Giải trí
Đồ đồng bao nhiêu tuổi là cổ khi luật không chốt con số
Năm 2020, Bảo tàng Phú Yên kết luận bộ đồ đồng thau mang đến chào bán là đồ giả cổ dù trông rất cổ kính. Vậy đồ đồng bao nhiêu tuổi là cổ, và ngưỡng 100 năm quen thuộc được hiểu ra sao?
Chiếc lư đồng hơn 80 năm tuổi, món đồ đầu tay của nhà sưu tầm Đa Lương ở Thái Bình, được giới chơi đồ xem là đồ cổ.1 Cùng lúc đó, một bộ đồ đồng thau ở Phú Yên trông càng cổ kính hơn lại bị bảo tàng kết luận là hàng làm giả. Hai chuyện ấy đặt cạnh nhau cho thấy câu hỏi đồ đồng bao nhiêu tuổi là cổ không đơn giản như nhiều người tưởng.
Đồ đồng bao nhiêu tuổi là cổ
Theo tiêu chuẩn phổ biến trong giới sưu tầm, một món đồ được coi là cổ khi có tuổi đời ít nhất 100 năm. Vật cũ hơn nhưng chưa đủ mốc này thường được gọi là đồ cổ điển, đồ cũ hoặc đồ xưa. Đó là quy ước chung của người chơi, chứ không phải con số ghi trong văn bản pháp luật.
Pháp luật Việt Nam hiện hành không nêu ngưỡng tuổi tối thiểu nào cho cổ vật.
Luật Di sản văn hóa năm 2001, số 28/2001/QH10, xếp cổ vật vào nhóm di sản văn hóa vật thể, cùng với di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật và bảo vật quốc gia. Căn cứ để xếp loại là giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của sản phẩm vật chất. Văn bản ấy liệt kê cổ vật là một hạng mục di sản, nhưng không ghi con số bao nhiêu năm tuổi thì đủ tư cách cổ vật.
Vì luật không chốt con số, cộng đồng sưu tập tự thống nhất với nhau ngưỡng 100 năm. Tiêu chuẩn tuổi đồ đồng cổ này trở thành thước đo quen thuộc khi mua bán, trao đổi trong giới chơi. Ai hỏi trong hội nhóm hay cửa hàng đồ cổ đều nhận được câu trả lời quanh con số ấy, dù mỗi nơi vẫn có cách linh hoạt riêng.
Sự linh hoạt ấy nhìn thấy ngay trong thực tế chơi đồ. Ông Đa Lương kể rằng món đồ đầu tay của ông là chiếc lư đồng có tuổi đời hơn 80 năm, và giới đồ cổ vẫn xem nó là đồ cổ.1 Theo mốc 100 năm thì chiếc lư đồng ấy chưa đủ tuổi, nhưng trong mắt người chơi, nó đã đủ chất cổ.
Chuyên gia giám định cổ vật lý giải sự chênh lệch ấy bằng một tiêu chí khác. Một vật muốn được gọi là cổ vật thì phải in dấu vết của thời gian lịch sử lên mình, và việc phân biệt một vật có phải đồ cổ hay không là chuyện không dễ dàng.2 Dấu vết ấy hiện ra ở kỹ thuật chế tác, vết mài mòn, màu sắc bề mặt và cả thẩm mỹ của người thời xưa. Vì thế, ngưỡng 100 năm chỉ là điểm khởi đầu để xếp loại; quyết định cuối cùng vẫn thuộc về dấu vết lịch sử trên thân vật.
Nguồn gốc thời đại đồ đồng
Để hiểu vì sao giới sưu tầm đặt ngưỡng tuổi cao như vậy, cần nhìn lại tuổi thọ của chính vật liệu đồng. Đồng là kim loại đầu tiên con người nung chảy từ quặng, vào khoảng 5000 TCN.5 Khoảng 4000 TCN người xưa đúc đồng thành khối. Đến khoảng 3500 TCN, đồng trở thành kim loại đầu tiên được tạo hợp kim với thiếc, cho ra đời đồng điếu, còn gọi là đồng đỏ.5
Ở Đông Nam Á, người xưa cũng sớm biết đúc đồng, vào cỡ thiên niên kỷ 5 TCN, nhờ các mỏ đồng lộ thiên như mỏ Letpadaung ở Myanmar và các mỏ ở tỉnh Loei, đông bắc Thái Lan.4 Tính từ nay về trước, thiên niên kỷ 5 TCN tương đương khoảng 6.000-7.000 năm trước. Nghĩa là vùng đất mà người Việt đang sinh sống đã có đồ đồng từ hơn 6.000 năm trước.
