Chuyện Tết
Đêm giao thừa các nước và câu trêu ai ngủ sẽ bạc lông mày
Đêm giao thừa các nước mỗi nơi một cách: người Việt cúng rồi đợi khách xông đất, người Hoa thức thủ tuế tới sáng, người Hàn trêu ai ngủ sẽ bạc lông mày, người Mông Cổ kiêng đủ điều trong đêm Bituun.
Xem đếm ngược còn 75 ngày đến Tết Nguyên đán
Đêm trừ tịch, còn gọi là đêm ba mươi, là khoảng thời gian trước nửa đêm, thiêng liêng nhất trong năm: các gia đình sum họp, chuẩn bị đón điều tốt lành và tiễn năm cũ.5 Giao thừa là lúc năm cũ vừa khép lại, năm mới mở ra, một buổi lễ quan trọng trong tập quán của nhiều dân tộc.5 Lễ trừ tịch cử hành vào giờ Chính Tý, tức đúng 12 giờ đêm 30 tháng Chạp âm lịch, hoặc đêm 29 tháng Chạp nếu tháng ấy thiếu ngày.
Đêm giao thừa các nước đều là đêm gia đình quây quần, nhưng cách thức mỗi nơi một vẻ. Người Việt cúng giao thừa rồi đón khách xông đất; người Hoa thức canh tới sáng, tục gọi là thủ tuế; người Hàn trêu ai ngủ đêm cuối năm là lông mày sẽ bạc; người Mông Cổ kiêng đủ điều trong đêm Bituun. Theo “Hán Việt từ điển giản yếu” của Đào Duy Anh, “giao thừa” có nghĩa là “Cũ giao lại, mới tiếp lấy, Lúc năm cũ qua, năm mới đến”.5 Lễ trừ tịch mang ý nghĩa bỏ hết điều xấu của năm cũ để đón điều tốt đẹp của năm mới, đồng thời là lễ khu trừ ma quỷ, nên mới có chữ “trừ tịch”.1 Tết Nguyên đán thường rơi vào khoảng từ 21 tháng 1 đến 20 tháng 2 dương lịch; mỗi nước tính lịch riêng nên đêm cuối năm của họ không trùng ngày với ta.
Xông đất và khách đầu tiên
Ở Việt Nam, giờ xông đất được tính từ sau giờ giao thừa cho đến sáng mùng Một Tết: người xông đất là vị khách đầu tiên bước vào cửa nhà trong khoảng thời gian ấy.3 Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ giải thích: xông là tiến lên, nhập vào, còn đất là địa vực của gia đình.3 Tết là ngày mở đầu cho một năm mới, nên người đến đầu tiên chính là người “xông đất”.3 Người ấy được tin là mang lại may mắn, tài lộc và sự an lành cho gia chủ suốt cả năm.2 Vì thế, sáng mùng Một có nhà không đi đâu, để dành cửa cho người đã hẹn.
Việc chọn người không tùy tiện. Người được chọn thường có tính tình xởi lởi, hồn nhiên, thật thà, công việc thuận lợi, nhà không có tang; đủ cả con trai lẫn con gái thì càng tốt. Có nhà còn tìm người tên đẹp như Tài, Lộc, Phúc, người đỗ đạt thành tài, gia đình làm ăn phát đạt, nét mặt tươi cười rạng rỡ, sức khỏe dồi dào, tướng mạo sang trọng.4 Người thành đạt cả về sức khỏe, tuổi tác, sự nghiệp và cuộc sống gia đình cũng được ưu tiên.2 Về tuổi, người ấy nên có thiên can, địa chi, ngũ hành tương sinh với gia chủ, tránh tứ hành xung; những cặp Tam hợp như Dần - Ngọ - Tuất hay Tỵ - Dậu - Sửu thường được nhắc tới. Ngược lại, người ốm đau, nhà có tang, người có tiền án, công danh chậm tiến hay đạo đức không tốt thì dân gian cho rằng không nên đi xông đất nhà người khác, vì sẽ mang điều không may cho gia chủ. Người bị xem là nặng vía, nhà có chuyện không vui cũng kiêng bước vào nhà ai trong thời khắc đầu năm.4
Trang phục và lời nói cũng được để ý. Khách xông đất nên mặc đồ tươm tất, gọn gàng, màu sắc rực rỡ như đỏ, vàng để gia chủ cả năm no ấm, đủ đầy; trắng và đen thì nên tránh.3 Đến nhà chỉ ngồi nói chuyện khoảng 5–10 phút, chọn chuyện vui, hài hước, tránh nói điều buồn hay đen đủi. Quà mang theo thường là một chai rượu, bánh chưng, bánh tét hay một hộp mứt Tết, kèm ít tiền lì xì cho trẻ con.34 Gia chủ tiếp đón niềm nở, khi khách ra về còn biếu lại một ít quà mang về.4
Không có khách hợp ý thì gia chủ tự xông đất cũng được.4 Theo quan niệm hiện đại, chủ nhà có thể đi miếu, chùa, đình hái lộc trước thời khắc giao thừa, qua giờ giao thừa rồi bước vào nhà, coi như người thân tự xông cho nhà mình. Một cách khác là người thân ra khỏi nhà trước giao thừa rồi trở về mang theo cành lộc đầu xuân.3
Trong số người xông đất, trẻ em được chờ đón nhất.3 Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, trẻ em chưa chịu trách nhiệm về tử vi, về số mạng, nên đem đến sự vui vẻ, may mắn cho gia chủ.3 Cách chọn khách đầu tiên để cầu may không riêng gì Việt Nam: ở Scotland, người ta mời chàng trai cao ráo, da ngăm đen, đẹp trai làm vị khách đầu tiên bước vào nhà năm mới.
