Chèo thuyền hay trèo thuyền: lũ ngập gần 2 mét, báo chí vẫn chỉ viết một cách

Chèo thuyền hay trèo thuyền? Câu trả lời ngắn gọn: chèo thuyền. Bản tin về trận lũ ở xã Tiên Lục, Bắc Ninh, ngày 11-10, cho thấy rõ điều đó. Nước ngập gần 2 mét, người dân chèo thuyền tự chế đi lại, rồi trèo thang từ tầng 2 xuống nhận đồ tiếp tế. Cùng một cảnh, một từ gắn với mặt nước, một từ gắn với độ cao.

Trang này viết chèo thuyền. Mẹo láy âm phân biệt ch/tr áp dụng thẳng vào từ này: chèo ghép được với tiếng khác thành từ láy như chèo bẻo, chèo queo, nên viết với ch. Còn tr không đứng được trước các vần oa, oe.

Chuyện nhầm mặt chữ không phải chuyện mới. Người xưa còn đùa cả về mặt chữ: chuyện kể người Cao Ly học chữ Hán hay sửa chữ, thấy chữ Ngưu có vây có đuôi giống con cá nên đổi thành chữ Ngư; ngược lại, thấy chữ Ngư có sừng, có bốn chân, nằm trong chữ Điền (ruộng) nên đổi thành Ngưu. Ngưu là trâu, Ngư là cá, đổi chỗ cho nhau chỉ để đùa. Nhưng nó nhắc đúng một điều: nhầm mặt chữ thì dễ hiểu sai nghĩa.

Chính tả tiếng Việt có hai tầng.^{33 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Chính tả phổ thông do pháp luật quy định và dạy trong nhà trường; chính tả thường nhật thì theo thói quen vùng miền. Cặp ch/tr nằm đúng chỗ hai tầng ấy chạm nhau. Cùng một chữ, có người viết đúng ngay, có người phải nghĩ một nhịp.

Chèo thuyền hay trèo thuyền: từ nào đúng

Chèo thuyền là cách viết đúng. Ai gõ trèo thuyền hay chèo thuyền vào ô tìm kiếm thì câu trả lời cũng một: chèo thuyền. Kết luận này dựa trên quy tắc phân biệt ch/tr và trên cách báo chí chuẩn dùng cụm từ ấy khi nói về người đi thuyền trên nước.

Cũng nên nói cho rõ: chưa có tuyên bố dứt khoát nào riêng cho cụm trèo thuyền. Cái sai nằm ở chỗ người viết mượn chữ trèo để tả việc đẩy mái chèo. Còn khi trèo đứng cạnh thuyền như hai từ riêng, câu vẫn đúng: trèo lên thuyền, trèo xuống thuyền.

Chèo thuyền nghĩa là gì? Nghĩa nằm ở hai tiếng. Chèo là động tác cầm mái chèo, đẩy nước về phía sau cho thuyền tiến. Thuyền là phương tiện đi lại trên mặt nước. Ghép lại thành một việc: dùng sức người và mái chèo đưa thuyền đi. Nghĩa ấy suy ra từ cách dùng trong bài về môn thể thao chèo thuyền, và khớp với cảnh người dân chèo thuyền đi lại trong lũ.

Trong đời sống thường ngày, đó là việc người dân làm khi đường biến thành sông. Bãi giữa sông Hồng, đoạn ngõ 76 phố An Dương, ngập 2-3m nhiều ngày, người dân phải chèo thuyền đi lại.^{11 Bãi giữa sông Hồng ngập sâu nhiều ngày, người dân phải chèo thuyền đi lại (vietnamnet.vn)} Có dịch vụ chở người bằng thuyền giá 10.000 đồng một người, học sinh miễn phí.¹ Nước lên tới thế thì chiếc thuyền thành phương tiện đi chợ, đi làm, đưa con qua đoạn đường ngập.

Môn thể thao này có tuổi thọ đáng kể. Chèo thuyền có từ thời Ai Cập cổ đại.^{22 Chèo thuyền (Wikipedia)} Đến đầu thế kỷ 17, những cuộc đua trên sông Thames ở London đưa nó thành môn thi đấu, và nó nằm trong nhóm môn thể thao của Thế vận hội đầu tiên.² Ở Việt Nam, chèo thuyền kayak là lựa chọn của khách quốc tế khi tới Phú Quốc.

Báo chí trong nước dùng cụm này ở nhiều hoàn cảnh. Ngày 20/9, bão Pulasan gây ngập ở Thượng Hải, người dân chèo thuyền tự chế trên phố. Ngày 18-11, khách quốc tế chèo thuyền kayak ngắm vẻ đẹp sông Cửa Cạn ở Phú Quốc. Cả hai bản tin đều dùng chèo, không dùng trèo.

