Cổ xúy hay cổ súy: từ nào chính xác?

Cổ xúy hay cổ súy: từ nào đúng?

Cổ xúy hay cổ súy? Hai cách viết này cùng xuất hiện trên mạng, trong bài báo và cả văn bản công việc, khiến không ít người phải dừng lại tra cứu. Cả hai đều gặp ngoài đời, nhưng sách công cụ và báo chí chỉ dùng “cổ xúy”; “cổ súy” là cách viết lẫn phụ âm s với x, không có mục từ riêng.

Bài này giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao người nói giọng Bắc dễ viết nhầm, rồi đưa mẹo phân biệt s với x dùng được cho nhiều cặp từ khác. Trang này viết “cổ xúy” và giữ đúng một cách viết trong suốt bài.

Đọc thêm: Gia nhập hay ra nhập? Cách viết đúng kèm ví dụ

Cổ xúy nghĩa là gì

Muốn hiểu cổ xúy nghĩa là gì, cứ nhìn vào hai tiếng cấu thành. Tiếng “cổ” nghĩa là trống, tiếng “xúy” nghĩa là thổi. Ghép lại, nghĩa gốc của từ là đánh trống và thổi sáo, thổi kèn để cổ động, thúc giục.

Các từ điển cũ ghi nghĩa này khá rõ. Việt Nam tự điển của Lê Văn Đức giảng “cổ xúy” là “đánh trống thổi sáo”. Từ điển Hán Nôm bổ sung thêm một nghĩa khác: cổ xúy chỉ dàn nhạc hợp xướng phục vụ trong cung đình xưa, thuộc về âm nhạc. Nghĩa gắn với âm nhạc cổ ấy còn để lại dấu vết trong văn học, khi Nguyễn Du trong Truyện Kiều dùng “cổ xúy” với nghĩa tấu khúc.

Qua thời gian, nghĩa của từ chuyển dần. Từ điển của Hoàng Phê chuyển “cổ xúy” thành hô hào, động viên, khích lệ đầy phấn khởi. Trước kia, từ này mang nghĩa tốt đẹp, dùng để tán dương, cổ động những hành động đẹp. Hiểu gọn thì đó là cổ vũ, cổ động, ủng hộ hay tán thưởng.

Ngày nay, cách dùng đảo chiều. Nhiều nguồn ghi nhận “cổ xúy” thường gắn với hành vi tiêu cực, gần với nghĩa xúi giục, cổ vũ ai đó làm điều không tốt, nên hay xuất hiện trong những câu phê phán, lên án. Tiếng “xúy” đứng một mình cũng mang nghĩa xúi giục việc sai trái, ví dụ cụm “cổ xúy hành vi buôn bán trái phép chất cấm”.

Các nguồn ghi khác nhau về sắc thái hiện nay của từ. Có nguồn cho rằng “cổ xúy” mang cả nghĩa tích cực lẫn tiêu cực tùy ngữ cảnh; nguồn khác lại cho rằng nay nó chủ yếu gắn với nghĩa tiêu cực. Dù theo hướng nào, từ này đều là động từ, chỉ việc hô hào, vận động hoặc động viên một hành vi, một việc làm nào đó.

Báo in và báo mạng dùng từ này theo cả hai hướng. Trong phiên thảo luận về Luật Điện ảnh sáng 14/9, Thiếu tướng Lê Tấn Tới dùng cụm “cổ xúy cho hành vi vi phạm pháp luật” khi nói về nội dung phim ảnh.^{11 Đề nghị cấm phim 'cổ xúy vi phạm pháp luật' (vnexpress.net)} Một phim Hàn 18+ cũng hứng bão chỉ trích vì bị cho là cổ xúy mại dâm. Ngược lại, có bài viết dùng “cổ xúy” theo nghĩa ủng hộ, như khi nói cổ xúy tư nhân hóa thì nhà nước phải kiểm soát tốt rủi ro.

