Phong cách
Fast fashion là gì khi một chiếc quần jean phải “uống” 7.570 lít nước
Tháng 8/2018, UNIQLO mở cửa hàng đầu tiên tại Việt Nam là UNIQLO Đồng Khởi, rộng hơn 3.100m2, đánh dấu sự lan rộng của fast fashion. Vậy fast fashion là gì, vì sao mô hình này phát triển nhanh và cái giá nào phải trả?
Năm 1990, báo New York Times lần đầu dùng cụm “fast fashion” để mô tả Zara khi thương hiệu này đến New York, kèm nhận xét rằng hãng chỉ mất 15 ngày để một bộ quần áo đi từ ý tưởng nhà thiết kế tới vị trí bày bán trên kệ.
Cái tên ấy theo ngành thời trang suốt hơn ba mươi năm. Câu hỏi fast fashion là gì ngày càng được nhiều người gõ vào ô tìm kiếm, khi tủ đồ của họ đầy quần áo giá rẻ nhưng nhanh hỏng.
Fast fashion là gì
Fast fashion, còn gọi là thời trang nhanh hay thời trang ăn liền, là quần áo bắt kịp xu hướng một cách chóng vánh, lấy ý tưởng từ các show diễn thời trang, sản xuất rất nhanh với giá phải chăng rồi chuyển đến cửa hàng. Thường chỉ mất 2-4 tuần từ thiết kế đến khi sản phẩm lên kệ. Zara và H&M còn nhanh hơn: mẫu từ sàn diễn tới tay người tiêu dùng chỉ trong 7-10 ngày.1
Quy mô sản xuất mới nói lên bản chất của mô hình. Zara làm ra trung bình trên 10.000 mẫu hàng mỗi năm, trong khi mức trung bình của ngành chỉ đạt 2.000-4.000 mẫu. Con số chênh lệch ấy lý giải vì sao khách bước vào cửa hàng luôn thấy kệ hàng khác tuần trước.
Nhịp ra mắt cũng dồn dập. Các nhà bán lẻ thời trang nhanh có thể tung sản phẩm mới nhiều lần trong một tuần để theo kịp xu hướng; hằng năm H&M ra mắt hàng nghìn mẫu mới, còn Zara là hàng chục nghìn mẫu.
Cảm giác khan hiếm cũng là một phần của trò chơi. Một chiếc áo bán hết size trong hai ngày, thương hiệu không nhập lại lô cũ mà tung mẫu mới thay thế, khiến khách lần sau biết phải mua ngay kẻo lỡ. Tốc độ dịch chuyển nhanh còn giúp nhà bán lẻ tránh giảm giá và hàng tồn kho, vì công ty không bổ sung mẫu cũ mà thay bằng mẫu mới.
Từ máy may đến chuỗi cửa hàng
Trước thế kỷ 19, may mặc là quá trình tốn nhiều công sức và thời gian: phải tìm nguồn nguyên liệu thô như len, bông hoặc da thuộc, dệt sợi thành vải rồi chế tác thành trang phục. Máy may được cấp bằng sáng chế đầu tiên vào năm 1846, góp phần nhanh chóng giảm giá thành và tăng quy mô sản xuất trang phục. Sau cách mạng công nghiệp, các doanh nghiệp may đo địa phương phục vụ tầng lớp trung lưu xuất hiện, dùng công nhân làm việc tại nhà với mức lương ít ỏi; những cửa hàng này là nguyên mẫu ban đầu của các xưởng bóc lột sức lao động.
Thập niên 1960-1970, giới trẻ tạo cơn sóng ảnh hưởng đến ngành thời trang bằng cách dùng quần áo giá rẻ thể hiện cá tính. Đến cuối thập niên 1990 và đầu 2000, fast fashion trở thành ngành công nghiệp bùng nổ ở Mỹ, Nhật Bản và các nước châu Âu, nhờ sản xuất quần áo rẻ hơn, chuỗi cung ứng hiệu quả, phương pháp sản xuất phản ứng nhanh và lao động giá rẻ từ Nam Á, Đông Nam Á, Đông Á.
Nền sản xuất mà fast fashion dựa vào đã phát triển liên tục từ những năm 1800, nhưng các thương hiệu cụ thể mới là người biến nó thành phong trào. H&M ra đời năm 1947 ở Thụy Điển với tên Hennes, là nhà bán lẻ thời trang nhanh đầu tiên nếu xét về thời điểm xuất hiện; hãng đến London năm 1976 và mở cửa hàng đầu tiên ở Mỹ vào tháng 4/2000. Zara mở cửa hàng đầu tiên ở Bắc Tây Ban Nha năm 1975 do Amancio Ortega sáng lập, với nguyên tắc biến tốc độ thành động lực tăng trưởng.