Đêm giao thừa của người Việt còn gắn với lễ cúng ngoài trời và trong nhà, đón các vị thần năm mới; những nhà sống tử tế được tin là được thần phù hộ. Ai muốn đếm ngược từng ngày tới Tết có thể xem mục Còn bao nhiêu ngày đến Tết, còn cách chọn người và sắm lễ thì có bài Tục xông đất đầu năm và Cúng giao thừa nhà nhỏ nói riêng.
Thức đêm đón năm mới
Ở Trung Quốc, đêm giao thừa gọi là đêm Trừ Tịch.1 Miền Bắc nước này ăn sủi cảo đêm ấy; nhân và vỏ phải làm từ tối hôm trước, vì mùng 1 kiêng dùng dao. Bữa cơm tất niên thường có tám món, trong đó món cá không bao giờ ăn hết, vì từ “cá” gần âm “dư”, mong năm nào cũng dư; nhà vừa có người mất trong năm thì chỉ bảy món. Sáng hôm sau, trẻ em chúc Tết người lớn rồi nhận tiền mừng tuổi trong phong bao đỏ.
Sau bữa tối, nhiều nhà người Hoa còn thức đến sáng, tục gọi là thủ tuế. Tục này có từ đời Tấn. Đêm ấy ít ai lên giường sớm: cả nhà quây quần bên mâm quà, nghe người già kể chuyện, chờ giờ chuyển năm.
Người Hàn cũng có đêm không ngủ của riêng mình. Theo lịch của họ, ai ngủ đêm cuối năm thì bị trêu là lông mày sẽ bạc, nên trẻ con cố mở mắt đến khuya. Năm 2027, giao thừa Việt Nam là tối thứ Sáu 05/02/2027. Seollal của người Hàn rơi vào thứ Bảy 06/02/2027.
Người Mông Cổ có đêm Bituun, đêm cuối cùng trước Tsagaan Sar, hai chữ nghĩa là “tháng trắng”. Theo tục, đêm ấy không đi ngủ khi đói, không để đồ chứa rỗng, không ngủ ở nhà người khác. Người ta đặt đá trắng và băng sạch ở cột cửa phía tây, cành gai ở cột phía đông. Ba cục băng nữa cũng được đặt trước cửa: người Mông Cổ tin đó là chỗ cho ngựa của nữ thần Palden Lhamo ghé qua đêm ấy. Đêm Bituun dự kiến là thứ Bảy 06/02/2027.
Cùng một khoảnh khắc mà mỗi nơi một cách. Chile đón giao thừa ở nghĩa trang, thắp nến bên mộ người thân để tưởng nhớ; ở Ireland, người độc thân đặt nhánh cây tầm gửi, nhựa ruồi hay thường xuân dưới gối để sớm tìm được bạn đời. Đêm cuối năm ở đâu cũng có cách riêng để nhớ người cũ và mong điều chưa có.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Món cầu may đêm giao thừa các nước
Khi đồng hồ điểm nửa đêm, người Tây Ban Nha phải kịp nuốt mười hai quả nho: mỗi quả đại diện một tháng trong năm, vị ngọt báo tháng tốt, vị chua báo tháng kém may. Cách cầu may bằng miếng ăn đầu năm còn có ở Hy Lạp, nơi người ta cắt bánh vasilopita có giấu đồng xu bên trong; ai ăn trúng miếng ấy sẽ may mắn năm tới.