Có cả những kế hoạch dài hơi. Peter Harley, 61 tuổi, dự định chèo thuyền một mình vượt Đại Tây Dương từ Mỹ đến Pháp trong 3-4 tháng. Một người ngồi trên thuyền, hai tay giữ mái chèo, đi qua đại dương. Đúng nghĩa gốc của từ, không thể lẫn với leo trèo.

Vì sao người viết hay nhầm? Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ chính là Bắc, Trung, Nam, khác nhau chủ yếu về ngữ âm, và đó chính là gốc rễ của lỗi nhầm ch/tr. Cách đọc chuẩn hiện dựa vào giọng Hà Nội, nhưng chưa có quy định nào nói giọng Hà Nội là chuẩn quốc gia. Với người viết theo phát âm, hai phụ âm đầu ấy nhập làm một, thành ra câu chữ chạy theo tai.

Trèo thì khác hẳn. Trèo là leo lên, bám lên vật cao bằng tay và chân. Trong vụ lũ ở Tiên Lục, người dân trèo thang từ tầng 2 xuống nhận đồ tiếp tế. Trong vở chèo Từ Thức, nhân vật trèo lên một mỏm đá cao. Một bên là độ cao, một bên là mặt nước. Nắm được chỗ khác nhau ấy là hết lẫn.

Một chi tiết dễ nhớ: cùng một bản tin về trận lũ, người viết phải dùng cả hai từ, mỗi từ một việc. Chỗ nào thuyền đi trên nước thì chèo; chỗ nào người bám thang, bám đá thì trèo. Câu văn đúng tự nó phân vai cho hai từ, không cần ai nhắc.

Mẹo phân biệt ch và tr

Mẹo láy âm là cách nhớ nhanh nhất. Tiếng bắt đầu bằng ch ghép được với phụ âm khác thành từ láy, đứng trước hay sau đều được; tiếng bắt đầu bằng tr thì hầu như không láy được với phụ âm khác, chỉ có bốn ngoại lệ láy với L là trọc lóc, trụi lũi, trót lọt, trẹt lét. Chèo có chèo bẻo, chèo queo, nên viết với ch. Đây là lý do trực tiếp nhất để chọn chèo thuyền.

Mẹo thứ hai dựa vào vần: tr không đi với các vần oa, oe; chỉ ch đi với các vần này. Mẹo thứ ba dựa vào cặp đồng nghĩa tranh - giành: tiếng nào cùng nghĩa với một từ viết gi thì viết tr, như tranh - giành, trời - giời, trầu - giầu. Ba mẹo cộng lại thì phần lớn từ thường gặp đã có lối ra.

Với từ bất quy tắc thì phải tra. GS.TS Nguyễn Như Ý biên soạn bộ bảy cuốn Từ điển chính tả chuyên đề (NXB Từ điển Bách khoa, 2007), mỗi cuốn lo một cặp: X và S; Tr-Ch-Gi; L và N; hỏi và ngã; D-Gi-R; phụ âm cuối T và C; phụ âm cuối N và Ng. Cầm đúng cuốn, tra đúng cặp, đỡ phải đoán theo cảm giác.

Muốn viết đúng thì phải nắm quy tắc học ở nhà trường, đồng thời quan sát và rèn trong thực tế viết lách.^{44 Từ điển chính tả phân biệt TR_CH_GI (lic.haui.edu.vn)} Có những hiện tượng chính tả bất quy tắc chỉ viết đúng được nhờ kinh nghiệm và thuộc lòng.⁴ Cách học bền là ghi lại những từ mình từng viết sai, mỗi lần gặp lại thì tra, để lần sau mắt tự nhận ra chỗ chênh.

Đừng biến mẹo thành luật tuyệt đối. Trau chuốt mới là cách viết đúng; cách đánh vần bằng ch là sai, cũng do không phân biệt tr/ch. Nhưng trổ bông và trỗ bông từng được ghi nhận cả hai cách đều đúng. Hai trường hợp khác nhau, nên không thể vội kết luận mọi cặp ch/tr đều có hai cách viết.

Khi cần xem thêm, mở Chuyên mục Chính tả của trang, hoặc đọc kỹ hơn về quy tắc phân biệt ch và tr. Đọc vài bài cùng dạng thì quen mắt, viết đỡ phải dừng lại giữa câu.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Ví dụ câu đúng, câu sai

Dưới đây là tám cặp câu tự viết, mỗi cặp một dòng đúng một dòng sai, để nhìn quen mắt trước khi viết. Dấu gạch chéo là chỗ cần sửa.

Gia đình: “Cuối tuần cả nhà ra hồ chèo thuyền cho mát.”, đúng. “Cuối tuần cả nhà ra hồ trèo thuyền cho mát.”, sai, sửa thành chèo thuyền.

Công việc: “Đoàn khảo sát phải chèo thuyền qua đoạn sông nước dâng.”, đúng. “Đoàn khảo sát phải trèo thuyền qua đoạn sông nước dâng.”, sai, người ngồi trên thuyền thì chèo.