Tốc độ ấy được đo bằng ngày, không phải bằng mùa. Năm 2012, Zara có thể thiết kế, sản xuất và cung cấp sản phẩm mới đến thị trường trong 2 tuần, Forever 21 là 6 tuần và H&M là 8 tuần. Tại Việt Nam, Zara chia sẻ có 400 nhà thiết kế và cập nhật mẫu mới 2 lần mỗi tuần; hơn một nửa nhà máy của hãng nằm gần trụ sở tại A Coruña, Tây Ban Nha. Riêng năm 2019, doanh thu ròng của Zara đạt 19,5 tỷ euro, với hơn 2.138 cửa hàng phủ 96 quốc gia.
Lý do fast fashion giữ chân khách
Với người tiêu dùng, fast fashion bán giá rẻ, mẫu mã hợp thời, giúp họ dễ tiếp cận xu hướng mới nhất mà không tốn nhiều tiền. Với nhà bán lẻ, sản phẩm mới liên tục ra mắt khuyến khích khách đến cửa hàng thường xuyên hơn và mua nhiều hơn; nếu có tổn thất, họ có thể phục hồi nhanh bằng cách tung ra dòng sản phẩm mới.
Một sinh viên muốn có áo khoác mốt mới cho buổi chụp ảnh kỷ yếu chỉ cần khoảng một tuần lương làm thêm là mua được, thay vì để dành vài tháng. Chính sự dễ tiếp cận này biến quần áo theo mốt từ thứ xa xỉ thành món hàng hằng ngày.
Các thương hiệu tiêu biểu gồm Zara, H&M, UNIQLO, GAP, Topshop, Forever 21, Shein, Primark và Fashion Nova. Topshop là biểu tượng fast fashion của Anh Quốc; UNIQLO, thành lập năm 1949 và thuộc Tập đoàn Fast Retailing của Nhật Bản, dẫn đầu thị trường châu Á với hơn 2.300 cửa hàng toàn cầu. Tháng 8/2018, UNIQLO mở cửa hàng đầu tiên tại Việt Nam là UNIQLO Đồng Khởi, rộng hơn 3.100m2, đặt tại trung tâm thương mại Parkson.
H&M đi theo hướng khác: không sở hữu nhà máy nào, phụ thuộc hơn 800 nhà cung cấp độc lập và giám sát qua 30 văn phòng sản xuất. Hãng còn hợp tác thiết kế độc quyền với các nhà thiết kế như Alexander Wang và Giambattista Valli, một cách nâng hình ảnh mà không tăng giá bán.
Đọc thêm: Mẫu trang phục K&K Fashion công sở cho nữ, đủ 7 nhóm
Cái giá môi trường
Theo Liên Hợp Quốc, ngành thời trang chiếm 8-10% lượng phát thải carbon toàn cầu và đứng thứ hai thế giới về tiêu thụ nước.2 Business Insider ước tính lượng khí thải này bằng của cả châu Âu; cứ 1 ký vải sản xuất lại thải ra 23 ký khí nhà kính.
Nước là con số gây choáng nhất. Cần khoảng 2.649 lít nước để làm ra một chiếc áo sơ mi và tới 7.570 lít cho một chiếc quần jeans. Nhuộm dệt cũng đứng thứ hai trong các ngành gây ô nhiễm nước, bởi phần nước sót lại sau khi nhuộm thường bị đổ thẳng ra mương, suối hoặc sông.3
Hãy hình dung một tủ đồ toàn áo polyester giá rẻ: mỗi lần giặt, một lượng xơ vi nhựa lại theo nước xả trôi ra sông. Việc giặt quần áo giải phóng khoảng 500.000 tấn xơ vi nhựa xuống đại dương mỗi năm, tương đương 50 tỷ chai nhựa. Hơn 60% sản phẩm fast fashion làm từ chất liệu tổng hợp như polyester, nylon, khó phân hủy, nằm lại trong bãi chôn lấp nhiều năm mà không thể tái chế.
Rác thải dệt may còn lớn hơn nhiều so với tưởng tượng: 85% hàng dệt may bị vứt đi hàng năm. Phim tài liệu The True Cost (2015) đưa ra số liệu mỗi năm thế giới tiêu thụ khoảng 80 tỷ sản phẩm quần áo mới, nhiều hơn 400% so với mức của 20 năm trước. Theo Công ước Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, khí thải từ sản xuất dệt may được dự đoán tăng vọt 60% vào năm 2030 nếu tốc độ vận hành của fast fashion vẫn chiếm ưu thế.
Sản xuất thừa còn tốn kém theo cách khác. Năm 2018, hãng Burberry bị phanh phui vì đốt hàng tồn kho trị giá khoảng 28,6 triệu bảng Anh, minh họa vấn đề sản xuất thừa của ngành thời trang.
