Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 76 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Dục tốc bất đạt hay giục tốc bất đạt: từ nào chính xác?

Lời Khổng Tử dạy học trò Tử Hạ khi giữ chức quan địa phương đã thành câu thành ngữ quen thuộc: ham muốn sự nhanh chóng thì khó tới đích. Cách viết đúng chính tả là “dục tốc bất đạt”, không phải “giục tốc bất đạt”.

12 phút đọc

Tra từ điển, cách viết được ghi nhận là “dục tốc bất đạt”, với chữ “dục” nghĩa là ham muốn, khớp với nghĩa của cả câu. Câu thành ngữ ra đời từ thời Xuân Thu ở Trung Quốc.

Dục tốc bất đạt hay giục tốc bất đạt, từ nào đúng? Các bài bàn về cặp từ này trả lời thống nhất: viết “dục”, không viết “giục”. Nghĩa cả câu là ham muốn sự nhanh chóng thì sẽ không đạt được, nóng vội sẽ không thành công.

Dục tốc bất đạt nghĩa là gì

Bốn chữ của câu, mỗi chữ một nghĩa. “Dục” là ham muốn, mong muốn. “Tốc” là nhanh chóng, như trong “tốc độ”. “Bất” là không. “Đạt” là đạt được, tới đích. Ghép lại thành một ý trọn vẹn: ham muốn sự nhanh chóng thì sẽ không đạt được.

Chỗ dễ nhầm nằm ở chữ đầu. “Giục” trong “thúc giục” là từ thuần Việt, nghĩa là hối, thúc người khác làm nhanh lên. Nếu viết “giục tốc” thì cả “giục” và “tốc” đều mang nghĩa nhanh, câu bị lặp nghĩa hai lần trong bốn chữ. Viết sai như thế, hỏng cả con chữ lẫn nghĩa ghép của câu.

Chữ “dục” mới đứng đúng vai của nó. Nó nói về lòng ham muốn sự nhanh, đứng trước “tốc” để bổ nghĩa cho “tốc”, chứ không phải một hành động hối thúc ai. Hiểu như thế thì câu thành ngữ nói về người trong cuộc, về cái mong muốn bên trong của người làm, không nói về việc bị người khác giục.

Muốn nhớ lâu, cứ liên hệ “dục” với “dục vọng”: ham muốn cái gì thì viết “dục”. “Dục tốc” tức là ham muốn sự nhanh chóng. Cách nhớ này dùng được cho cả những câu khác có chữ “dục” cùng nghĩa ham muốn.

Câu còn có biến thể “dục tốc tắc bất đạt”, thêm chữ “tắc” (thì) vào giữa, nghĩa tương tự: nếu muốn nhanh chóng đạt thành quả mà nóng vội thì sẽ không đạt được thành công. Hai cách viết đều đúng, khác nhau chỉ ở chỗ có thêm chữ “tắc”.

Đọc thêm: Giục giã hay dục giã? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Câu nói ra đời thế nào

Câu này xuất hiện từ thời Xuân Thu ở Trung Quốc. Người nói ra là Khổng Tử, và chuyện bắt đầu từ một câu hỏi của học trò.

Tử Hạ là học trò của Khổng Tử, khi ấy giữ chức quan tại địa phương. Ông đến hỏi thầy cách quản lý tốt một địa phương. Câu trả lời của Khổng Tử đại ý phải kiên nhẫn, nhìn xa trông rộng, không ham lợi trước mắt. Ham lợi trước mắt thì chính là dục tốc bất đạt. Một lời khuyên dành cho người cầm quyền, mà đọc lên lại thấy hợp với bao việc khác.

Sự kiên nhẫn ấy còn được kể lại ở nhiều chỗ khác. Thời nhà Minh có Triệu Dự, quan Thái thú phủ Tùng Giang, nổi tiếng thận trọng trong việc xử án và thường khuyên các bên kiên nhẫn. Để người ta chậm một nhịp, vụ việc bớt căng, lời nói bớt nóng.