Các nhà khảo cổ chia thời đại đồ đồng ở Cận Đông thành ba thời kỳ.4 Thời kỳ sớm kéo dài khoảng 3500-2000 TCN, thời kỳ giữa khoảng 2000-1600 TCN, còn thời kỳ muộn khoảng 1600-1200 TCN, tính theo niên đại xấp xỉ. Cách chia ba kỳ này giúp người nghiên cứu xác định vị trí một hiện vật trong dòng chảy lịch sử, dù ở mỗi vùng con số có thể lệch nhau.
Dấu tích gần Việt Nam nhất thuộc về hai điểm khai quật. Các cổ vật đồng phát hiện tại Ban Chiang ở Thái Lan và tại Vĩnh Phúc ở Việt Nam có niên đại khoảng năm 2100 TCN, thuộc thời kỳ sớm của thời đại đồ đồng.4
Mới đây, hai ngôi mộ cổ khoảng 3.500 năm tuổi ở Hy Lạp cũng được phát hiện, được xem là manh mối giải mã bí ẩn của thời kỳ đồ đồng. Những mốc ấy cho thấy một hiện vật bằng đồng muốn thật sự cổ theo nghĩa khảo cổ thì tuổi đời có thể tính bằng hàng nghìn năm, xa hơn nhiều con số 100 năm mà giới sưu tầm quen dùng.
Vết oxy hóa trên đồ đồng
Vì không thể hỏi món đồ sinh năm nào, người sưu tầm học cách đọc bề mặt. Lớp màu phủ ngoài đồ đồng, gọi là patina, chính là dấu vết thời gian để lại. Khi đồng phản ứng chậm với oxy trong không khí, bề mặt tạo thành lớp oxide màu nâu đen; lớp này ngăn cản ăn mòn tiếp diễn, nên vật càng lâu năm lớp càng dày và đều. Còn màu xanh lục quen thấy trên các công trình kiến trúc cổ dùng đồng, như Tượng Nữ thần Tự do, là verdigris, tức hợp chất đồng(II) carbonat.5
Ba lớp bề mặt dưới đây giúp người chơi ước tính tuổi sơ bộ của một hiện vật mà chưa cần mang đi xét nghiệm.
- Lớp màu biến đổi bất thường: do người bán tạo ra bằng cách làm biến đổi màu sắc và độ oxy hóa bề mặt để giống đồ cổ nhằm bán giá cao hơn, đây là dạng patina cần nghi ngờ nhất khi mua đồ đồng.
Đồ cổ điển khác đồ cổ ra sao
Đồ cổ điển và đồ cổ khác nhau trước hết ở ngưỡng tuổi: đồ cổ đủ 100 năm trở lên theo quy ước chung, đồ cổ điển chưa đủ mốc đó nhưng mang kiểu dáng, công nghệ hay phong cách của thời kỳ cũ. Giá trị của đồ cổ nằm ở dấu ấn lịch sử rõ ràng.2 Giá trị của đồ cổ điển chủ yếu dựa vào độ hiếm trên thị trường và nét thẩm mỹ riêng.
Chiếc lư đồng hơn 80 năm của ông Đa Lương vẫn được giới chơi quý, bởi theo ông, ngoài tuổi đời, giá trị còn được định giá bởi độ hiếm trên thị trường, hàng càng hiếm giá càng cao. Đó là ví dụ cho thấy một vật chưa đủ mốc 100 năm vẫn có chỗ đứng của nó trong giới sưu tầm.
Ông còn lấy ví dụ chiếc xe cổ: giá cao không phải vì đời sâu, mà vì xe còn giữ nguyên bản từ màu sắc, nước sơn cho đến máy móc.1 Tính nguyên bản ấy, đặt bên cạnh tuổi đời, cũng chính là điều chuyên gia nhìn vào khi phân biệt đồ thật với đồ làm giả: kỹ thuật và tay nghề không phù hợp với thẩm mỹ người thời xưa thì khả năng cao là sản phẩm của thời nay. Nhìn cho cùng, đồ cổ điển và đồ cổ khác nhau ở chỗ một bên kể chuyện thị trường, một bên kể chuyện lịch sử.