Tết: “Mấy anh em rủ nhau chèo thuyền ngắm hoa xuân trên sông.”, đúng. “Mấy anh em rủ nhau trèo thuyền ngắm hoa xuân trên sông.”, sai, không ai leo lên mái chèo.

Trường lớp: “Cô giáo kể chuyện chèo thuyền vượt biển trong giờ tập đọc.”, đúng. “Cô giáo kể chuyện trèo thuyền vượt biển trong giờ tập đọc.”, sai, câu chuyện nói về đi thuyền.

Du lịch: “Khách quốc tế chèo thuyền kayak ngắm sông Cửa Cạn.”, đúng. “Khách quốc tế trèo thuyền kayak ngắm sông Cửa Cạn.”, sai, đây là hoạt động trên nước.

Mùa lũ: “Nước ngập gần 2 mét, người dân chèo thuyền tự chế đi lại.”, đúng. “Nước ngập gần 2 mét, người dân trèo thuyền tự chế đi lại.”, sai, thuyền tự chế dùng để đi trên nước.

Đối lập với trèo: “Người dân trèo thang từ tầng 2 xuống nhận đồ tiếp tế.”, đúng. “Người dân chèo thang từ tầng 2 xuống nhận đồ tiếp tế.”, sai, thang thì phải trèo, không ai chèo thang.

Sửa lỗi trong câu ghép: “Nước lên, ai cũng phải chèo thuyền; chỗ nào cao thì trèo thang.”, đúng. “Nước lên, ai cũng phải trèo thuyền; chỗ nào cao thì chèo thang.”, sai cả hai vế, đổi chỗ hai từ là xong.

Đọc thêm: Chà đạp hay trà đạp mới đúng chính tả tiếng Việt

Các cặp từ dễ nhầm khác

Cùng nhóm ch/tr còn nhiều cặp khác. Leo trèo là từ đúng chính tả, có trong từ điển tiếng Việt; leo chèo là từ sai, do lẫn cách phát âm tr/ch. Trau chuốt đúng, cách đánh vần bằng ch sai, cũng vì lý do ấy. Điểm chung của những cặp này là người viết nghe theo âm chứ không nhìn mặt chữ.

Lỗi chính tả tiếng Việt không dừng ở phụ âm đầu.^{33 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Còn sai âm tiết, nhầm dấu thanh, sai phương ngữ và dùng từ sai. Lỗi dùng từ sai khó phát hiện nhất vì liên quan vốn từ, như trường hợp tham quan bị viết thành thăm quan. Câu vẫn trôi, nghĩa nghe vẫn xuôi, nên ít ai soát lại.

Quy định thì có, ở hai nơi. Văn bản hành chính theo Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư, ký ngày 5/3/2020.^{33 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Giáo dục phổ thông theo Quyết định 1989/2018/QĐ-BGDĐT về chính tả trong chương trình, sách giáo khoa.³ Viết đơn từ, biên bản hay soạn bài giảng đều dựa vào hai văn bản này.

Trở lại câu hỏi ban đầu: chèo thuyền hay trèo thuyền từ nào đúng? Chèo thuyền. Ai còn lăn tăn thì mở ô Kiểm tra chính tả của trang soát lại một lượt trước khi gửi bài, đăng tin hay in giấy tờ. Còn trong câu chữ thường ngày, chỉ cần nhớ: thuyền đi trên nước thì chèo, người bám lên cao thì trèo.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Chèo hay trèo? Chèo là đẩy mái chèo cho thuyền đi trên nước; trèo là leo lên vật cao bằng tay và chân. Hai việc khác nhau nên hai từ cũng khác nhau, không thay thế cho nhau được.

Chèo thuyền hay trèo thuyền? Cách nào đúng? Chèo thuyền là cách viết đúng khi nói về việc đi thuyền trên nước. Trèo thuyền chỉ đúng khi trèo đứng riêng, nghĩa là leo lên thuyền, như trèo lên thuyền, trèo xuống thuyền.

Viết trèo thuyền có bị coi là sai chính tả không? Khi bạn muốn nói việc đẩy mái chèo thì đó là cách viết sai, nên sửa thành chèo thuyền. Chưa có văn bản nào tuyên bố dứt khoát riêng cho cụm này, nhưng quy tắc ch/tr và cách báo chí chuẩn dùng đều chỉ về chèo.

Chèo thuyền dùng trong hoàn cảnh nào? Dùng khi tả người đi thuyền trên sông, hồ, biển, kể cả thuyền tự chế trong mùa lũ hay thuyền kayak của khách du lịch. Cũng dùng cho môn thể thao chèo thuyền và những chuyến đi dài ngày trên biển.

Có cách nào để không nhầm chèo thuyền với trèo thuyền nữa không? Nhớ mẹo láy âm: chèo láy được thành chèo bẻo, chèo queo nên viết với ch. Thêm nữa, tr không đi với vần oa, oe. Khi viết xong, đọc lại câu và tự hỏi hành động ấy xảy ra trên nước hay trên cao.