước động từ: trót nói, trót hứa, trót dại, trót lỡ. Cách phân biệt nhanh: phía sau là động từ chỉ việc đã lỡ thì viết trót; phía sau là mốc thời gian, hoặc phía trước là “vào”, “đến”, thì viết chót.

Mười cặp câu dưới đây chia rõ chỗ đúng chỗ sai. Đội bóng thay huấn luyện viên vào phút chót là đúng; viết “vào phút trót” là sai. Cô ấy nộp đơn xin việc phút chót, vẫn kịp, câu này cũng vậy, chữ ch mới đúng. Sát Tết, cả nhà đi chợ phút chót; đổi sang “phút trót” là hỏng câu. Ban tổ chức hủy đêm nhạc phút chót, viết đúng. Bài kiểm tra nộp phút chót, cũng đúng.

Năm câu còn lại nghiêng về “trót”. Anh ấy trót hứa với con rồi, câu này đúng; viết “chót hứa” là sai. Tôi trót dại nên mất tiền, đúng; “chót dại” sai. Ba câu cuối bám vào những tình huống có thật trên báo. Cơ quan hoãn quyết định thuế quan vào phút chót, viết “phút trót” là sai. Ca sĩ hủy show phút chót, khán giả thông cảm, cũng vậy. Trường điều chỉnh khối xét tuyển vào phút chót, chữ ch mới đúng.

Cần soát lại cả đoạn thì dán vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng, hoặc xem thêm mục Chính tả của trang. Ai muốn đi sâu hơn vào cặp trót và chót, kể cả trót dại với chót dại, có bài riêng: Trót hay chót, trót dại hay chót dại: từ nào chính xác?.

Bàn gỗ bày phong bì, tách trà bốc khói, cây bút, gợi câu hỏi phút chót là gì
Phong bì và bút để sẵn trên bàn: viết vội lúc cuối ngày dễ nhầm chót với trót.

Nhớ nhanh

  • Giây phút cuối viết chót, lỡ lầm viết trót. Nhìn phía sau từ đang nghi là biết: mốc thời gian thì chót, động từ chỉ việc đã lỡ thì trót.
  • Bốn từ trọc lóc, trụi lũi, trót lọt, trẹt lét là ngoại lệ duy nhất, đều láy với L, nên nhớ “trót” nằm trong nhóm tr.
  • Trước khi gửi, đọc lại câu thành tiếng một lượt; chỗ nào nghe lẫn thì tra ngay. Xem thêm các bài khác trong chuyên mục Chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com