Chính tả
Dè sẻn hay dè xẻn: từ nào chính xác?
Một chương trình vui chơi tìm hiểu tiếng Việt từng đưa câu hỏi dè xẻn hay dè sẻn và công bố đáp án là «dè sẻn», song báo chí vẫn dùng cả hai cách, như tiêu đề bài về giá xăng Mỹ ngày 24/11/2021.
Dè sẻn hay dè xẻn, từ nào đúng chính tả? Cả hai cách viết đều được dùng, nhưng trang này viết «dè sẻn», vì hầu hết từ điển ghi chữ «sẻn» với nghĩa hà tiện, còn «xẻn» hầu như chỉ xuất hiện trong từ ghép «bỏn xẻn».
Câu chuyện không dừng ở một đáp án. Một chương trình vui chơi tìm hiểu tiếng Việt từng hỏi «dè xẻn» hay «dè sẻn», đáp án công bố là «dè sẻn», còn cách kia bị coi là sai chính tả. Trên báo chí, hai cách viết vẫn song song tồn tại. Tiêu đề «Giá xăng dầu tăng chóng mặt: Người dân Mỹ dè xẻn» đăng ngày 24/11/2021 là một ví dụ; loạt bài về chi tiêu mùa dịch của bà nội trợ và dân văn phòng lại viết «dè sẻn».
Vấn đề không nằm ở việc chọn từ nào, mà ở việc chọn xong rồi có giữ được không. Phần dưới lần theo từ nguyên và bằng chứng từ điển, để câu hỏi dè sẻn hay dè xẻn đúng chính tả có lời giải trọn vẹn.
Dè sẻn hay dè xẻn: từ nào đúng?
Trả lời thẳng: hai cách viết đều được chấp nhận, đây là trường hợp «lưỡng khả» theo kết luận của bài phân tích chính tả đăng trên trang của Đại học Mở Hà Nội. Nghĩa là không ai viết sai hẳn. Nhưng các từ điển không ghi đều nhau. Hầu hết các cuốn mà tác giả bài phân tích thu thập được đều ghi chữ «sẻn» với nghĩa hà tiện; chữ «xẻn» chỉ nằm trong từ «bỏn xẻn», không có mục riêng. Đó là lý do trang này chọn «dè sẻn» và giữ nguyên cách viết ấy từ đầu tới cuối bài.
Cách viết «dè xẻn» cũng không phải lỗi ngẫu nhiên. Riêng Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên dành cho «dè xẻn» một mục riêng, giảng là «ph. Nói dùng từng tí một», với ví dụ «Ăn tiêu dè xẻn». Ký hiệu «ph.» chỉ phương ngữ, và bài phân tích nói rõ: cách viết này còn thấy trong một số phương ngữ, trong đó có Thanh Hóa. Như thế, «dè xẻn» là một biến thể vùng miền đã được ghi chép, chứ không phải cách viết lạc đề. Gặp cả hai dạng, đằng sau đều có lý do.
Hai cách viết còn cùng bắt nguồn từ một chỗ. Theo bài phân tích, chữ «xẻn» trong «dè xẻn» cùng nghĩa với «xẻn» trong «bỏn xẻn», mà «xẻn» trong «bỏn xẻn» chính là «xỉn» trong «bủn xỉn». Xét từ nguyên gốc Hán, các từ này đều do chữ bần tiện mà ra, nghĩa là hèn mọn, nhỏ mọn. Nói gọn, «dè sẻn», «dè xẻn», «bỏn xẻn», «bủn xỉn» là một họ từ, cùng chỉ lối dùng từng tí một, tằn tiện đến mức hà tiện.
Con đường biến âm ấy in rõ trong ba cuốn từ điển cũ về chữ «xỉn». Việt Nam tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức giảng «xỉn» là «Chút, ít (không dùng một mình)»; nhưng tác giả bài phân tích cho rằng lời chú này không chính xác. Vì Việt Nam tân tự điển của Thanh Nghị ghi «xỉn» là từ độc lập, ví dụ «Cho có một xỉn». Từ điển tiếng Việt của Văn Tân thì giảng «xỉn» là «keo kiệt», ví dụ «Con người xỉn, bòn mót từng đồng». Cùng một nghĩa gốc, chữ đi từ «xỉn» sang «xẻn» trong «bỏn xẻn», rồi sang «xẻn» trong «dè xẻn».
Quy luật biến âm trong tiếng Việt cũng giải thích vì sao hai dạng cùng tồn tại. Theo bài phân tích, phụ âm T có thể chuyển thành S, như tiện và sẻn, hoặc thành X, như tiện và xẻn. Lối đổi này khá phổ biến: thượng thành sang, tiêu thành sáo, thám thành săm, thủ thành sỏ, tích thành xưa, tiêm thành xăm, tiễn thành xén, tiểu thành xíu. Phần vần cũng đổi theo, như tiễn thành xén, phiên thành phên, bủn xỉn thành bỏn xẻn, thục thành thộc, lung thành lồng, đục thành độc, đong đưa thành đung đưa. Chữ «sẻn» trong «dè sẻn» và chữ «xẻn» trong «dè xẻn» vì thế là hai nhánh biến âm của cùng một gốc, không phải một bên đúng một bên sai hoàn toàn.