Hệ lụy xã hội và điều kiện lao động
Trong ngành may mặc ở các khu vực sản xuất chính, phụ nữ chiếm 85-90% lực lượng lao động và là đối tượng dễ bị tổn thương bởi các thực hành lao động bóc lột.4 Nhiều nhà máy fast fashion đặt tại các nước đang phát triển như Ấn Độ, Bangladesh, Campuchia, Trung Quốc, khiến công ty không giám sát được quy trình lao động của nhà thầu phụ.
Công nhân ở đó làm việc với lương thấp, chịu ảnh hưởng sức khỏe bởi hóa chất trong vải, không được hưởng quyền lợi căn bản theo luật lao động, và có nơi bóc lột lao động trẻ em. Nhà cung cấp của H&M đặt chủ yếu ở Campuchia và Bangladesh, hai quốc gia mà chi phí nhân công thấp là lợi thế cạnh tranh của cả chuỗi.
Bản quyền thiết kế cũng là điểm nóng ít được nói tới. Mỹ đã có Đạo luật Cấm vi phạm bản quyền thiết kế (Design Piracy Prohibition Act) để bảo vệ thiết kế của các nhà thiết kế thời trang, nhưng nhiều nhà thiết kế vẫn tiếp tục kiện các công ty fast fashion vì sao chép thiết kế.4 Nguyên nhân nằm ở chính hệ thống: quy trình xin cấp quyền sở hữu sáng chế tốn thời gian dài và chi phí cao, tạo cơ hội cho các công ty thời trang nhanh sao chép thiết kế mà không được sự chấp thuận của nhà thiết kế.
Đọc thêm: Victoria's Secret Fashion Show là gì và vì sao mùa diễn mới gây chú ý
Chất lượng và hiểu lầm
Sản phẩm fast fashion thường được may từ chất liệu kém nên xuống cấp nhanh sau thời gian sử dụng. Nhiều tín đồ thời trang nhanh trẻ tuổi, khoảng 19-20, thừa nhận chỉ sử dụng một sản phẩm từ 1-2 lần.
Hiểu lầm phổ biến là đồ rẻ giúp tiết kiệm tiền. Thực ra vòng đời ngắn khiến chi phí trên mỗi lần mặc cao: so với mua một mặt hàng đắt tiền dùng lâu dài, mua đồ giá rẻ liên tục gây lãng phí kinh tế gấp nhiều lần. Một chiếc áo 100 nghìn đồng chỉ mặc được ba lần thì mỗi lần mặc tốn hơn một chiếc áo 500 nghìn đồng dùng được ba năm.
Mặc đẹp, giảm lãng phí
Đối nghịch với fast fashion là sustainable fashion, hay thời trang bền vững, hướng đi chú trọng giảm chất thải, chọn chất liệu thân thiện môi trường phân hủy sinh học nhanh hoặc tái chế chất liệu cũ. H&M là một trong số ít hãng thực hiện thay đổi: thu gom quần áo từ nhiều thương hiệu khác nhau để tái chế, đầu tư nghiên cứu nguyên liệu mới; trong bộ sưu tập Conscious Exclusive tháng 4/2019, hãng lần đầu ra mắt sản phẩm may từ chất vải thân thiện môi trường, phân hủy sinh học nhanh.
Với túi tiền người Việt, con đường khả thi nhất bắt đầu từ chính tủ đồ sẵn có. Chọn cotton hoặc linen cho đồ mặc hằng ngày thay vì polyester giúp đồ thoáng mát trong khí hậu nóng ẩm và bền hơn qua nhiều lần giặt. Áo rách tay, sứt đường may, mang đến tiệm sửa gần nhà với chi phí vài chục nghìn đồng là cách kéo dài vòng đời món đồ. Ở nơi có chương trình thu gom như H&M, quần áo cũ có thể đem đến cửa hàng để tái chế thay vì vứt vào thùng rác.
Tuy nhiên, cải cách không thể trông chờ vào các công ty lớn. Năm 2020, các nỗ lực tự nguyện cải cách chuỗi cung ứng dệt may của họ phần lớn không thành công, và nhiều ý kiến cho rằng cần có chính sách như chứng nhận chuẩn hóa và kiểm soát nhập khẩu. Vì thế, lựa chọn của từng người mua vẫn là lực đẩy thực tế nhất: mua ít, chọn bền, sửa chữa và tái sử dụng, đúng như tinh thần của phong trào thời trang bền vững bắt đầu từ đầu thập niên 1990.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Bùng nổ xu hướng thời trang nhanh (sggp.org.vn) ↩
- Thời trang nhanh và hệ lụy đối với môi trường (daidoanket.vn) ↩
- Ngành công nghiệp thời trang đang hủy hoại trái đất như thế nào (laodong.vn) ↩
- Thời trang nhanh (Wikipedia) ↩a ↩b