Sống & yêu thương
Dạy con không đòn roi bằng time-out và cách tính phút theo tuổi
Điều tra về tình hình trẻ em và phụ nữ tại Việt Nam do UNICEF và Tổng cục Thống kê công bố ngày 8/12/2021 cho thấy 70,8% trẻ em từ 1-14 tuổi từng bị xử phạt bạo lực trong một tháng trước khi điều tra. Đòn roi khiến trẻ vâng lời vì sợ, còn dạy con không đòn roi giúp trẻ nghe lời vì hiểu rõ nguyên do.
Cứ 10 người chăm sóc trẻ thì có 1 người tin rằng phải đánh con mới nên người.2 Con số ấy nằm trong điều tra về tình hình trẻ em và phụ nữ tại Việt Nam do UNICEF và Tổng cục Thống kê công bố ngày 8/12/2021. Cũng trong điều tra đó, 70,8% trẻ từ 1-14 tuổi đã bị xử phạt bằng lời lẽ gay gắt hoặc thể xác trong một tháng trước khi được hỏi.2
Con số chi tiết hơn cho thấy bạo lực dạy con phổ biến đến mức nào. Trong nhóm trẻ 10-14 tuổi, có 67,2% bị ít nhất một hình thức xử phạt về tâm lý hoặc thể xác bởi thành viên trong hộ gia đình trong một tháng trước điều tra; may mắn là chỉ 1,3% bị xử phạt thể xác nghiêm trọng, tức đánh vào đầu, lưng, tai, mặt hoặc đánh mạnh và liên tiếp.2 Tỷ lệ này còn khác nhau theo vùng: Trung du và miền núi phía Bắc thấp nhất với 64,3%, trong khi Đông Nam Bộ cao nhất với 78,5%.2
Theo bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD), tỷ lệ trẻ em bị xử phạt bạo lực ở Việt Nam năm 2014 khoảng 67%, và sau 7 năm vẫn ở mức 70%. Nghĩa là suốt bảy năm, vấn đề gần như không tự giảm, dù dư luận mỗi lần gặp vụ việc đau lòng lại lên án rầm rộ.
Nhưng đòn roi không phải lựa chọn duy nhất.
Dạy con không đòn roi hoàn toàn hiệu quả nếu cha mẹ biết xây dựng kỷ luật bằng tôn trọng, kết nối cảm xúc và nguyên tắc rõ ràng.
Đòn roi lấy sự vâng lời bằng gì
Nghiên cứu phân tích tổng hợp của Elizabeth T. Gershoff, Đại học Columbia, công bố năm 2002 trên tạp chí Psychological Bulletin, tập 128 số 4, đã gom lại 88 nghiên cứu về hậu quả của đòn roi. Kết quả cho thấy trẻ bị đánh vâng lời hơn trong khoảnh khắc, nhưng đồng thời tăng hành vi hung hăng, giảm khả năng nội tâm hóa đạo đức và có sức khỏe tinh thần kém hơn. Người trưởng thành từng bị đòn roi thời nhỏ cũng nhiều khả năng dùng bạo lực với vợ chồng hoặc con cái của chính mình.
Não trẻ giải thích vì sao câu chuyện không dừng ở chuyện “đau rồi nhớ”.
Đòn roi và quát mắng kích hoạt hạch hạnh nhân, khiến não trẻ rơi vào trạng thái sinh tồn “chiến đấu hoặc bỏ chạy” và giải phóng hormone cortisol gây căng thẳng tột độ. Trong trạng thái ấy, trẻ không còn dư năng để suy ngẫm về lỗi của mình; thứ còn lại chỉ là nỗi sợ.
Nhiều người làm cha mẹ cũng nhận ra một vòng luẩn quẩn: trẻ bị đòn quá nhiều sẽ dạn đòn, chai lì cảm xúc, hoặc quá sợ, hoặc không còn sợ gì nữa. Khi đó, roi da mất cả tác dụng răn đe lẫn tác dụng dạy bảo.