Chuyện Lưu Bị ba lần đến lều tranh mời Gia Cát Lượng đang ẩn cư ở Long Trung cũng là một ví dụ về sự kiên nhẫn. Người mời không nản sau lần đầu, người được mời cũng không vội nhận lời.

Có một câu chuyện truyền thống về người học kiếm thuật, khi muốn nhanh thì thời gian học lại kéo dài hơn. Chuyện nhỏ ấy nói đúng cái nghịch lý mà câu thành ngữ đã đúc lại từ lâu.

Lời khuyên ấy đến nay vẫn đúng với công việc thường ngày. Người mới nhận việc hay muốn sửa hết mọi thứ trong tháng đầu. Người học ngoại ngữ muốn nói lưu loát sau vài tuần. Đích đến không chạy đi đâu, chỉ có người đi là cần bước vững.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Bếp tối với nồi đất sét đang hởi trên bếp than hồng, bên cạnh giỏ rau xanh và thớt gỗ có rau thái
Bếp tối với nồi đất sét đang hởi trên bếp than hồng, bên cạnh giỏ rau xanh và thớt gỗ có rau thái.

Dùng câu này khi nào

Dục tốc bất đạt là gì, dùng khi nào? Câu này dùng để khuyên hoặc để nhận xét một việc làm vội mà khó thành: học cho lẹ mà không chắc, làm dự án dồn hết việc vào tuần cuối rồi phải làm lại, chạy theo phong trào rồi chịu thiệt. Trong giáo dục kỹ năng sống, việc xây dựng chương trình dồn quá nhanh dễ dẫn đến cảnh dục tốc bất đạt, vì học kỹ năng đòi hỏi tình huống thực tế, thà chậm mà chắc.

Khi cần nói với người nước ngoài, câu thành ngữ tiếng Anh tương đương là “Haste makes waste” và “More haste, less speed”. Câu “Haste makes waste” dùng trong tình huống đời thường, thân mật, nghĩa là làm quá nhanh sẽ gây lỗi, lãng phí thời gian, công sức, nguyên liệu. Câu “More haste, less speed” mang nghĩa tương tự: càng vội vàng thì càng chậm tới nơi.

Trên báo chí, cả hai cách viết đều xuất hiện. Có bài viết đúng với tiêu đề “Cuộc đua vaccine: Dục tốc bất đạt”, và câu “Dục tốc là bất đạt, không ai sinh ra đời là biết tất cả”. Cũng có chỗ viết sai, như dòng “Giục tốc bất đạt (Báo CAND)”, tiêu đề “Kim Ngưu nên nhớ giục tốc bất đạt”, hay tiêu đề “Giảm cân - Giục tốc bất đạt”. Báo chí có cả bài đúng lẫn bài sai cụm này, nên thấy một dòng trên mặt báo chưa chắc đã là chuẩn để chép theo. Thế nên ai hỏi dục tốc bất đạt hay giục tốc bất đạt đúng chính tả, đáp án vẫn là “dục”.

Đọc thêm: Dục hay giục: từ nào chính xác?

Ví dụ câu đúng và câu sai

Tám cặp câu dưới đây đặt theo tình huống đời thường: chuyện học hành, nấu nướng, làm việc, tập viết, giảm cân, chuyện ông bà dặn cháu. Mỗi cặp có một câu đúng và một câu sai để đối chiếu, chỗ khác nhau chỉ nằm ở chữ đầu. Đọc câu đúng trước rồi nhìn xuống câu sai ngay dưới, mắt sẽ tự bắt được chỗ lệch, nhanh hơn là ngồi đọc định nghĩa. Khi nói, câu thành ngữ thường đứng sau những chữ như “đúng là”, “quả là”, “thôi”, hoặc đứng một mình cuối câu để chốt lời khuyên. Trong văn viết, nó hay đi kèm một vế giải thích phía trước: nêu việc làm vội trước, rồi mới chốt bằng bốn chữ. Cũng vì hay đứng cuối câu và hay được nói miệng, chữ đầu dễ bị đọc chệch theo thói quen mà không ai sửa kịp.