Thị trường và rủi ro làm giả
Thị trường đồ cổ Trung Quốc thật giả lẫn lộn, và chuyên gia cảnh báo nhà sưu tầm thiếu kinh nghiệm dễ bị lừa. Người bán biết rõ người mua nhìn màu trước, nên dùng nhiều cách làm biến đổi màu sắc, độ oxy hóa trên bề mặt hiện vật cho giống đồ cổ nhằm bán giá cao hơn.3
Lớp patina vốn là dấu vết tự nhiên, nhưng cũng là thứ dễ bị làm giả nhất.
Vụ việc ở Phú Yên cho thấy mức giá của hàng giả. Bảo tàng tỉnh Phú Yên, trong báo cáo số 60/BC-BT ngày 13/3/2020 do Giám đốc Nguyễn Hữu An ký, xác định bộ hiện vật đồng thau của gia đình ông Lê Văn Bay không phải cổ vật mà là hàng làm giả.3 Theo ông Nguyễn Hữu An, loại đồ này được sản xuất số lượng lớn, bày bán tại các điểm bán hàng lưu niệm và đồ mỹ nghệ; hiện vật hình hồ lô giá khoảng 1 triệu đến 3 triệu đồng tùy kích thước, hình con cóc giá từ 300 nghìn đến 500 nghìn đồng. Năm 2016, bảo tàng này cũng từng kết luận một bộ đồ màu đồng thau có đặc điểm tương tự được mang đến chào bán là đồ giả cổ.3
Chuyện trên thị trường Trung Quốc còn đáng nhớ hơn. Trên chương trình giám định của đài CCTV, một cụ ông mang quả ngô đến kiểm định, chuyên gia kết luận là đồ giả dù thành phẩm tinh xảo; nghe kết luận, cụ ông đanh mặt hỏi Có biết tôi là ai không. Sau đó cụ ông cho biết đã mua món đồ với giá 6.000 NDT, hơn 20 triệu đồng, và thực chất đó là vật ông tự chế, vì ông là nghệ nhân thủ công.2 Chính tay nghề của người làm giả đã tạo ra món đồ tinh xảo đến mức phải qua chuyên gia mới nhận ra, và đó là minh họa rõ nhất cho cảnh báo thật giả lẫn lộn của thị trường này.
Trong một chương trình kiểm định khác, món củ cải chạm khắc ngà voi bị chuyên gia từ chối định giá vì là sản vật nghiêm cấm mua bán, mang lên máy bay sẽ bị tịch thu và xử phạt. Chuyện ấy nhắc người sưu tầm rằng ngoài chuyện thật giả, còn có chuyện pháp luật cho phép mua bán món nào.
Về mặt pháp lý, dự thảo Luật Di sản văn hóa sửa đổi cho phép di vật, cổ vật thuộc sở hữu chung hay sở hữu riêng được chuyển nhượng qua mua bán dân sự, trao đổi, tặng cho, thừa kế và kinh doanh trong nước theo quy định của pháp luật, nhưng cấm kinh doanh xuất khẩu di vật, cổ vật. Dự thảo chỉ cấm kinh doanh mua bán bảo vật quốc gia, còn giao dịch di vật, cổ vật trong nước được khuyến khích để di sản thêm có giá trị. Tinh thần ấy mở đường cho giao dịch trong nước, song người sưu tầm vẫn cần nắm rõ giới hạn trước khi mua bán.
Lời khuyên đắt giá nhất vẫn đến từ người trong cuộc. Ông Đa Lương nhắn nhủ rằng ham hàng rẻ sẽ thất bại, vì hàng nào cũng có giá trị đúng với xuất xứ và lịch sử của nó.1 Món đồ đồng có tuổi đời bao nhiêu, dấu vết thời gian bao nhiêu, thị trường rồi sẽ trả đúng cái giá ấy.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tiêu đề chính của bài viết (congan.nghean.gov.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Mang "quả ngô" đi giám định cổ vật bị chuyên gia khẳng định là đồ giả, cụ ông đanh mặt: 'Có biết tôi là ai không?' (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Bảo tàng tỉnh Phú Yên xác định "cổ vật giá trị khủng” là đồ giả (vietnamplus.vn) ↩a ↩b ↩c
- Thời đại đồ đồng (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Đồng (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c