Nghĩa tích cực của từ vẫn sống trong đời thường. Yovana Mendoza Ayres, 29 tuổi, sống tại San Diego, từng cổ xúy ăn chay trường suốt 6 năm, sau phải ăn thêm cá, trứng. Ở câu này, “cổ xúy” gần với hô hào, vận động, không mang nghĩa xấu. Câu “Chúng ta nên cổ xúy những hành động bảo vệ môi trường” cũng là ví dụ đúng, dùng từ theo nghĩa khích lệ.

Chiều ngược lại, câu “Một số bộ phim hiện nay bị chỉ trích vì cổ xúy cho chuyện ngoại tình” là ví dụ từ đứng vững trong câu phê phán, nơi nó tỏ ra đúng nghĩa nhất. Vì thế khi viết, bạn nên để ý ngữ cảnh. Nếu muốn nói việc khích lệ điều tốt mà sợ câu đọc nặng nề, có thể chọn “cổ vũ”, “cổ động” hay “tán dương” cho tự nhiên hơn. Còn khi phê phán một hành vi sai trái, “cổ xúy” lại là lựa chọn sát nghĩa nhất.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay nhầm x với s

Nguyên nhân nhầm lẫn nằm ở tai nhiều hơn ở mắt. Âm “x” và âm “s” đọc gần giống nhau, đều bắt đầu bằng tiếng “xờ” hay “sờ” nghe khá tương đồng. Cách phát âm cũng khác: “s” phát âm uốn lưỡi, “x” phát âm nhẹ hơn. Nhiều người Hà Nội phát âm không phân biệt s và x, nên khi viết họ cũng dễ ghi nhầm hai phụ âm này.

Điều đáng lưu ý là “cổ súy” không phải một biến thể được chấp nhận. Tiếng “súy” là từ vô nghĩa, không được ghi nhận, nên viết “súy” thay cho “xúy” là sai chính tả hoàn toàn. Một số từ điển trực tuyến vẫn ghi “cổ súy” như cách viết gặp ngoài đời; còn sách công cụ và mặt báo thì chỉ dùng “cổ xúy”.

May mắn là tiếng Việt có vài quy tắc giúp phân biệt s và x, dùng được cho cả cặp cổ súy hay cổ xúy lẫn nhiều cặp từ khác. Quy tắc thứ nhất dựa vào âm đệm: S không đi với các vần oa, oe, còn X đi với các vần này. Quy tắc thứ hai dựa vào nhóm từ vựng: tên thức ăn và đồ dùng nấu nướng thường viết với X, như xôi, xào, xoong, xà lách; hầu hết danh từ còn lại viết với S. Đó là cách thức giản tiện, dễ nhớ do các nhà ngôn ngữ đặt ra, giúp người viết tìm ra cách viết đúng nhanh nhất mà không cần tra cứu.

Ngoài s và x, tiếng Việt còn nhiều cặp phụ âm dễ nhầm khác gồm ch/tr, r/d/gi, l/n, i/y và ă/â. Trong nhóm này có cặp xót và sót, cặp xù xì và sù sì. Bạn có thể đọc bài Sót hay xót và bài Xù xì hay sù sì để bàn kỹ từng cặp, hoặc mở bài Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả xem nhiều cặp gom theo nhóm để tra nhanh.

Phần thực hành quan trọng nhất là đặt câu. Câu đúng viết thế này: “Anh ấy luôn cổ xúy cho những ý tưởng mới mẻ”. Câu sai là “Anh ấy luôn cố súy cho những ý tưởng mới mẻ”, vừa viết nhầm chữ, vừa mất tiếng “cổ” đầu tiên. Với nghĩa phê phán, câu “Không nên cổ súy cho các hành vi vi phạm pháp luật” phải sửa thành “Không nên cổ xúy cho các hành vi vi phạm pháp luật”. Tương tự, “Chúng ta nên cổ súy hành động khủng bố” sửa thành “Chúng ta không nên cổ xúy hành động khủng bố”.