  • Đúng: Đứa con thức cả đêm trước kỳ thi, bố nhắc đúng là dục tốc bất đạt. / Sai: Đứa con thức cả đêm trước kỳ thi, bố nhắc đúng là giục tốc bất đạt.
  • Đúng: Nấu nồi cá kho lửa lớn cho mau mềm, thịt lại cứng, đúng cảnh dục tốc bất đạt. / Sai: Nấu nồi cá kho lửa lớn cho mau mềm, thịt lại cứng, đúng cảnh giục tốc bất đạt.
  • Đúng: Ông nội thường bảo cháu: dục tốc bất đạt, làm gì cũng từ từ mà chắc. / Sai: Ông nội thường bảo cháu: giục tốc bất đạt, làm gì cũng từ từ mà chắc.
  • Đúng: Dự án dồn ba khâu vào một tuần, rốt cuộc dục tốc bất đạt, phải làm lại từ đầu. / Sai: Dự án dồn ba khâu vào một tuần, rốt cuộc giục tốc bất đạt, phải làm lại từ đầu.
  • Đúng: Muốn chữ đẹp thì tập chậm từng nét, dục tốc bất đạt thôi. / Sai: Muốn chữ đẹp thì tập chậm từng nét, giục tốc bất đạt thôi.
  • Đúng: Giảm cân cần cách bền vững, dục tốc bất đạt là chuyện dễ gặp. / Sai: Giảm cân cần cách bền vững, giục tốc bất đạt là chuyện dễ gặp.
  • Đúng: Thầy giáo chép câu dục tốc tắc bất đạt lên bảng cho cả lớp đối chiếu. / Sai: Thầy giáo chép câu giục tốc tắc bất đạt lên bảng cho cả lớp đối chiếu.
  • Đúng: Câu tục ngữ dục tốc bất đạt ra đời từ thời Xuân Thu. / Sai: Câu tục ngữ giục tốc bất đạt ra đời từ thời Xuân Thu.
Hai chiếc mây đan tròn đặt cạnh nhau trên bàn gỗ cũ gần cửa sổ, một mâm xếp nho, táo, chuối, nho tím gọn gàng
Hai chiếc mây đan tròn đặt cạnh nhau trên bàn gỗ cũ gần cửa sổ, một mâm xếp nho, táo, chuối, nho tím gọn gàng, mâm kia cam và xoài chất lộn xộn, cạnh đó là khăn vải hoa, ánh sáng sáng muốt.

Các cặp từ dễ nhầm cùng nhóm

Lỗi viết “giục tốc” thay cho “dục tốc” nằm trong nhóm nhầm lẫn giữa “gi” và “d”, một cặp chữ hay bị lẫn khi viết. Chữ “gi” và chữ “d” ở nhiều nơi được đọc gần như nhau, nên khi viết rất dễ lẫn. Tai nghe một đằng, tay viết một nẻo là chuyện thường, không phải lỗi của riêng ai.

Hiện tượng tương tự gặp ở cặp “giục rác” và “dục rác”: viết đúng là “giục rác”, nghĩa là vứt, quăng rác đi; “dục rác” là sai chính tả. Hai cặp này ngược nhau ở chỗ chữ đúng, nên muốn nhớ thì bám vào nghĩa của cả câu, đừng bám vào mặt chữ. Ai còn lấn cấn chuyện dục tốc bất đạt hay giục tốc bất đạt thì chỉ cần nhớ: ở câu thành ngữ này, chữ đúng là “dục”.

Ngoài nhóm “gi” và “d”, tiếng Việt còn nhiều cặp từ dễ nhầm khác. Viết đúng là chia sẻ, độc giả, chín muồi, tựu trung, vô hình trung, nhậm chức, chẩn đoán, tham quan, sáp nhập, giành giật, cảm ơn, chấp bút, chỉn chu. Riêng cặp giả thuyết và giả thiết thì cả hai đều đúng, tùy ngữ cảnh: giả thuyết dùng trong khoa học, giả thiết dùng trong toán học. Cặp chia sẻ và chia xẻ cũng vậy, chia xẻ mang nghĩa khác.