Thử hình dung một đứa trẻ bị đánh vì không chịu ăn rau. Trẻ không học được vì sao nên ăn rau, chỉ học được rằng sợ hãi là cách duy nhất tránh bị phạt. Lần sau, trẻ giấu phần ăn, nói dối đã ăn rồi, hoặc chờ mẹ không nhìn mới bỏ bớt. Đòn roi tạo khoảng cách trong quan hệ gia đình, khiến trẻ đề phòng, nói dối để đối phó hoặc chống đối ngầm.
Cái giá còn kéo dài sang cả mối quan hệ.
Trẻ bị dạy bằng bạo lực có thể dùng bạo lực với bạn bè khi xung đột, và sau này với bạn đời, con cái của chính mình. Trẻ cũng dần tin rằng người mạnh mới nắm quyền, bạo lực giải quyết được vấn đề mà không cần lý lẽ hay tình yêu thương.1
Kỷ luật tích cực hoạt động ra sao
Kỷ luật tích cực là cách dạy con bằng sự tôn trọng, kết nối cảm xúc và nguyên tắc rõ ràng, thay vì hình phạt thể chất hay quát mắng. Nếu đòn roi kích hoạt vùng não của nỗi sợ, kỷ luật tích cực lại kích hoạt vỏ não trước trán, nơi phụ trách tư duy logic và kiểm soát cảm xúc. Điểm khác biệt nằm ở kết quả: trẻ vâng lời sau đòn roi vì sợ hình phạt, còn với kỷ luật tích cực, trẻ tự giác hợp tác vì hiểu nguyên nhân và kết quả của hành vi.
Tuy nhiên, bỏ đòn roi không đồng nghĩa với bỏ quy tắc. Cha mẹ vẫn đặt quy định rõ ràng từ trước, giải thích lý do, mặt lợi mặt hại; con có quyền chọn trong khuôn khổ cho phép và tự cảm nhận kết quả từ việc làm của mình. Khi mẹ giải thích rằng dọn đồ chơi giúp cả nhà có không gian sạch sẽ, rồi khen ngợi sau khi con làm xong, trẻ sẽ tự nguyện dọn dẹp ở lần sau. Lời khen nên cụ thể, ví dụ “Cảm ơn con đã hoàn thành danh sách công việc hôm nay ngay khi về nhà. Mẹ đánh giá cao điều đó”.
Cách nói cũng quyết định con nghe được hay không. Thay vì câu phủ định “Đừng chạy lung tung!”, cha mẹ nên nói “Con đi chậm lại cùng mẹ nhé!” để trẻ dễ hiểu và dễ thực hiện. Não trẻ chưa xử lý tốt câu mệnh lệnh dài hoặc trừu tượng, nên lời dặn ngắn, tích cực, nói rõ việc cần làm sẽ vào tai con hơn là một loạt điều cấm đoán.
Trẻ còn học cách hành xử bằng quan sát người lớn. Nếu cha mẹ thường xuyên la hét hoặc dùng vũ lực, con sẽ học được đó là cách giải quyết xung đột “chuẩn”. Nghĩa là người lớn giữ được bình tĩnh trong lúc mâu thuẫn, bản thân đã là một bài học cho con, trước cả khi cha mẹ mở miệng giảng giải điều gì.
Time-out và cách tính phút
Time-out là hình phạt nhẹ, tách trẻ khỏi tình huống gây phiền nhiễu để con bình tĩnh và nhận thức về hành vi của mình. Phương pháp này phù hợp với trẻ từ 3-5 tuổi, khi con bắt đầu nhận thức căn bản về đúng và sai. Cách phạt úp mặt vào tường, quỳ gối hay đứng góc nhà mà nhiều gia đình Việt quen dùng về bản chất gần giống time-out, chỉ khác là thiếu nguyên tắc về thời gian và lời giải thích sau đó.
Thời gian chịu phạt tính theo phút, mỗi một tuổi của trẻ tương ứng một phút: trẻ 3 tuổi ngồi 3 phút, trẻ 5 tuổi ngồi 5 phút. Vị trí phạt cần ít người qua lại, không có đồ chơi, truyện tranh, tivi, cửa sổ hay chỗ nằm của thú cưng.