Hiểu chỗ này thì thấy tranh cãi «dè sẻn hay dè xẻn từ nào đúng» kéo dài là chuyện dễ hiểu. Người viết «dè xẻn» theo một nhánh biến âm mà từ điển Văn Tân đã ghi, lại có gốc phương ngữ Thanh Hóa. Người viết «dè sẻn» đứng về phía số đông từ điển. Cả hai cách đều bám vào quy luật âm vị, nên khó nói một bên hoàn toàn sai.
Đọc thêm: Chia sẻ hay chia sẽ, chia xẻ: từ nào chính xác?
Dè sẻn nghĩa là gì
Dè sẻn là gì? Từ này thường dùng để chỉ lối chi tiêu tằn tiện, tiết kiệm từng tí một trong hoàn cảnh khó khăn hay nghèo túng, không phung phí. Tiếng «dè» gợi sự nhỏ giọt, để dành từng chút; tiếng «sẻn» mang nghĩa hà tiện. Ghép lại, từ này nói về cách dùng tiền, dùng đồ dè chừng, không dám tiêu thoải mái.
Sắc thái của từ cần tách khỏi «ki bo». Báo chí dùng «dè sẻn» như cách nói trung tính, thậm chí tích cực, về lối sống tiết kiệm có kế hoạch của người trẻ: «Chi tiêu dè sẻn, tiết kiệm nhưng không có nghĩa là ki bo». Người dè sẻn biết mình cần gì, cắt phần dư thừa; người ki bo thì bủn xỉn tới mức làm khổ cả người xung quanh. Hai chữ gần nhau về nghĩa, xa nhau về cách nhìn.
Chuyện tiền bạc là chỗ từ này xuất hiện nhiều nhất. Vợ chồng Thùy Linh khi mới cưới có thu nhập 15-16 triệu mỗi tháng, nhưng chi tiêu chỉ 7,5 triệu. Mỗi tháng hai người mua 2 chỉ vàng và gửi tiết kiệm trung bình 24-25 triệu.4 Sau gần 5 năm sống như vậy, họ mua được căn hộ cách trung tâm Hà Nội khoảng 15km.4 Cùng chủ đề ấy, có người mua 2 chỉ vàng mỗi tháng từ khi là sinh viên năm 2, bên cạnh một người chi tiêu dè sẻn tiết kiệm được 60% thu nhập.2 Cách chi tiêu ấy được gọi đúng tên nó: sống dè sẻn mấy năm trời để có được một thứ lớn.4
Câu chuyện còn vượt ra ngoài phạm vi một gia đình. Theo khảo sát của CNBC, 80% triệu phú được hỏi, những người có tài sản ròng trên 1 triệu USD, cho biết họ dự định chi tiêu ít hơn trong dịp lễ do lạm phát tăng vọt. Khi giá xăng ở Mỹ lên 3,41 USD/gallon, mức cao nhất từ 2014, người dân phải điều chỉnh chi tiêu, hạn chế vui chơi, cắt giảm cả nhu cầu thiết yếu. Khảo sát của GasBuddy cho biết chỉ 32% người Mỹ có kế hoạch lái xe đi chơi dịp Tạ ơn, so với 65% năm 2019.5 Từ «dè xẻn» nằm ngay ở tiêu đề bài đăng ngày 24/11/2021, dùng đúng nghĩa chi tiêu chặt lại vì hoàn cảnh.
Trong nước, báo cáo xu hướng tiêu dùng thường niên của Nielsen Việt Nam ghi nhận người tiêu dùng Việt Nam đang dè sẻn và thích săn hàng khuyến mãi nhiều hơn. Bàn chuyện nghỉ ngơi, báo chí cũng dùng đến từ này: Việt Nam có số ngày nghỉ trong năm rất thấp, chỉ 11 ngày, và tác giả một bài trên báo điện tử cho rằng không nên tiếp tục «dè sẻn» số ngày nghỉ Tết. Ở thể thao, tiêu đề «Mùa chuyển nhượng dè sẻn!» dùng từ để nói các câu lạc bộ chi tiền ít ỏi trong kỳ chuyển nhượng. Mùa dịch, báo Tuổi Trẻ và Vietstock đều viết về bà nội trợ, dân văn phòng dè sẻn trong chi tiêu.
Hoàn cảnh dùng vì thế khá rõ: khi muốn nói ai đó tằn tiện vì khó khăn, vì một mục tiêu lớn, hoặc vì thời buổi đắt đỏ, «dè sẻn» là lựa chọn tự nhiên. Khi muốn nói sự keo kiệt đến mức khó chịu, người ta chuyển sang «ki bo», «bủn xỉn», «bỏn xẻn».
