Phong tục
Cách treo hoành phi câu đối đúng nếp cho bàn thờ gia tiên
Hoành phi câu đối đâu phải món đồ trang trí: đó là vật phẩm thờ cúng lâu đời của người Việt, thể hiện lòng biết ơn với tổ tiên. Cách treo hoành phi câu đối đúng nếp, từ vị trí đến góc nghiêng, mới giữ được sự trang nghiêm của nơi thờ tự.
Trước một bàn thờ gia tiên, bộ hoành phi câu đối là thứ khiến cả gian nhà thay đổi dáng vẻ: chữ trên nền gỗ sơn son, ánh vàng mờ dưới lớp khói hương. Nhưng nhiều gia đình trẻ mua nhà mới, thấy bàn thờ trống trơn, cứ nghĩ đây là món đồ trang trí, chọn theo sở thích rồi treo tùy ý.
Thực ra đây là vật phẩm thờ cúng lâu đời của người Việt, thể hiện sự biết ơn và tưởng nhớ tổ tiên. Theo quan niệm dân gian, treo hoành phi câu đối đúng cách còn giúp mang lại may mắn, bình an cho gia chủ, chứ đâu chỉ để đẹp mắt. Vì thế cách treo hoành phi câu đối không đơn thuần là bài toán thẩm mỹ mà là chuyện giữ nếp nơi thờ tự. Mỗi vùng, mỗi nhà có chỗ khác nhau đáng để hỏi người lớn trong họ trước khi làm.
Ba dạng và ý nghĩa
Trước khi cầm thước đo tường, cần phân biệt ba dạng thường gặp. Hoành phi là tấm bảng ngang, thường làm bằng gỗ, treo trên cao ở gian chính, khắc chữ mang ý nghĩa chúc phúc, truyền đời; câu đối là hai câu văn đối nhau viết trên hai tấm bảng dọc, treo hai bên hoành phi hoặc hai bên cửa chính. Ngoài ra còn có đại tự, tức chữ lớn treo riêng, và cuốn thư dạng cuộn giấy hay vải treo hai đầu cuộn vào.
Với bàn thờ nhỏ tại gia, gia chủ có thể chọn một trong ba dạng: cuốn thư câu đối, đại tự câu đối hoặc hoành phi câu đối. Riêng gian thờ lớn của cả tộc thường kết hợp cả ba: đại tự treo phía ngoài cửa ra vào, cạnh ban thờ treo cuốn thư hoặc hoành phi câu đối. Phòng thờ rộng hoặc nhà thờ họ phân bố thành hai lớp: phía ngoài cửa ra vào treo đại tự, cuốn thư cùng cửa võng, bên trong treo hoành phi hoặc cuốn thư. Nhà thờ họ rộng kiểu truyền thống còn dùng cửa võng thờ để trang trí thêm.
Bộ hoành phi câu đối gồm tấm ngang ghi ba đến bốn chữ và đôi câu đối hai bên, dùng để trang trí đồng thời thể hiện gia cảnh, gia phong. Tấm ngang thường nằm giữa và cao nhất của gian thờ. Chữ trên đó không thể tùy tiện chọn theo ý thích cá nhân: có loại chỉ dùng cho nhà thờ họ, có loại chỉ dùng cho đền chùa, có loại dành cho bàn thờ gia tiên, nên nhờ người có chuyên môn tư vấn.
Các chữ hay đề trên hoành phi thờ gia tiên đều mang nghĩa rõ. Đức Lưu Quang nghĩa là đức độ sáng muôn đời, ca ngợi chữ Đức lưu truyền cho đời sau; bộ chữ này đặt trên cùng bàn thờ ý nói công đức tổ tiên lưu truyền, soi sáng đường đi lối bước cho thế hệ sau. Ngoài ra còn Phụng Tổ Đường, Vạn Cổ Anh Linh, Mộc Bản Thủy Nguyên, Quang Tiền Thùy Hậu, Tổ Củng Tôn Bồn, Ẩm Hà Tư Nguyên. Trên hoành phi nhà gỗ thường dùng thêm các chữ như Phụng Gia Tiên nghĩa là phụng thờ gia tiên, Phúc Mãn Đường nghĩa là phúc đức đầy nhà, Phúc Lai Thành nghĩa là phúc đến nhà.
