Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 76 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Dã tràng xe cát hay giã tràng xe cát: từ nào chính xác?

Shark Bình, Chủ tịch HĐQT NextTech, từng khuyên một CEO đừng tốn thời gian “dã tràng xe cát” vào việc mình không đủ năng lực làm. Chữ mở đầu của cụm ấy viết là dã, chữ d, không phải giã.

10 phút đọc

Câu hỏi nằm ở chữ đầu: viết bằng d hay gi? Cụm đúng chính tả viết bằng chữ d. Ba chữ còn lại gần như không ai viết nhầm, chỉ chữ mở đầu là chỗ hay vấp.

Trên một chương trình gọi vốn, Shark Bình, Chủ tịch HĐQT NextTech, khuyên một CEO đừng tốn công vào việc mình không đủ năng lực làm. Lời khuyên gói trong bốn chữ ấy, mà chữ mở đầu lại là chữ dễ viết sai nhất.

Phần dưới lần qua ba chỗ: cách ghi đúng và lý do hay nhầm, nghĩa của câu gắn với truyện cổ tích lấp biển, và tám cặp câu mẫu để đối chiếu khi viết.

Dã tràng xe cát viết với d

Trả lời thẳng: cách ghi đúng là viết với chữ d. Không có dạng giã trong cách ghi ấy.

Dân gian để lại hai câu lục bát mở đầu bằng chính chữ ấy: “Dã tràng xe cát Biển Đông / Nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì”. Câu thơ có từ lâu, và cách ghi cụm từ theo đó mà ra. Hai chữ đầu dòng đã trả lời luôn câu hỏi chính tả, lại kèm sẵn nghĩa: nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì.

Vì sao hay nhầm? Cặp phụ âm đầu d và gi có cách phát âm giống nhau nên dễ gây sai chính tả. Nhiều người đọc lẫn d với gi, viết theo phát âm là con đường ngắn nhất dẫn tới lỗi. Nguyên nhân thứ hai kín hơn: người viết không nhận ra sự khác nhau về nghĩa giữa từ viết với d và từ viết với gi. Không phân biệt được nghĩa thì đọc lại cũng không tự phát hiện ra chỗ vênh.

Chữ “giã” có nghĩa riêng, rất quen: giã gạo, giã cối, giã giò. Nghe “giã tràng”, tai vẫn thấy quen nên không bật ra tín hiệu sai. Đọc hết câu mới thấy vô lý: giã cát thì giã để làm gì? Còn “dã” mới là chữ mở đầu tên con vật trong câu, đứng cùng “tràng” thành một tiếng gọi trọn vẹn.

Ba mẹo dưới đây giúp nhớ chữ đầu. Thứ nhất, “giã” chỉ đi với gạo, với cối; tên con vật thì viết với d. Thứ hai, đó là con cua nhỏ đắp tổ bằng cát trên bãi biển, nhớ con vật là nhớ chữ d. Thứ ba, câu thơ mở đầu bằng D, tiện đọc thuộc.

Cách tự soát nhanh nhất là đọc to cả câu. Cụm nào đọc lên mà phải dừng lại để đoán nghĩa thì nhiều khả năng đã viết nhầm phụ âm đầu. Đọc lại lần nữa, chậm hơn, và soát riêng chữ đầu của cụm. Một câu chắc chắn như thế đủ để yên tâm khi soạn tin nhắn, ra đề cho học sinh hay viết bài.

Còn một chỗ dễ lẫn nữa nằm ngay trong cụm: nhiều người viết “dã tràng se cát”. Chữ “se” là se sợi, se chỉ, không phải động tác của con vật ngoài bãi. Đúng là “xe cát”, dùng chân đẩy cát. Viết đúng cả hai chữ thì câu mới đứng; chỉ sửa chữ đầu mà để nguyên chữ sau thì lỗi vẫn còn.

Con cáy nhỏ và việc lấp biển

Theo truyện cổ tích dân gian, Dã Tràng xe cát để lấp biển hòng đòi lại viên ngọc quý.2 Việc ấy không thể hoàn thành. Sau khi chết, Dã Tràng hóa thành con dã tràng và vẫn tiếp tục xe cát lấp biển.2 Truyện kể xong thì hình ảnh ở lại: một con vật nhỏ, một bãi cát dài, một việc làm không có ngày xong.