Ai muốn rà thêm những cặp tương tự có thể đọc bài Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm trên trang này, hoặc ghé chuyên mục Chính tả để xem các bài giải nghĩa từng cặp một.

Bài học sống chậm

Câu thành ngữ còn là một bài học về cách sống, và bài học ấy hiện rõ ở những việc cần thời gian. Trong làm đẹp, vẻ đẹp lâu dài phải chăm từ bên trong bằng dinh dưỡng khoa học và tập dưỡng sinh, chứ không trông vào một phương pháp cấp tốc nào. Chữ “dục” trong câu nói đúng cái tâm lý ấy: muốn thấy kết quả ngay trong tuần đầu nên chọn cách mạnh nhất, nhanh nhất. Nhưng cái gì nuôi cơ thể từ bên trong thì vốn không thể vội. Ăn đủ chất, ngủ đủ giấc, tập đều mỗi ngày, ba việc ấy không việc nào cho kết quả sau một đêm, mà cũng không việc nào thay thế được. Ai bỏ qua chúng để chạy theo lối tắt thì thường quay lại đúng chỗ cũ, chỉ tốn thêm thời gian và tiền.

Chuyện giảm cân là chỗ dễ thấy nhất. Có sản phẩm quảng cáo giúp giảm 1-5 kg trong một tháng, nhưng thực chất chỉ làm mất nước, không mất mỡ.1 Con số trên nhãn hấp dẫn đúng kiểu “dục tốc”, còn thứ mất đi lại chỉ là nước, nên cân có xuống thì vòng bụng vẫn vậy. Hướng được nhắc tới trong những bài bàn về việc này là dùng sản phẩm hỗ trợ từ thảo dược, kèm cách làm được đánh giá là an toàn và khoa học. Điều đáng chú ý không nằm ở tên sản phẩm, mà ở chỗ: phần lớn cách làm bền vững đều cần vài tháng, còn lời hứa vài tuần thì thường phải trả giá bằng chính sức khỏe. Chính vì thế mà một tiêu đề báo về giảm cân đã mượn câu thành ngữ này, dù viết sai chính tả: “Giảm cân - Giục tốc bất đạt”. Người đọc thấy tiêu đề ấy thì hiểu ý, nhưng chép lại nguyên văn là chép luôn cái sai vào bài của mình.

Trong cuộc sống hiện đại, ai cũng muốn làm giàu nhanh, sống vội, nên dễ “dục tốc” rồi “bất đạt”. Lời Khổng Tử dạy Tử Hạ thuở ấy vẫn là lời nhắc cho hôm nay: kiên nhẫn, nhìn xa trông rộng, không ham lợi trước mắt. Học ngoại ngữ, học nghề hay nuôi dạy con đều theo cùng một quy luật: bước chậm mà đều còn tới đích nhanh hơn bước vội rồi phải quay lại. Người học nghề mỗi ngày một ít trong nửa năm thường vững tay hơn người dồn hai tuần rồi nghỉ. Đứa trẻ được nhắc dần từng nếp nhỏ giữ được nếp lâu hơn đứa bị chỉnh một trận rồi thôi. Còn khi đã cầm bút, ai còn phân vân giục tốc bất đạt hay dục tốc bất đạt thì chỉ cần nhớ chữ đầu là “dục”, nghĩa là ham muốn: câu thành ngữ tự đứng đúng chỗ, và cái ham muốn ấy cũng tự nhắc mình đừng vội.

Một ông già ngồi lưng quay về phía máy trên ghế gỗ, cạnh khay gỗ có ấm trà và chén
Một ông già ngồi lưng quay về phía máy trên ghế gỗ, cạnh khay gỗ có ấm trà và chén, quanh sân có chậu bonsai và vài người ngồi xa mờ.

Nhớ nhanh

  • Viết đúng: “dục tốc bất đạt”; dạng sai thường gặp là “giục tốc bất đạt”.
  • Câu dùng khi thấy ai làm vội rồi hỏng việc; nói một câu là đủ, không cần giảng dài.
  • Bản đầy đủ hơn là “dục tốc tắc bất đạt”, nghĩa không đổi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com