Đôi câu đối cũng vậy, ghi lại lời răn dạy về đạo đức và giá trị truyền thống, ca ngợi công đức dòng họ, cầu mong gia đình bình vượng. Câu hay dùng cho thờ gia tiên như Tổ tông công đức thiên niên thịnh, Tử hiếu tôn hiền vạn đại vinh; hay Đức thừa tiên tổ thiên niên thịnh, Phúc ấm nhi tôn bách thế vinh. Những câu viết bằng tiếng Việt cũng phổ biến: Phúc đức tổ tiên gieo trồng từ thuở trước, Nhân tâm con cháu bồi đắp mãi về sau; hoặc Phúc sinh phú quý gia đường thịnh, Lộc tiến vinh hoa tử tôn hưng. Tục lệ xưa ghi các câu này bằng chữ Hán tự, nhưng cũng có nhiều nhà dùng câu đối nôm hoặc hoành phi nôm.1
Về chất liệu chữ viết, các nguồn ghi khác nhau: có nơi nói chữ trên hoành phi câu đối chỉ dùng chữ Hán theo ba kiểu cơ bản là chân, thảo và triện, nhưng thực tế cũng có hoành phi, câu đối chữ Nôm. Nhà nào giữ nếp nhà ấy, miễn nội dung hợp với nơi thờ.
Chọn kích thước, chất liệu
Kích thước là quyết định đầu tiên, vì bộ hoành phi câu đối quá to hay quá nhỏ so với bàn thờ đều làm mất cân đối cả gian thờ. Nguyên tắc chung là chọn theo cỡ bàn thờ, có số đo cụ thể để đối chiếu.
Kinh nghiệm của nhiều gia chủ còn cho một cách tra nhanh: bàn thờ cỡ nào thì chọn hoành phi gần bằng cỡ đó. Bàn thờ 1m35 dùng hoành phi 1m35 hoặc 1m25; bàn thờ 1m55 dùng bộ 1m55; bàn thờ 1m75 dùng 1m55 hoặc 1m75; bàn thờ 1m95 dùng 1m95 hoặc 1m75.
Chất liệu ngày nay cũng đổi. Người xưa chuộng đồng, nhưng giờ người ta ít dùng đồng, thay bằng gỗ như gỗ mít, gỗ dổi, gỗ vàng tâm; sau khi chạm khắc, hoành phi được sơn son chữ vàng, sơn đen chữ đỏ hoặc vàng, hoặc khảm ốc xà cừ. Dù chọn đồng hay gỗ tự nhiên, cả hai đều được ưa chuộng vì bền và sang trọng; màu sắc cần hài hòa với bàn thờ và các vật phẩm thờ cúng khác. Hoành phi thờ gia tiên thường sơn son thiếp vàng đồng bộ với bộ bàn án của gian thờ. Hoành phi cổ có các dạng: hình chữ nhật, hình cuốn thư, dạng chiếc khánh hoặc hình ô van.
Một chi tiết đáng nhớ: có gia đình chỉ treo một bức hoành phi bằng đồng tại bàn thờ tổ tiên, nhưng cũng có gia đình khá giả treo đến hai ba bức. Số lượng tùy nếp nhà, không phải điều bắt buộc.
| Cỡ bàn thờ | Độ dài hoành phi | Độ dài câu đối |
|---|---|---|
| Nhỏ, dưới 1m2 | 81-107 cm | 88-107 cm |
| Trung bình, 1m2-1m6 | 127-155 cm | 127-135 cm |
| Lớn, trên 1m6 | 176-197 cm | từ 147 cm |
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Bước 1: Định vị trí treo hoành phi
Trước khi khoan lỗ đóng đinh, khâu chuẩn bị theo nếp cũ bắt đầu từ việc chọn ngày. Theo quan niệm dân gian, gia chủ nên chọn ngày lành hợp tuổi để lắp đặt hoành phi cuốn thư câu đối, đồng thời căn cứ tuổi gia chủ, hướng nhà và hướng bàn thờ để định hướng treo. Người trẻ sống xa quê có thể hỏi ông bà hoặc người trong họ về ngày giờ, vì mỗi nếp mỗi khác.
Tấm hoành phi bao giờ cũng nằm chính giữa bàn thờ, ở vị trí trên cùng, sát trần nhà, hướng ra ngoài, cố định và ít di chuyển; vị trí trung tâm tượng trưng sự tôn kính dành cho bề trên. Nó phải treo cao hơn câu đối để giữ sự trang nghiêm và tính thẩm mỹ cho gian thờ.
Về khoảng cách từ hoành phi xuống mặt bàn thờ, các nguồn nêu khác nhau: có nơi nói từ 40cm đến 50cm, không quá sát hay quá xa để tránh mất cân đối, có nơi nói từ 60cm đến 1m. Nhà nào trần cao hay trần thấp khác nhau, cách tốt là đứng lùi ra cửa nhìn thử, thấy bộ chữ ôm trọn bàn thờ mà không chật cũng không hụt là được.
Khi treo hoành phi câu đối cho bàn thờ gia tiên, cần đặt bàn thờ và các vật phẩm hướng xoay ra cửa chính, căn chỉnh cân đối giữa các vật phẩm. Đến lúc treo, nên dùng thước đo để đảm bảo vị trí chính giữa, không bị lệch.