Trong cụm này, dã tràng là loài cáy nhỏ trên bãi biển, hay đắp tổ bằng cát. Xe cát là dùng chân đẩy, di chuyển những hạt cát. Chữ “xe” ở đây là động tác đẩy cát về phía trước, không phải cái xe chở cát. Con vật ấy vê từng hạt cát thành những viên tròn, sóng lên là tan.

Ghép lại, dã tràng xe cát nghĩa là công lao bỏ ra vô ích, chẳng đem lại kết quả gì. Cụm này chỉ sự phí phạm thời gian, công sức vào việc không có giá trị hoặc không thể hoàn thành. Dã tràng xe cát là gì, hiểu gọn như vậy là đủ để dùng đúng. Còn ai hỏi dã tràng xe cát nghĩa là gì trong một câu cụ thể, thì câu trả lời nằm ở việc làm ấy có giữ được kết quả hay không.

Hình ảnh ấy dùng được cho cả việc lớn lẫn việc nhỏ. Việc lớn: một dự án làm đi làm lại rồi bị hủy. Việc nhỏ: dọn dẹp xong, người trong nhà lại bày ra như cũ. Cả hai cùng một dáng: công đổ vào chỗ không giữ được.

Sắc thái của câu nói không nặng. Người ta thường dùng nó khi đã trót đổ công vô ích, hoặc khi nói về một việc tập thể làm mãi không xong. Đặt cuối câu kể, cụm này hay đi sau “như”, “khác nào”, “chẳng khác nào”. Một câu ví dụ quen thuộc: “Cố gắng thuyết phục một người cố chấp như anh ta chẳng khác nào dã tràng xe cát”. Câu nói không phán xét người kia, chỉ nói việc thuyết phục là vô vọng.

Cùng nghĩa với cụm này có công dã tràng; ngược nghĩa có kiến tha lâu đầy tổ. Một bên đổ công vào chỗ tan, một bên nhặt từng chút mà đầy. Cách so sánh ấy gọn và dễ nhớ hơn mọi lời giải thích.

Báo chí dùng cụm từ này với đúng nghĩa ấy. Có bài viết nói tiền bạc và công sức các cấp, các ngành bỏ ra “coi như ‘dã tràng xe cát’”.1 Trong một bài về gọi vốn, lời khuyên đừng tốn thời gian “dã tràng xe cát” cũng dựa trên cùng một nghĩa. Nghĩa ấy chỉ đứng vững khi viết đúng chữ: viết nhầm chữ đầu thành gi, câu mất luôn hình ảnh con cáy lăn cát bên bờ biển, chỉ còn một cụm vô nghĩa, và người đọc phải dừng lại giữa câu để đoán.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một con cua nhỏ nằm bên hang tròn trên cát ướt, quanh đó rải nhiều viên cát tròn, phía sau là mặt biển mờ trong ánh sáng sớm
Một con cua nhỏ nằm bên hang tròn trên cát ướt, quanh đó rải nhiều viên cát tròn, phía sau là mặt biển mờ trong ánh sáng sớm.

Tám cặp câu đúng sai

Trong câu, cụm này thường đứng sau “như”, “khác nào”, “chẳng khác nào”, hoặc làm vị ngữ trong câu kể. Nó hợp với chuyện công việc, dạy dỗ, sửa sang nhà cửa, cả chuyện tình cảm. Báo chí dùng nó mà không cần văn vẻ: tiền bạc và công sức các cấp, các ngành bỏ ra coi như thế.1 Lời khuyên đừng tốn công vào việc không đủ sức cũng dùng đúng cụm ấy.

Tám cặp câu dưới đây tự viết, mỗi cặp một dòng đúng một dòng sai, để đối chiếu khi cần. Đọc dòng đúng trước, rồi so sang dòng sai, chỗ khác biệt chỉ nằm ở một chữ.