Trẻ la hét, khóc lóc trong time-out là trạng thái tâm lý bình thường. Cha mẹ không nên kết thúc sớm hoặc kéo dài thêm thời gian, chỉ đợi đến gần hết giờ rồi yêu cầu trẻ im lặng lắng nghe mới cho ra ngoài. Nếu trẻ rời vị trí phạt hoặc cố gây chú ý, cha mẹ im lặng, nghiêm khắc đưa trẻ về chỗ và tính giờ lại từ đầu. Còn nếu bé vẫn khóc sau khi hết phạt, không phạt tiếp; cha mẹ nói rõ lần sau chỉ được ra khỏi vị trí khi hết khóc và nghe lời.
Ví dụ: trẻ 4 tuổi làm rơi đồ ăn, cha mẹ nói “con đi time-out 4 phút ở góc phòng không có đồ chơi”. Hết thời gian, cha mẹ nói chuyện với con về hành vi vừa rồi, khuyến khích con cùng dọn dẹp và khen nếu con làm theo.
Trước khi nổi giận, làm gì
Khi con không nghe lời, việc đầu tiên không phải là tìm cách phạt mà là tìm nguyên nhân. Tâm lý học hành vi chỉ ra ba lý do khiến trẻ không nghe. Một là con không muốn làm theo, vì yêu cầu xung đột với sở thích hiện tại. Hai là con không nghe thấy, do đang tập trung cao độ hoặc môi trường ồn ào. Ba là con không hiểu lời nói, vì bộ não chưa xử lý được câu mệnh lệnh dài, trừu tượng. Não trước trán, nơi kiểm soát cảm xúc và thấu hiểu hậu quả, chỉ phát triển đầy đủ khi con người bước vào tuổi 20, nên đòi hỏi trẻ mầm non luôn biết điều là không thực tế.
Trẻ ở giai đoạn phát triển quan trọng có nhu cầu tự nhiên thử nghiệm giới hạn, như muốn xem nếu không ăn rau hay ném đồ chơi thì mẹ sẽ phản ứng ra sao; đó là cách con học quy tắc của thế giới. Theo ME School, hành vi “không nghe lời” nhiều khi chỉ là tín hiệu, lời kêu cứu được mã hóa dưới dạng hành vi, chứ không phải sự ngỗ ngược có chủ đích.
Hành vi “lì lợm” nhiều khi chỉ là một cuộc thí nghiệm.
Trình tự xử lý của cha mẹ có thể gói gọn trong vài việc sau:
Khi con không chịu rửa tay trước bữa ăn, bố hít thở sâu, hỏi “con có muốn mình giúp con nhớ rửa tay không?”. Nếu con vẫn từ chối, bố đưa con vào góc time-out 3 phút. Sau đó, hai bố con ngồi nói lại chuyện đã xảy ra. Trẻ đang đói, mệt, buồn ngủ hay bị quá tải giác quan sẽ không còn năng lượng để ngoan ngoãn; hành vi không mong muốn lúc đó chỉ là biểu hiện của sự khó chịu bên trong.
- Hít thở sâu trong 10 giây và tự hỏi tại sao con phản ứng như vậy
- Hỏi con lý do vì sao làm như vậy, khơi gợi lại mục đích của quy định
- Thử kỹ thuật Distraction hoặc 1-2-3 Magic để chuyển hướng chú ý của trẻ
- Nếu các cách trên không hiệu quả, đưa trẻ vào vị trí time-out đã quy định
- Hết giờ phạt, nói chuyện để con hiểu vì sao bị phạt và cách không tái phạm
Điều chỉnh theo từng ngôi nhà
Không gia đình nào giống gia đình nào, và time-out cũng cần uốn theo ngôi nhà. Trong nhà có bố mẹ già sống chung, cha mẹ trẻ có thể chọn thời gian time-out ở phòng khách thay vì góc phòng riêng, vừa để trông chừng con, vừa tránh làm phiền người già. Ở nơi công cộng, cha mẹ đưa con đến chỗ vắng người để phạt nhưng vẫn phải để mắt đến con.