Không gian thờ rộng thì cách treo khác đi. Nhà thờ họ treo hoành phi ở lớp ngoài cửa chính, vị trí trung tâm cao nhất, có thể treo trên hai cột nhà hoặc hai thanh chắn lối vào. Gian thờ nằm giữa hai cột lớn thì gắn câu đối cố định trên hai cột, hoành phi treo chính giữa trên cùng hướng ra cửa. Trong gian thờ nhà gỗ cổ truyền, câu đối được bố trí ốp vào hàng cột cái và cột con, tùy nhu cầu gia đình có thể làm một đến ba bộ câu đối.
Đọc thêm: Phong tục thờ cúng tổ tiên và những gì cần sắm cho bàn thờ gia tiên
Bước 2: Căng góc nghiêng
Đây là bước nhiều nhà làm sai nhất. Hoành phi không treo thẳng đứng mà nên treo nghiêng từ 25 đến 30 độ so với phương thẳng đứng, đây là góc người nhìn thấy rõ chữ và đẹp nhất. Treo thẳng đứng, người đứng dưới nhìn lên sẽ khó đọc chữ; nghiêng khoảng 25 đến 30 độ thì chữ hiện rõ và đẹp.
Vì có độ nghiêng, cần cố định hoành phi chắc chắn, tránh lỏng lẻo dễ rơi, vì việc rơi làm ảnh hưởng sự linh thiêng của nơi thờ. Hãy đặt tấm hoành phi lên tường thử vài vị trí, nhìn từ cửa vào, rồi mới khoan lỗ hay khóa ốc. Tấm bảng treo tại điểm chính giữa và cao nhất của gian thờ, nghiêng khoảng 30 độ so với phương thẳng đứng, phải được giữ vững ngay từ lần đầu.
Bước 3: Treo câu đối hai bên
Đôi câu đối treo hai bên hoành phi, thấp hơn một chút; điểm neo có thể từ mặt bàn thờ trở lên, hoặc nằm trong mép bàn thờ, hoặc nhô hẳn ra ngoài, đều được cả. Câu đối nên treo song song mép bàn thờ, độ cao vừa tầm mắt, khoảng cách hai câu đối cân xứng theo chiều rộng bàn thờ.
Hai câu đối không nên treo thấp quá hoặc xa quá so với hoành phi, tốt nhất đặt gần mép hoành phi. Khác với bàn thờ gia tiên treo câu đối lên tường, ở nhà thờ họ câu đối thường treo lên hai cột nhà.
Đọc thêm: Cách trang trí bàn thờ ngày Tết đẹp, đúng nếp từng miền
Treo hoành phi câu đối trong nhà nhỏ
Nhà chung cư hoặc căn hộ kiểu mới trần thấp, tường hẹp, bộ chữ to kiểu cổ dễ làm gian thờ ngột ngạt. Với không gian này, nên chọn hoành phi câu đối hình chữ nhật, hoa văn đơn giản, phong cách hiện đại. Cỡ bàn thờ nhỏ dưới 1m2 thì chọn hoành phi dài khoảng 81cm đến 107cm, câu đối dài khoảng 88cm đến 107cm, theo bảng đối chiếu ở trên.
Bàn thờ treo tường trong căn hộ thường sát trần, nên khoảng cách từ hoành phi xuống bàn thờ hẹp hơn nhà đất; khi đó ưu tiên bộ ngắn, treo sát mép trên của vùng tường dành cho thờ tự, vẫn giữ nguyên tắc chính giữa và cao hơn câu đối. Vì hoành phi có phương nghiêng, dù bộ nhỏ cũng phải cố định chắc chắn vào tường, tránh lỏng lẻo dễ rơi làm ảnh hưởng sự linh thiêng nơi thờ.
Kiêng kỵ khi đã treo
Sau khi treo xong, hoành phi kiêng xê dịch. Có gia đình treo xong thấy hơi lệch nên định dời sang bên, nhưng theo nếp cũ, việc xê dịch sau khi treo là điều cấm kỵ. Vì thế bước đo đạc trước đó phải kỹ, treo một lần là xong.
Hai câu đối cũng không nhấc lên hạ xuống tùy hứng; vị trí đã cân xứng với hoành phi thì giữ nguyên.
Điều cần nhớ cuối cùng: bộ hoành phi câu đối thờ là vật ở lại với nhà nhiều năm, chọn chữ đúng nghĩa, đo đúng cỡ rồi mới treo, người sau nhìn vào cũng hiểu gia phong của nhà.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Mẫu thiệp chúc mừng theo dịp. Chọn một mẫu có sẵn cho dịp của bạn, sửa lời chúc rồi tải ảnh hoặc gửi đường dẫn, không cần tài khoản.