Vài cặp câu đời thường nữa cho dễ soi. Thầy cô cổ xúy phong trào đọc sách cuối giờ, viết sai thành “thầy cô cổ súy phong trào đọc sách cuối giờ”. Mẹ cổ xúy con thi vẽ tranh Tết, viết sai thành “mẹ cổ súy con thi vẽ tranh Tết”. Công ty cổ xúy nhân viên đi làm sớm bằng tiền thưởng, viết sai thành “công ty cổ súy nhân viên đi làm sớm”. Bài báo lên án kẻ cổ xúy buôn hàng cấm qua biên giới, viết sai thành “bài báo lên án kẻ cổ súy buôn hàng cấm”.

Chuyện ăn uống cũng có ví dụ: chủ quán nhỏ cổ xúy khách mang bình nước riêng, viết sai thành “chủ quán cổ súy khách mang bình nước riêng”. Sang chuyện học hành: nhà trường cổ xúy học sinh đi xe đạp tới lớp, viết sai thành “nhà trường cổ súy học sinh đi xe đạp tới lớp”. Cứ đọc to từng câu, chỗ nào nghe lạc tai là chỗ cần sửa.

Đọc thêm: Say sưa hay say xưa? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Viết đúng và nhớ lâu

Để nhớ lâu, bốn việc sau đây đủ dùng. Hiểu rõ nghĩa của từ, cụ thể là nhớ “cổ” là trống, “xúy” là thổi. Luyện phát âm rõ ràng giữa âm x và âm s, nói đúng thì viết cũng bớt nhầm. Thực hành viết vài câu có chứa từ “cổ xúy” mỗi tuần, tay quen thì mắt cũng quen. Cuối cùng, lúc chưa chắc về cách viết hay nghĩa của một từ nào đó, tra từ điển là thói quen cứu bạn khỏi hầu hết lỗi chính tả.

Riêng hai tiếng “xúy” và “súy” chưa có mẹo tách riêng, chỉ cần nhớ nghĩa là đủ. Nhớ tiếng “xúy” nghĩa là thổi, gắn với thổi kèn thổi sáo, thì chữ x tự nhiên đi kèm. Khi vẫn còn nghi ngờ, tra từ điển là cách chắc chắn nhất.

Vậy là đã rõ cổ xúy hay cổ súy đúng chính tả: từ đúng là “cổ xúy”, việc còn lại là giữ một cách viết thống nhất trong cả bài. Trang này chọn “cổ xúy”, theo cách các bộ từ điển và mặt báo đang dùng. Muốn xem thêm các cặp từ khác cùng nhóm, mời đọc Chuyên mục Chính tả.

Nhớ nhanh

• Viết “cổ xúy” cho đúng: “cổ” là trống, “xúy” là thổi; “súy” là từ vô nghĩa nên “cổ súy” sai chính tả.
• Nhầm x với s chủ yếu vì tai: nhiều người nói giọng Bắc đọc hai âm này giống nhau, viết theo tai nên dễ sai.
• Nghĩa tích cực thì chọn “cổ vũ”, “cổ động”; nghĩa phê phán điều xấu mới dùng “cổ xúy”.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

“Cổ xúy” dùng trong hoàn cảnh nào?

Từ này hay gặp trong phát biểu, bài báo bàn về phong trào xã hội, văn hóa hay các vấn đề mang tính cộng đồng. Khi phê phán, nó đứng trong câu lên án hành vi sai trái; khi khích lệ, nó gần nghĩa cổ vũ, ủng hộ.

Cổ xúy hay cổ súy từ nào đúng khi viết văn bản công việc?

Văn bản công việc nên theo cách viết có trong từ điển, tức “cổ xúy”, và giữ một cách viết thống nhất từ đầu tới cuối bản. Nếu câu văn cần sắc thái trung tính, có thể thay bằng “cổ vũ” hay “khuyến khích” để tránh cảm giác nặng nề.

Viết nhầm sang “cổ súy” thì câu có bị hiểu sai nghĩa không?

Tiếng “súy” không có nghĩa, nên câu mất đi phần nghĩa “thổi kèn thúc giục” vốn có. Người đọc vẫn đoán được ý nhờ các từ xung quanh, nhưng câu mất chuẩn và dễ bị sửa lại khi qua bàn biên tập.