Nhà có hai con thì cần công bằng giữa các anh chị em. Lời giải thích nên ngắn gọn, và cha mẹ hỏi lại con xem đã hiểu chưa; nếu chưa thì giải thích lại.1 Người nuôi con một mình thì nên nhờ một thành viên khác trong nhà cùng giữ quy tắc, vì trẻ dễ nhận ra ai là người dễ thương lượng hơn. Còn nếu trẻ thường xuyên không nghe lời dù cha mẹ đã áp dụng đủ cách, phụ huynh nên xem xét đưa con đi kiểm tra sức khỏe thính lực.1
Khi nào phương pháp đã hiệu quả
Dấu hiệu thành công của dạy con không đòn roi nằm ở phản ứng của trẻ sau khi hết phạt, chứ không phải ở việc con nín khóc nhanh hay chậm. Trẻ dừng hành vi tiêu cực, biết nói lại nguyên nhân mình bị phạt và tự điều chỉnh ở lần sau là những tín hiệu đáng mừng. Khi trẻ dần bớt la hét khi bị từ chối và biết tự nguyện xin lỗi, tức là phương pháp đã vào đúng chỗ.
Ngược lại, nếu trẻ tiếp tục hành vi bạo lực, có biểu hiện rối loạn cảm xúc kéo dài hoặc dấu hiệu trầm cảm, cha mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý thay vì tự xử lý. Vụ một người cha dùng thắt lưng buộc cổ và đánh đập con, chỉ vì nghe vợ báo mất 100.000 đồng, cho thấy rõ: dùng bạo lực để giáo dục trẻ em là vi phạm pháp luật.
Hai anh em tranh đồ chơi
Tranh giành đồ chơi là tình huống khó nhất, vì phạt đứa nào cũng thấy oan. Một cách làm cụ thể là time-out món đồ chơi thay vì phạt trẻ: món đồ được cất đến cuối ngày, số phút bằng tổng số tuổi của hai trẻ chia cho 2.
Hai bé 3 và 5 tuổi cùng đòi chiếc xe đạp, cha mẹ cất xe và đặt thời gian 4 phút, tính theo (3+5)÷2. Nếu bé 5 tuổi rời vị trí, cha mẹ nhắc lại quy tắc và tính lại từ đầu 4 phút. Khi trẻ tự ý ra khỏi vùng phạt, cha mẹ đưa trẻ vào lại và nói rõ hệ quả nếu tiếp tục phá luật, ví dụ hôm nay không được dùng xe đạp, rồi giữ đúng giao kèo cả ngày.
Cách làm này dạy cả hai đứa một bài học giống nhau: món đồ bị cất vì hành vi tranh giành, không phải vì một đứa có tội hơn đứa kia. Trẻ học cách chọn lựa và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình, còn cha mẹ tránh được cảnh phân xử khiến một bên uất ức. Đó cũng là tinh thần chung của dạy con không đòn roi: con hiểu, chứ không phải con sợ.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Trẻ ăn vạ, phá quấy nơi đông người thì xử lý thế nào?
Cha mẹ vẫn răn đe cảnh báo trước; sau 2 lần trẻ vẫn tái phạm thì đưa bé vào chỗ phạt đã quy định. Ở nơi công cộng, hãy đưa con đến chỗ vắng người nhưng vẫn để mắt đến con. Nếu trẻ xin lỗi hoặc khóc lóc sau khi tuyên bố phạt, cha mẹ vẫn yêu cầu thực hiện hình phạt như đã nói.
Dạy con không đòn roi có khiến trẻ hư hỏng hơn không?
Không, miễn là kỷ luật được giữ vững bằng tôn trọng và nguyên tắc rõ ràng. Trẻ nghe lời vì hiểu lỗi sẽ giữ nề nếp lâu hơn trẻ nghe lời vì sợ roi. Cái cần tránh là lạm dụng time-out: khoảng 20 lần phạt trong một ngày đã đủ ảnh hưởng tâm lý trẻ. Cha mẹ cũng không nên vì con khóc lóc hay xin lỗi mà hủy phạt giữa chừng, nếu không trẻ sẽ học rằng khóc là cách thoát hình phạt.
Nguồn tham khảo
- Tiết lộ 10+ cách dạy con không đòn roi hiệu quả (sakuraschools.edu.vn) ↩a ↩b ↩c
- Hơn 70% trẻ em đã từng bị giáo dục bằng hình thức xử phạt bạo lực (vietnamplus.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d