  • Đúng: Dọn nhà xong, tối về thấy bày ra như cũ, đúng là dã tràng xe cát. / Sai: Dọn nhà xong, tối về thấy bày ra như cũ, đúng là giã tràng xe cát. (gạch: chữ đầu viết d, không viết gi)
  • Đúng: Thuyết phục mãi mà anh ấy không đổi ý, công sức hóa dã tràng xe cát. / Sai: Thuyết phục mãi mà anh ấy không đổi ý, công sức hóa giã tràng xe cát. (gạch: “giã” chỉ dùng cho giã gạo, giã cối)
  • Đúng: Sửa đi sửa lại bản kế hoạch mà cấp trên vẫn gạt, chẳng khác nào dã tràng xe cát. / Sai: Sửa đi sửa lại bản kế hoạch mà cấp trên vẫn gạt, chẳng khác nào giã tràng xe cát. (gạch: giữ nguyên cách ghi của cụm từ)
  • Đúng: Viết thư xin lỗi năm lần mà người ta vẫn không đọc, thật là dã tràng xe cát. / Sai: Viết thư xin lỗi năm lần mà người ta vẫn không đọc, thật là giã tràng xe cát. (gạch: nhớ câu thơ “Dã tràng xe cát Biển Đông”)
  • Đúng: Cô giáo dặn cả lớp chép đúng cụm dã tràng xe cát vào vở. / Sai: Cô giáo dặn cả lớp chép đúng cụm giã tràng xe cát vào vở. (gạch: chép đúng chữ d mới đúng bài)
  • Đúng: Góp tiền xây lại hàng rào ba lần rồi vẫn đổ, khác nào dã tràng xe cát. / Sai: Góp tiền xây lại hàng rào ba lần rồi vẫn đổ, khác nào giã tràng xe cát. (gạch: “dã tràng” là tên con cáy nhỏ)
  • Đúng: Anh ấy cặm cụi sắp lại kho mãi mà chẳng ai tìm được hàng, đúng kiểu dã tràng xe cát. / Sai: Anh ấy cặm cụi sắp lại kho mãi mà chẳng ai tìm được hàng, đúng kiểu giã tràng xe cát. (gạch: đọc to lên sẽ nghe ra chỗ vênh)
  • Đúng: Mẹ bảo làm việc gì cũng phải tính cho xong, đừng để hóa dã tràng xe cát. / Sai: Mẹ bảo làm việc gì cũng phải tính cho xong, đừng để hóa giã tràng xe cát. (gạch: sửa một chữ là câu đúng)

Câu hỏi thường gặp

Dã hay giã? Dã, chữ d. Cả cụm đúng chính tả là dã tràng xe cát, theo cách ghi của cụm từ này.

Giữa hai cách viết, cách dùng chữ d đầu là đúng. Dạng bắt đầu bằng gi chưa đếm được trên mạng, còn chữ giã vốn chỉ động tác giã gạo, giã cối, giã giò; ghép với tràng là sai nghĩa ngay từ chữ đầu.

Viết “giã tràng xe cát” có bị coi là sai chính tả không? Cách ghi của cụm từ là dã tràng, nên dạng kia là viết nhầm phụ âm đầu. Người đọc quen câu thơ “Dã tràng xe cát Biển Đông” sẽ thấy ngay chỗ vênh.

Dùng trong hoàn cảnh nào? Khi muốn nói công sức đổ vào việc không đem lại kết quả, hoặc việc không thể hoàn thành. Câu hay đứng sau “như”, “khác nào”, hoặc làm vị ngữ: “công sức hóa dã tràng xe cát”.

Có cách nào để không nhầm nữa không? Có, hai lớp: nghe và nhìn. Nghe thì đọc to cả câu, chỗ nào phải dừng lại đoán nghĩa là chỗ đã vênh. Nhìn thì nhớ con dã tràng đắp tổ bằng cát trên bãi biển, con vật ấy mang sẵn chữ d trong tên.

Viết xong mà còn lăn tăn, có thể dán câu vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát lại từng chữ. Muốn xem các lỗi cùng nhóm, đọc chuyên mục lỗi chính tả hay gặp, hoặc ghé chuyên mục Chính tả để tra những cặp từ khác.

Cối giã gỗ có đũa cối và gạo trắng đặt cạnh rổ tre đan đầy gạo trên chiếu tre, nền là tường vôi loang
Cối giã gỗ có đũa cối và gạo trắng đặt cạnh rổ tre đan đầy gạo trên chiếu tre, nền là tường vôi loang, ánh sáng chiều vàng dịu.

Nhớ nhanh

  • Chữ d mở đầu cụm; chữ giã chỉ hợp khi đi cùng gạo, cối, giò.
  • Ngoài bãi biển có con cáy tên dã tràng, nó lăn cát thành từng viên tròn; hình dung con vật là chốt được chữ đầu.
  • Hai câu lục bát “Dã tràng xe cát Biển Đông / Nhọc nhằn mà chẳng nên công cán gì” mở đầu bằng D, thuộc một lần nhớ lâu.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com