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm
Lỗi trước hết nằm ở miệng người nói. Ở nhiều nơi, «s» và «x» đọc gần giống nhau, nên đọc to «dè sẻn» hay «dè xẻn» đều nghe na ná; viết ra giấy, bút dễ theo tai. Đây là hiện tượng ngôn ngữ phổ biến, không phải lỗi riêng của từ này.
Lại thêm chuyện từ ít gặp: «dè sẻn» không thuộc nhóm từ thốt ra hằng ngày như ăn, uống, đi, lại, nên mỗi lần viết là một lần đoán. Phân vân thì không phải ai cũng chịu tra từ điển hay soát lại ngữ pháp, thành ra viết theo cảm tính rồi thôi.
Nguyên nhân thứ ba đến từ chính môi trường đọc. Báo chí dùng cả hai cách viết: tiêu đề «3 điều dù tiêu pha dè xẻn đến mấy cũng đừng có ki bo» nằm cạnh những bài viết «dè sẻn» về mùa dịch và về thưởng Tết của giáo viên. Người đọc gặp hai dạng trên những trang uy tín, dần dần coi chúng như hai từ khác nhau, rồi không biết theo dạng nào. Chương trình ấy coi «dè xẻn» là sai, báo in «dè xẻn», từ điển ghi cả hai: ba nguồn ba lời, và thắc mắc dè sẻn hay dè xẻn đúng chính tả cứ kéo dài.
Muốn nhớ theo nhóm từ cho khỏi lẫn, có thể xem thêm Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm.
Mẹo ghi nhớ từ đúng
Cách nhớ nhanh nhất là nhớ theo họ từ: sẻn so, dè sẻn, bỏn xẻn. Chữ «xẻn» hầu như không bao giờ đứng một mình; chữ «sẻn» thì ghép với «so» thành «sẻn so» và với «dè» thành «dè sẻn». Hai câu mẫu dưới đây giúp nhớ cả hai. «Gia đình Lan lâm hoàn cảnh khó khăn do làm ăn phá sản nên Lan chi dùng rất sẻn so, tằn tiện». «Do dịch bệnh diễn biến nặng nề nên bà Hoa không thể đi làm và không có lương, vì vậy bà Hoa chi tiêu rất dè sẻn». Đọc hai câu cạnh nhau là thấy «sẻn so» đi với «tằn tiện», còn «dè sẻn» đi với chuyện chi tiêu.
Một mẹo khác dựa vào sắc thái: «dè sẻn» mang nghĩa tiết kiệm vì hoàn cảnh hay vì mục tiêu, còn «ki bo», «bủn xỉn», «bỏn xẻn» mang nghĩa keo kiệt tiêu cực. Khi câu văn khen người biết lo liệu, chọn «dè sẻn»; khi câu văn chê thói hà tiện, chọn nhóm từ kia. Cách phân biệt này bám vào nghĩa chứ không bám vào mặt chữ, nên nhớ lâu hơn.
Khi phân vân giữa hai cách viết, gõ từ vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để có câu trả lời trong vài giây. Muốn xem thêm các cặp từ cùng kiểu, ghé chuyên mục Chính tả.

Nhớ nhanh
- Chọn «dè sẻn» cho văn bản cần trang trọng; «dè xẻn» vẫn có chỗ đứng trong phương ngữ và đã được từ điển ghi.
- Viết xong đọc lại một lượt, thấy hai dạng chen nhau thì thống nhất về một.
- Cần tra nhanh thì dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới.
Muốn luyện thêm với cặp từ dễ nhầm khác, đọc tiếp Xối xả hay xối xã, xối sả: từ nào chính xác?.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Bà nội trợ, dân văn phòng dè sẻn trong mùa dịch (tuoitre.vn)
- Người trẻ tiêu tiền: Người mua 2 chỉ vàng mỗi tháng từ khi là sinh viên năm 2, người chi tiêu dè sẻn tiết kiệm được 60% thu nhập (cafebiz.vn) ↩
- Sao phải cố dè sẻn ngày nghỉ Tết? (vnexpress.net)
- Nhịn ăn nhịn chơi để tiết kiệm tiền, mua vàng: Sống dè sẻn mấy năm trời cuối cùng cũng có được 1 thứ (cafef.vn) ↩a ↩b ↩c
- Giá xăng dầu tăng chóng mặt: Người dân Mỹ dè xẻn (cafebiz.vn) ↩
- 29 tuổi có trong tay 2,4 tỷ tiền tiết kiệm: 3 điều dù tiêu pha dè xẻn đến mấy cũng đừng có ki bo (phunumoi.net.vn)
- Từ điển tiếng Việt và cố GS. Hoàng Phê (tiasang.com.vn)
- Insulin - Dùng thế nào cho đúng? (suckhoedoisong.vn)
- Tiếng Việt (Wikipedia)