Có món để đếm, có món để kéo dài, mỗi thứ mang một nghĩa riêng. Canh bánh gạo tteokguk của Hàn Quốc tính theo bát: mỗi bát tượng trưng một tuổi, nên hỏi “ăn mấy bát tteokguk rồi” chính là cách hỏi tuổi của người Hàn. Sáng Seollal, ăn xong một bát là thêm một tuổi, người lớn hỏi trẻ số bát như hỏi năm sinh. Sợi mì soba của Nhật Bản làm từ kiều mạch, dài và không cắt, tượng trưng cuộc sống lâu dài; món này được ăn đêm 31 tháng 12 để tiễn năm cũ. Mâm cỗ tất niên của người Hoa thì có cá và sủi cảo, hai món quan trọng bậc nhất, vì từ “cá” gần âm “dư”, mang ý nghĩa thịnh vượng, no ấm.
Mexico gói may mắn trong lá ngô.5 Món tamales làm từ bột ngô, thịt, mỡ, rau, phô mai, hấp khoảng 2 giờ, gốc gác từ thời Aztec, Maya, Inca; các gia đình cùng làm món này vào giao thừa. Bánh Rosca de Reyes hình nhẫn còn giấu đồ trang sức may mắn bên trong, ai ăn trúng thì cả năm coi như có lộc.
Vật cầu may không nhất thiết nằm trong mâm cơm. Người Philippines mặc quần áo chấm bi, chất đầy túi tiền xu và ăn trái cây hình tròn, vì hình tròn tượng trưng tài lộc. Ở Đan Mạch, người dân đập vỡ bát đĩa cũ rồi đặt mảnh vỡ trước cửa nhà người thân để cầu may mắn. Người Italy ném đồ đạc cũ qua cửa sổ để sẵn sàng đón năm mới, và ăn đậu lăng vì hạt tròn giống đồng xu. Bánh trái cũng là cách cầu may quen thuộc ở châu Âu. Thụy Điển và Na Uy đặt một quả hạnh nhân trong bánh pudding gạo, quả ấy tượng trưng cho thịnh vượng. Ba Lan ăn cá trích ngâm ngay vào nửa đêm giao thừa để mong năm mới phát đạt. Hà Lan có bánh oliebollen chiên ngập dầu, nhân táo, dứa, nho, tin rằng ăn món này đầu năm sẽ tốt lành. Đức có bánh Pfannkuchen chiên nhân mứt hoặc rượu, người Đức còn ăn cà rốt, bắp cải để mong tài chính ổn định.
Món mặn cũng có chỗ đứng riêng. Cuba và Áo nướng lợn sữa quay trên lửa như một lễ kỷ niệm năm mới, con lợn đại diện cho giàu có và may mắn. Thổ Nhĩ Kỳ ăn lựu đêm giao thừa, quả lựu tượng trưng cho khả năng sinh sản và sự phong phú. Argentina ăn đậu ngay ngày đầu năm để công việc suôn sẻ; ở Nam Mỹ, một giả thuyết cho rằng đậu mắt đen được coi là may mắn vì đã giúp lính sống sót trong nội chiến. Ở Belarus, phụ nữ chưa chồng dùng hạt ngô để đoán ai sẽ kết hôn đầu tiên trong năm mới.
Từ mười hai quả nho đến bát tteokguk, món ăn cầu may trong đêm giao thừa các nước đều quy về một điều: mỗi miếng ăn đầu năm là một lời chúc cho cả năm. Có nhà chọn cách ồn ào như đập bát đĩa, có nơi lặng lẽ thắp nến bên mộ, nhưng tất cả đều cố giữ lại một chút gì của năm cũ trước khi khép cửa.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Đêm giao thừa có ý nghĩa gì? (dansinh.dantri.com.vn) ↩a ↩b
- Tục xông đất đầu năm của người Việt và những tuổi xông nhà đẹp nhất năm Giáp Thìn 2024 (cafef.vn) ↩a ↩b
- Hiểu đúng về tục "xông đất" đầu năm để rước tài lộc vào nhà năm mới Canh Tý (ussh.vnu.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h
- Tục xông đất đầu năm (baocantho.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Giao thừa (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d